Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis ..."

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 




Wf 



=s» 



,;gi|: .*^isP»«» >^»:*i:SS*g 



'"*^ 



..^J^.;,,,/''^^ 



i-swurr: 



-«t ^' 



¥ 



«r 



# 






HARVARD COLLEGE 
LIBRARY 




FBOM THB BBQUEST OF 

JAMES WALKER 

(ClaM of 1814) 
Preiident ofHarvard CoUege 

" I V rf etice htbtg giTVB to woska ia th« fBtftlliwtiMil 




/ 



PATROLOGI^ 

CURSUS COMPLETUS 

SITE 

niBLlOTHBCA ONIVEIISALIS. INTKGHA, UNIFOKMIS, COMMODA, OECONOMICA, 

OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM 

QUl 

AB yEVO APOSTOLICO AD INNOCENTIl III TEMPOUA 

floeueront; 
RECDSIO CMR0N0L06ICA 

OMMUM UUifi EXSTITERC MONUMCNTORUM CATHOLlCiE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA 

ECCLCSIi£ SifiCULA, 

JUXTA RUITI0NF.8 ACCVRATIS8IIIA8, INTBR 8E COMQOR RONNUl.US C0DICIBU8 IIANU8CRIPT1S C0LLATA8. 

FIRQUAH DIMGKNTBR CASTIOATA; 

ftlSSBRTATlONIBOS, COIIIIBNTARIIS LKCTIONIBUSQrB VARIANTIBUH G'»NTiNB:NTBR 1LLU8TR\Ta; 

OHNIbUS »PERIBU8 PO»T AIIPLI8SIIIA8 EDITIONBS QU.€ TRIBUS N0VI8SIHI8 SiECULIS DBBBNTUR AH80LUTA8 

DBTECTIS, AUCTA; 
IMilCIBUS PARTICUUR1BU8 ANALTTlCiS, 811IGUL08 8IVB TOHOS, 81TB AUCT0RB8 AL1GUJU8 HOHBNTI 

SUBSBQUBNTIBUSy DORATA ; 

CAPITULI8 INTRA IP^UH TBITUH RITB DISPOBITIS^ HECNON BT TITULIS SIN6ULARUH PAGIHARUH HARGINBH 8UPERI0RRH 

DlSTINGURNTIItUS SUBJECTAHQUB HATBRIAU 8IGNIP1CANTIBU8, ADORNATA ; 

0PRBIBU8 CUH DUBII8 TUH AP0CRVPH18, ALIQUA VERO AUCTORITATB IN ORDINB AD TRADITIOHBH 

EGCLESIA6TICAH P0LLBNTIBU8, AHPLIPICATA; 

i»UOItrS INDICIBU8 GEMBRALIbUB LOCUPLBTATA : ALTBRO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUIR 

UNU8QUI8QUR PATRUH IN QUODLIBBT THEHA 8CR1P8KRIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; AI.TBnO 

bCRIPTURiE SACRiE, bi quo lbctori cohperirb sit obviuh qiiihah patrkb 

ET IR QUIBII8 OPERUH SUOnilH L0CI8 SINGULOS 81NGUL0RI1H LlBROBUH 

BCRIPTURiB TEX1U8 COUHKNTATI 8INT. 

BhlTlO ACCUnATl8SIHA« CvETERlSQUB 0UNIBU8 FACILB AiNTkPONBNDA, Sl PKRPKNDANTUR : CHAnACTBRrH NITIDITAS, 

CllART^ QIALITAS, INTBGRITAS TGXTUS, PEnFKCTIO C0URF.CTIONI8, OPKKUH RECUSORUH TUH TAHIRTAB 

Tl H NIIMRRIIS, FORHA TOLUHINUH PKRQUAH COMMODA SlUIQUR III TOTO OPERtS DKCURSU CONSTAMTKR 

KIUILIS, PRRTII EXir.UITAB. PRiestEnTlHQUE ISTA COLLBCTlO,UNA, HBTIIODICA RT CIIR0N0L0GIC4, 

SBXCRNTOnUH FRaGHKNTORUH OPUSCULORUHQUB IIACTKNU8 HIC ILLIC SPARSORUH , 

PRIHUH AUTRH IN . NOSTRA Bim.lOTHBCA , RX OPERIBUS AD OHNBS ASTATK8 » 

LOCOS, LIMGUAb FOKHASQUB PERTINBNTIBU8 « COADUNATCRUH. 

SEIUES SECUNDA, 

IN CIJA PRODEUNT PATRl!!», DOCTORKS Sr.RIPTORESOtiK KCCLESIAC LATINiS 
A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTltM IH. 

ACCCRANTE J.-P. MIGNE, 
BiBuomcA cuHi owivamiJi» 

SIVB 

CLRIOUU COUPLBTOROU IN SINGULOi BCIBHTIA BCCLKBlAiTIGJI RAUOi BDITORB. 



rATROLOGIA BINA EDITIONB TYPIS MANDATA BST» ALIA If BMPELATINA9ALIA GRJBCO-LATINA.-^TBNBUNT 
MILLB BT TREGBNTIS FRANCIS8EXAG1NTA BT DCCBNTA TOLUMINA BDIT10NI8 LATINJi;0CTIN6BNTI8 
BT MILLB TRBCBNTA GRiECO-LATINiB. — MBRB LATINA UNIVBRSOS AUCTORBS TUM OCCIDENTALBS9 
TtM ORIBNTALES BQUIDBM AMPLECTITUR ; Bl AUTBM, IN BA, 80LA VBR810NB LATINA DONANTUB. 



PATROLOGIiE TOMUS CXCII. 

PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARllM. MAGISTER BANDINUS, THEOLOGUS. 
IIUGO AMB1ANENSIS, ROTIIOMAGENSIS ARCHIEPISCOPUS. 



EXCUDEBATUR £T VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM^ 
IN VIA DICTA D^AMItOlSE, PROPE POR TAM LUTETIiE PARISIORUM VULGOI^^^AFfi/f NOMINATAM. 

SKU PBTIT-MONTIIOUGB. 
i^5S 






*a9(io«XMOii-xua4 ohs 

'iwi¥inii(MiV2rjrArvuro9inA iinHoisraYdaruaicii mimdidom^asioaNv.a yioio vu 
'navoxiaa aNDiK d-T aadv xinha xa unxvaaanDxa 



*u 861 ' *'«d "M>A 8s 



'YxrjiaNiA KOioisodT saos-nrs nniMoinni iinKiixsnf 

snstf3Aav 'sYxssiod srouixNOd inyiiou yiimans nis 'snxy^iamA 

tniiioiis3jixiay -* isa simot aa xs iinuyunx3ia xa iininoyiii *S8 yiaoxsiH aa 



»a»a< 



"smnxdas-sanisaoiA siinox 



>«♦ » »< 



'siMxiaa 'fORTv yaixcTitaioaa ariinmf (oiaoKif ai aaataaidiioa naataao ' 

aiif 
'»fl«BAiHA tvBV» ■raBBAoiiaia 

'3N0IM d-f axMYHnoov 

'siiisod Hiiv soiojod HAsoatia3svd svxiAai soauaooa av 
siuaxAasaud snaixMVxoMxiy siittiuaid 1 

! 

'saxviJNOD soitm 'sixvNOisaa i 

I 

'KOHOXvoouuaxNi 30H av niSHaAim '^dhohxvd ardoaoa ! 
navo90ioaHX NON^ati naHOdODSida axHVd 
VN9vn V xa 'sixiavn aaOiaa sinissixoaaHad RaikiKO saaixvxavHX xa 

a^iooioaHJj 



PATROLOGIiE 



GURSUS COMPLETUS 



SITB 

BIBLIOTBBCA DNIVBRSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, GOMMODA, OBCONOMICA, 

OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUB ECCLESIASTICORUM 

QUI 

AB MYO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA 

floroeeunt; 
RECDSIO CHR0N0L06ICA 

OMNIUM UUi£ EXSTITeRE MONUMENTORUM CATIiOLICiE TRADITIOmS PER DUODECIM PRiOKA 

ECCLESIifi Si£CULA, 

lOXTA KlilTIONKS Ar.CllRATISSIM.VS, INTEIl 8B COMQUB NONNDILIS COUICIIIUS MANUSCRIPTIS COLLATAS. 

PSnQCAM DII.IGENTBR CASTIGATA; 

DISSKin ATIONIBOS, COMUBNTARIIS LKCTinNIBUSQVE VARIANTIRU^ CONT.NBNTEIl ILLUSTRATA ; 

OHNIRUS OPBRIhUS TOsT AMPLISSIMAS EDITIONRS QUiC TRIBUS N0VI8SIM1S SiEGULlS DCBENTUR ABSOLUTAS 

DETECTIS, ALCTA; 
INbiCIBUS PARTICULAR1BU8 ANALTTICi!i, 8INGUI.08 8IVB TOMOS, 8IVB AUCTORES ALICUJUS MOMENTI 

8UBSEQUENTI6i:S, UONATA ; 

CAPITULIS INTRA IPStH TEXTUU RITB DISPOSITIS, NECNON BT TITULIS SINGULARUM PAOINARUM MARGINBM SUPKRKlllBU 

DI8TINGUBNTIBU8 SUUECTAMQUB MATERIAM SIG.^IFICANTIBUS, ADORNATA ; 

OPERIBUS CUH DUBII8 TUM APOCKTrillS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORblNE AD TRADITIONEM 

ECCLGSIASTICAM POLLENTIBUS, AHPLIFICATA; 

DUOliUS INDICIBUS GENERALIKUS I.OCUrf.BTATA : ALTERO SCILICET UERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID 

UNUSQUiSQUK PATRUM IN QUODLIBET TIIEMA SCR1P8KRIT UNO iNTUlTU CONSIMCIATUR ; Al.TBKO 

SCIUPTU Ui4i) SACIiiO, ex quo lrctori compbrirb sit obvium quiham patkks 

£T IN QUIDUS OPERUM 8U0RUM LOCIS SINGULOS 8INGUL0RUM LIBROKUM 

SCRIPTURiE TBXTUS COMNENTATl 8iNT. 

CDITIO ACCURATIS8IMA, CiF.TERi8QUB 0MNIBU8 FACILB ANTEPONENUA, 81 PERPENDANTUR : CRARACTBKI'M NITIDITaS, 

CIIARTA QIALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO GORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIRTAS 

TUH NUNERUS, FOKHA TOLUMINUH PKRQUAH GOMMODA SIBIQUB IN TOTO OPERIS DECURSiU CONSTANTRR 

RIMILIS, PRBTll EXICUITA8, PR^SEKTIHQUE ISTA COLLBCTIO, UNA, MBTUODICA ET GUR0NOI.OGICA, 

SBXCENTORUH FRaGHENTORUM OPUSCULOKUMQUE IIACTRNU8 HIC ILLIC SPARSORUM , 

0t^ PRIHUH AUTBH IN NOSTRA BIRLIOTBECA , KX 0PER16US AD OHNES ATATKS , 

LOCOS, I.IN6UAS FOKMASQUK PBRTINENTIBUS , COADUNATCRUM. 

SERIES SECUNDA, 

IN CUA PRODKUNT PATRI*:S, DOCTORKS SCRIPTORESOUK ECCLESIiE LATINiK 
A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM lil. 

ACCDRANTE J.-P. MIGNE, 

BIB&IOTUCA CLSHI UWIVaHlJly 

SIVB 
CURSDUU COMPLBTOROII III SIRGULOS SCIBNTIJ5 BCCLKSIASTIGJS RAU08 BDITORR. 



PATUOLOGIA BINA EDITIONETYPIS «lANDATA EST, ALIA NBMPBLATlNAyALIA 6R JCCO-LATINA.— TBNEUNT 
Aill.k.B ET TRECENTIS FR ANGIS SEXAGINTA ET DCCBNTA YOLUMIN A EDITIONIS LATINJS; OCTINGENTIS 
ET MILLB TRECBNTA GRiEGO-LATINiB. — MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCGIDENTALES, 
TLM ORIBNTALBS BQOIDBM AMPLBCTITUR ; HI AUTBM, IN BA, 80LA YBRSIONB LaTINA DONANTUR* 



/ 



PATROLOGIiE TOMUS CXGIL 

PETRUS lombardus/magister sententiarum. magister bandinus, theologus. 

321. HUG0AMB1ANENSIS, ROTHOMAGENSIS ARCHIEPISCOPUS. 



i 



V EXCDDEBATUR ET VENIT APDD J.-P. MIGNE EDITOREM» 
IN VIA DICTA OAIfi^O/SE, PROPEPORTAMLUTETIiC; PARISIORUMVULGOD*£iVFl!:/<NOMINATAM, 

SBU PBTIT-M0NTR0U6E. 
185S 



SiECULUM Xll 



P. LOMBARDI 



MAGISTRI SENTENTIARUM , PARISIERSIS EPISGOPI 

OPERA OMNIa'"'^^^ 



PRODEIIlfT MAGISTRI OPERA EUGETICA EX EDITIONIBUS PARISIIS ANNO 1536 ET 1541 PRBLO 
COUUISSISy PRiBVIA DILIGENTISSIMA BMBNDATIONE9 EXPRESSA ; SBNTENTIARUM VERO 
I LIBROS PRISTINO SUO NITORI VERB RESTITUTOS SUPPEDITAYIT EDITIO ANTUER- 

|., PIENSIS, ANNO 1757 GURANTE J. ALBAUME PARISIENSI THBOLOGO DATA 



ACGEDimT 



MA6ISTRI BANDINI SHfTBNTMRDM IIBRI QDATDOR 

ET 

HUCMNIS Aflmi JL1IIENSI8 

ROTHOMAGENSIS ARCHIEP. 

OPUSCULA, DIPLOMATA, EPISTOLJE 

AGCURANTE J.-P. MIGNE 

BIBLIOTHECA CLEBl VNIVEBSA 

8IYE 

GUR8UUM GOMPLETORUM IN SIN6UL0S SGIENTIA ECCLESIASTIG^ RAMOS BDITORB 

^^^■— —g!»eo q> oa< ■ ' m 

TOMUS SECUNDUS 

YBNEUNT 2 YOLUMINA 16 FRANGIS GALLIGIS. 



BXCUDEBATUR KT VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM 
IN m DICTA D^AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETI2E PARISIORUM VULGO D*EI^FER NOMINATAM 

SEU PETIT-MONTROUGE 
1855 



ELENCHUS 

ADOTOaUM BT OPEBUfll QUI ni HOG TOHO CZOn COXTINEirnnEL 

PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM. 

Collectaneorum in Episiolas S. Pauli continuatio. Col. 9 

Sententiarum libri quatuor. 519 

HAGISTER BANDINUS, THEOLOGUS. 

Sententiarum libri quatuor. 965 

HUGO AMBIANENSIS, ROTHOMAGENSIS ARCHIEPISCOPUS. 

EpistolflB. 1117 

Dialogi. 1137 

Tractatus in Heiaemeron. 1247 

Contra h»reticos. 1255 

De memoria. 1299 

De fide caibolica et Oratione Dominica. 1323 

Vita S. Adjutoris 1345 



£x lypis MiGNE, au PeUt-Honirouge» 






PETRI LOraBARDI 



COLLECTANEORUM IN PAULUM 

CONTINUAIIO 



IN EPISTOLAM II AD CORINTHIOS. 



ARGUMENTUM. 

frosl aciam a Corinllnis pocnilentiaiii, consolalOv 
riam scribil eis Epislolam Aposlolus a Troadc pcr 
TiUim.Elcollaudans eoshortatur adjmeliora, con- 
iristatos quidem eos, sed emendatos ostendens. 
CAP13T PRIMUM. 

Veks. 1 -5. — PaulHS Apostolu$ thrhfi Jesu fet 
voluntateni Dd, tt Tifftotfuus frater EcclesiiB Dei 
qtice est Corintlii, aim ommbus sanctis qui sunt in 
uMversa Athaia ; gratia vobis et pax a Deo Patre 
nostro et' Domino Jesu Christo. Benedictus Deus et 
Pater Doriiini nostri Jesu Christi, Pater muericor- 
diarumy et Deus totius eonsolatlonis, qui tonsolalur 
Hos in emni tribulatione nostra, ut possimus et ipsi 
consolari eos qui in omni pressura sunty per exhoria 



A benedictionis. Prasniillens autem salulationem,con'' 
tra pseudosuperbiam Paulum, et contra eorumflcm 
praesumplionem Apostolum se nominat dicens : Pau'- 
hts Apostolus Jesu Christi, non usurpative, scdpef 
wluntatem Del, non hominam, quia non ab homini* 
bus fuit electus vel missus ; et Timotheus frater, qui 
ivit cum prima Epistola ad Corinthios, et renuutia^ 
vil Apostolo omuia quas fiebant apud illos. Ei ideo 
bic ponitur, ut sciakil ea qu» raciunt, Apustolum 
non latere. Paulus, inquam, el Timotheus scribunt 
Vel mandant hanc Epistolam Ecetesia: Dei, qua est 
Corinthicum omnibus sanctis, id est et sanctis omni'' 
bus, scilicel presbyteris^ vel sanctis omnibus, id est 
omnibus Spiritus sancti gratia renatis, qm sunt in, 
universa Achaia, cujus melropolis est Corinlhus. El 



iionetn qua exhortamur et ipsi a Deo ; quoniam sicut ^ ante alia salutant in hunc modum : Gratia sit vobis 



abundant passiones ChrisH in nobis, ita et per Chri* 
sium abundat consolatio nostra. 

Paulus^ etc^ Hanc item cpistolam scribit Aposto- 
llis Connthiis, quornm quidam pcr praecedentem 
Epistolam, etsi primo contristati, posiea Umen 
emendati fucrant, et multa pro nomine Ghristi 
passi, Aliqui vero adhuc eorum pertinaciter Aposto- 
lum dcspicicbant, eteipseudoapostolospr»rerebanl. 
Quibusdam ergo Corinthiorum per primara Episto- 
lam correctis, causa reliquornm scribil hanc Episto- 
I«in] secundam, repellens pseudoapostolos oslendendo 
deccptionem praedicationis eorum , et se multis mo* 
dJs conimendans. Notat etiam illos in eleemosynis 



et paXy id cst remlssio pcccalorum el tranquillitas 
mentis, a Deo Patre nostro,,ei Domino Jesu Christo, 
sine quo Pater nihil dat. Benedictus. Posl saluta^^ 
tionem primum perfeeti^ loquitur de tribulatione, 
proponens se exemplum patientiae et consolationis 
a Deo accept», ducens laudi , quod alii ignominiac. 
Ail crgo : Deus, scilicel Creator omnium, et Patet 
Domini nostri Jesu Christi sit benedictus, et si in se 
gloria ejus nec polest augeri, nec minui, tamen sil 
bqnedictus, id esl exaltatus in suis, in quibus per 
cognitionem et ipsorum provectum dicilur exaltari» 
Dico, Pater Christi, per quod et ipse est etiam no- 
bis, qui Cbrisli filii sumus. Paier misericordiarum^ 



parcos. Prxcipit quoque correctum fornicatorem ^ scilicct paterne dans nobis veniam peccatorum, el 



recipi, quem 8atanaetradiderat. [Ambrosius] Etquia 
ciiain boni ibi tribulabaiilur, se eis in exemplum 
paiienliae proponit, docens cos non debere sgre 
ferre, cum ipse pro aliomm salute periculls quoti- 
die el morti subjaceat. Est ergo intenlio ejus in hac 
Epistola incorreclos corrigere, et correctos ad ul- 
teriora provocare , el pseudo sui commcndalione 
depriniere. Modus tractandi lalisest : More solito sa- 
lulationem praemittit; deinUe de bonis per gratiam 
collatis gratias Deo agit» loquens perfectis;post ad 
tolorantiam passionis suse exemplo invitat; postea 
pscudoapostolos deprimendo redarguil, detegens 
vcrsutias eorum, et se muUis modis commendat ; 
titiidein subditur moralis admonitio cum iteratione 

Patrol. CXGIL 



bona opera, el in tribulalione conslanliam. Et ipse 
est Deus, dator totius, id esi integrae el perfectas 
eonsolationis, qUantam decet Deum dare his qui pro 
Christo paliuntur. Bene ergo ail, Deus tolius con- 
solationis, id esl perfectae, quia non est minus 
Iribulalione solalium. EtquodipSesitDeusconsola- 
lionis, ei hoc patet quia ipse est qui consolatur nos^ 
116 ministros, in tribulatione nostra omni, idesl 
animae et corporis. Adeo consoiatur, ut el nos ipsi 
desolati, id est destituli humano auxilio , possimus 
per exemplum consolationis nostrae consolari eos 
qui sunt in omnt, id est in qualibel pressura, Conso* 
lari dico, per exhortationem, id est per talem con-« 
solationem qua: hortatur nos ad graviora tolerandu* 

1 



il PETKI LOMBARni It 

llnde subciil : Qua et nos t^ tfxAorlamicr a Deo^ id A mprafnriuUm humanam, Ua^ id esi adoo,«f liNf«i>«i 
esl qiiam Deus dedil, noii solum ut consolaretur 
nos, sed etiam exhortareiiir ad roajora, et itanostra 
consolatio valet etlam alios ezhortari. Et vere pos- 



sumus consolari, quoniam iicut passiones CArtslt, id 
est quse pro nomine Ghristi inferuntur, vel, passio- 
nes Christi, id est quas ad similitudlnem Christi 
patimur, abundant in nobig^ qui siimus quasi earum 
locus, ita non minus per Jetum Christum abundat 
consolatio nostra^ cum vel hic liberanuir,' vel pleta- 
tem paternara in flagellis intelligimus, quia flagellat 
omnem Filium quem recipit (Hebr.» xii). Sed hoc 
totuni pro vobis est. Unde subdit 

Vers. 6-11. — Sive autem tribuiamur pro vestra 
exhortatione et salute^ sive consolamur pro vestra eon- 



noSf qui de malis solemus gaudere, etiam VMere» 
non solum loqul, et csistera facere. Et non solum tc- 
debat vivere, sed etiam nosipst, non solum alii dc 
uobis, habuimus^ vel» accepimus responsumf id est 
eertitudinem tiior<ts,|ethoc innobis tpsM,quia noslra 
natura nil nisi nrortem promiltebat, vel defeanm* 
Tantam insolentiam iniquitatis signiAcat tnsur- 
rexisse contra fidei prsedicatores, ut moriem aiite 
oculos baberent. Sic enim afQicti fuerant ut despe- 
rarent de prxsenti vita. Ideo autem Deus permisit 
tamen nos aflligi, ut non simus pdenies in nobis. 
Maledictus enim qui confidit in homine ; sed in heo 
tantom, in quo secure confidere possumus, quia 
ipse est ^ttt suscitat mortuos^ cui miraculo simile 



solatione , sive exhortamur pro vestra exhortatione et ^ est, quod me de illis praedictis liberavit. Unde sub- 

saJule, qum operatur tolerantiam earumdem passio- 

num^ quas et nos palimurf ut spes nostra firma sit pro 

vobiSf scientes quoniam sicut socii passionum estis^ sic 

ertiis et consolationis. Non enim volumus ignorare voSf 

fratres, de tribulatione nostra quw facta est in Asia^ 

iptoniam supva modum gravati sumus supra virtutem^ 

ita ut tKderet nos etiam vivere. Sed ipsi in nobisipsis 

responsum mortis habuimusj ut non simus fidentes ttt 

nobis, sed in Deo qui suscilat mortuos, qui de tantis 

periiulis nos erpuit et eruit, in quem speramus, quo^ 

niam et adhuc eripiet adjuvantibus el vobis in oratione 

pro nobis, ut ex multarum personis facierum ejus 

qucB in nobis est donationis per multos graiiai agantur 

pro nobis. 



dit : Qui de tantis periculis nos sripuit, id est ad sa- 
liitem reduxit, et quotidie nos eruit, quia Deus prs- 
sidia sua non negat suis, in necessUate positis» in 
quem^ Deum tendentes mentis desiderio, speramus^ 
quoniam et adhue^ in posterum eripiet nos, adjuvanti' 
bus non solum nobis et aliis, sed etiam vobis in 
oratione facta pro nobist fit ex multarum^ quasi di- 
cat : Dico quod adhuc eripiet, ad hoc utique, ut ex 
persottis multarum facierum^ id est a personia diver- 
sarum aetatum ad Deum per prsedicationem nostram 
conversis, gratiw agantur Deo pro nobis, id est pra 
nostra praedicatione qua conversae sunt. Quod vero 
dixerat a personis muliarum facienim, exponit sjub- 
p dens, scilicet per multos fideles, participes ejusdem 
donationis, quw innobis est, id est habenteseamdem 
donationem fidei, quae in nobis est. Personas vero 
multarum facierum dicit infantes» pueros, el caete» 
ras aistates utriusque sexus. Vel iu, orationes no- 
slrae juvabunt nos, ut per multos fideles gratia& 
aganturpro nobisDeo^Cujusrcigratiae? Ecce: Eyus 
donationisquae innobis est, id est liberationisetcxle- 
rorum bonorum. Donationisdico,procedenlis ex per- 
sonis, id est ex honestis viris, ut vobis et aliis. Perso- 
nis dico multarum facierum, id est discretionum, id 
est discretorum meritorum el diversariim virtutum, 
iit facies Job fuit palientia, facies David humilitas, 
facies Mosi mansuetudo. Yel secundum aliam litle- 
ram. Alia euim translatio ita habet : Ut in multorum 



Sive autem tribulamur, pro nostra exhortatione est 
ct salute, quia iioslro exemplo monet nos Deus pati. 
Unde salus acterna erit nobis ; sive consolamur spe 
pracmii, quia pietatem patemam intelligimus in fla- 
gellis. Uoc quoque pro nostra consolatione est, ut 
vos sirailem sperelis ; sive exhoriamur , ad graviora : 
quod fit vel finitis malis, vel virtute patientiae data 
ncfbis, et hoc pro nostra exhortatione est, et salute^ 
scilicet ut vos ad majora animeminiy et salutem 
speretis. Pro salute, dico, quos operatur, id est inten- 
dit operari in vobis, id est nos intendiraus quod 
operetur In vobis, toleranliam earumdem passionum 
quas et nos patimur, quia de1)etis exemplo nostro 
pati eadem quaict nos patimur. Adeooperalur, ut spes 
nostra, qua speramus vos passurus, sit firma. Pati- D facie ejus qum in nobis est^ etc, quae litterasic legl- 



mur, dico, et hoc pro vobis, idest ad vestram utilita- 
tem. Et vere, quia nos sumus scientes quoniam sicut 
modo estis socii passionum, sic et in futuro eritis 
socii consolationis aeternae, quia aequa gloria labori 
nostro relribuelur. Non enim, hic exponit tribulatio- 
nes suas, ut cum se ad magistri sui comparationem 
parva pati cognoverint, accepta consolatione dolere 
dcsislant. Quasi dicat : fiene dico quod patimur, non 
enim voiumus vos ignorare, fratres, quia vobis profi- 
cit scire de tribulatione nostra. Pseudo de £ua gloria 
gloriautur, nos vero de tribulatione quee facta est 
nobis ttt Asia. [Ambrosius] Quid de ea volo vos sci- 
re? ^ttotttam gravati sumus pondere passionum, et 
lioc supra modum^ praecedentium tribulationumiCt 



tur : Quasi dical : Ita orationes nostrae juvabunt 
nos, ut per multos gratite aganiur Deo pro nobss. Gra- 
tiae dico ejus donationis^ quw est in nobis, Haec non 
mulanlur. Agantur, dico, in muitorum facie, id eat 
inter multos, et coram multis. Hoc ideo dicil, quia 
gratia Dei consolatur apostolos causa mullorum, 
id est omnium credentium » qnorum causa eliam 
pressurae ejus ingerebantur. Et ideo llli, id est 
omnes credenles» gralias.Deo referant pro liberaUone 
Apostoli. 

Yers. 12<-20. — Nam gloria nostra hcse est, tostl- 
tnoittttfn eonscientiwnostrcB^ quod in simplicitateeordiu 
et sinceritate Dei^ et non in sapientia carnaiiy sed m 
gratia Dei canom ffli siumus tn h(^ mundo^ abundon 



)i COLLECTANEA IN E»IST. &. 

tni« oiffait oirf «oi. iVon emm alia scrHfimui vobU 
qaam qum l€(ft$tt8 et cognovisti$. Spero aUUm quod 
tmiH^ w finem eogttoscetigf iicut et cdgnovi$$i$ no$ ex 
partet guia gloria ve$tra $umu$ $icut.etvo$ no$tra^ 
in die boutmi no$tri Je$u Ckri$ti, Et hae eonfidentia 
tolui priu$ venire ad vo$^ ut $ecundam graUam babe- 
teti$ ; et per vo$ trantire in Macedoniam , ei ite- 
rum a Macedonia venire ad voe^ et a vobi$ deduci in 
iudfsam. Cum ergo koc volui$$em^ nun^fuid levitate 
n$us $um f Akt quce cogito, $ecundum camem cogito^ 
ut $it ^apui me^ e$t et non f fideli$ amtem Dimt» quia 
$ermo no$tet qui fuit apud vo«, non e$t tn t//o» e$t el 
nen^ $ed e$t in t/io, e$t. Dei enim Fiiiu$ Je$u$ CAn- 
$tue^ qui in vobu per no$ prmdicatu$ e$t, per me et 
^tvanum et Timotheum non fuit in illo^ e$tet non, $ed 
e$t in illo fuit, Quotquot enim ptomi$sione$ Dei fttii/, 
in Ulo e$t. Ideo et per ^sum Amen Deo ad gloriam 
testtam^ 

Nom ghna. Quasi dicat : Ideo el vos et alii de- 
betis oraure pro nobis, quia gloria, etc. Tel ita junge. 
Ideo oratlones yestrae potenint nos juTare, quia glo» 
rim teelra hmc e$t, id est iilud undegloriamur, tamen 
Imnestum est, sciiicet /«s/Hnontiun, etc. Vel lU jou- 
ge : Ideo non di£Qdo de auxilio Dei, quia pura est 
conscientia, et inde glorior^ quod ita ait» nam glo- 
ria uostra hsBcest, id est iiiud unum gloriamur. 
Boe est, scilicet les/tmont«m con$cienlia no$trce^ id 
esl conscienlia pura, ab omni simulatione nou re- 
mordens nos, sed testiflcans quod conver$aii $umu$ 
inkocmundo^ ubi tot mala sunt, tn $impUcitatet Sci- 
ricelnon aliud in corde, el aliud iii orehabentes, et 
in einceritate^ scilicet sinceram veritatem de Deo, 
non etiam legis observantiam prsedicantes, qu9e sin- 
ceritas el simplicitas est I)ei , quia a Deo est. Haec 
est gloria conscienlise quam dixit, scilicet simplici- 
tasetsinceritas. Sicut enim impiis esl magna poena 
eonscienlia, ila piis est gaudium, nonquasi inde su- 
perbe gloriantibus, sed totam Deo dantibus. Ideo 
rectenon ait : Glorianostra est testimonium, alienae 
inalitiae, vel minoris gratiaa, sed conscientia! no- 
strae, quae qula occulla est, non est subjecia alieno 
judicio. Et ideo nulius praesumat contra eam, vel 
proferre, vel cogitare sententiam. Sic, inquam, con- 
versati sumus, et hoc fecimus, non in $apientia car- 
no/t, quae est voluptates diUgere, labores vitare, vel 
secundum naturas rerum, et non conira praedicare, 
ut pseudo praedicabant, quorum fucaiam praedicatio* 
nem redarguit, juxta humanum sensum aptatam. 
Non ita, inquam, conversaii sumus, $ed tn gratia 
JM, id est secundum quod Spiritus sancins graiis 
mihi indicavit. Abundanliu$ autem. Quasi dicat: 
Conversati sumus in hoc mundo simpHciter, a^tin- 
dantiu$ autem simpliciier conversati sumus, ad vot, 
id est erga vos» vel apud vos, quibus cessimus de 
jure nostro, quia cum ab aliis acceperit, ab eis no- 
hiit accipere. iVon entm. Qoasi dicat : Yere ad vos 
aboBdantius servavi simplicitatem, qoia nec 4ii pri- 
nia Epistola eiegi aliquid, nec in hac. Et hoc est 
Qoodait: Non cntm aHa $cribimu$ vobti^ modo 



PkVhl - IN EP. It AD COR. U 

A quam qum iegi$ti$^ in prima Epistola, et cognovistie^ 
in experientia operuro. Spero autem: Quasi dicat : 
Et sicut hucusque de me cognovistis, ila et dein- 
ceps cognoscetis. 117 ^ boc est quod ait, spero 
autem quod cognoscetis me in eodem usque in finem 
vitse. Cognoseetis dico $icut et cognovi$ti$ no$ ex 
parte, non ex toto, quia etsi scitis quod abstinui, 
tton tamen scitis quanta dilectione hoc feci. [Ambro- 
sius] Nota quod proflcere iilos sperat Apostolus, 
ex eo quod jam co^rant meliores eifici cognito 
Apo^oli aiTecta circa sese, et gloriabantur in eo, 
velut fiiii in palre charisslmo. Quia gloria. Quasi 
dicat : Yere cognoscetis » quia sumus gloria ve$tra 
eicut et vo$ noHra^ id est per nos consequi gloriam 
aeternam debetis; et nos pervos bene instructos : 

^ quod non esset, si cum ofTendiculo a vobis accipe- 
rem. Quae gloria apparebit in die Domini no$tri Je$u 
Christi^ 4d est tempore judicii quando omnia erunt 
aperta. Et ideo dicitiur dieo. Et ^onfidentia, Quasi 
dioal : Abundantius servavi simplicitatem ad vos, et 
hac confidentia^ id est in hoc confisus, volui, etc. 
Vel ita junge. Quasi dicat : Vos estis gloria nostra» 
et nos vestra, et hac confidentia, id est in hoc con^ * 
fisi, quod per alterutrum glorificart speramus, volui^ 
etc. Velita junge. Quasi dicat : iam quldamvestrum 
correcti sunt,etbacconfidentia, scllicet quia munda 
est quorumdam vita, voluiprius venire advo$^ quam 
irem Macedoniam, quia enim emendata quorumdani 
vila erat, voluit videre quos indignura erat ante vi« 
dere : si ergo non ivit, cum voluerit, non fuit otio- 
sum. InteUigi enim voIel>at aliquos inler eos esse, 
propter quos voluntatem suam non impleverit, qui 
operam adhibere de])ent, ut modo se purgent. Non 
enim culpa ejus est, sed illorum quod non ivit, et 
quia in priore Epistola promiserat se venlurum, et 
non venerat, mendax etlevisvidebatur, quod modo 
excusat» Non enim hoc fecit nisi pro eorum culpa. 
Volui venirei dico, ut qui per primam Epistolam 
habueratis gratiam rectae fidei , habereti$ per meam 
pnesentiam $ecundam graiiam^ id est conOrmatio- 
nem qui prius fidem habueratis. Volui venire ad 
vos, dico, et per vos, id est vestro ductu, tran$ire 
in Macedoniam^ et iterum a Mocedonia venire ad vo$^ 
ut vos multipliciter confirmarem» et a vobi$ deduci 

D tn Judceam^ ut eleemosynam ferrem sanctis qui ibi 
erant. 

Cum ergo, Qiiast dicai : ki hoe volui venire ad 
vos , non tamen veni. Cum ergo hoc voluie^em^ et 
non feci, nunquid u$u$ $um levitate, ut quod propo* 
suerim, non ratioiie , sed impetu animi eadem levi- 
tate dimiserim? Aut qute cogito facienda vel dimit- 
tenda, $ecundum carnem cogito, ut pro camalt 
commodo proposueiim, et quia non erat, dimise- 
rim, ut per has causas fti apud mc, id est in inten- 
tione roea, e$t et non, id est affirmatio et n^atio, 
de eodem, id est mendacium? [Augustinus] Est 
enim mendacium falsa significatio vocis, cum inten- 
tione fallendi. Duo iroponebantur Apostolo, quod et 
lcvis erat , et gratia majoris commodi hoc itcr dl- 



15 



PETRI LOMBAUDI 



16 



miserat. [Ambrosius] Uude ei mendax diccbatiir, A veritas p<T spiriliim animam , et por animam cor- 



quod modo purgat, oslendens se non leviter, sed vx 
consiKo fecisse, nec mcntitum csse, quia non eral 
in mtenttone sua cum illud diiit aliter facere. Non 
esl enim judicandus mendax qui dixit falsum quod 
putal verum, quantum in se est, non fallit, sed fal- 
litur (1). Gontra, menlitur ille qui dicit veruin 
quod puut falsum : necilleestliber aroendacio, qui 
ore nesciens loquitur verum, sciens autem non esse 
verum, voluntale mcntitur. Vei ita, ut sit. Quast 
dicat : Nunquid levitate usus sum? aut sccundum 
carnem cogito? Ut sit apud me, est et non, id est iii 
praeponam voluntalem utilitati. [Ambrosius] Quasi 
dicat : Non est apud me, est el non, id est non aliud 
egi quam scivi esse agendum, quia utiiitas pnepo- 



piis siiscipiens toturo horoinem assumphiin ab om- 
nibus iuliriHitaiibus sine sui conlaminatione Iib<^ 
ravit? Mentiuntur ergo illi, non mentitur veritas 
Gbristus, quia omnes promissiones Dei in illo sunt, 
scilicet est vel etiam, id est impletae et firmatae. Est 
et non credendum ut mendax sit ille per qiiem Pa- 
ter veraxapparuit. £t quia promissiones Dei pcr 
Gbristiim implet^ sunt. £/ ideo nos per ipsum dici- 
mus Deo Amen; [Ambrosius] quod est verbum ve- 
ritatis, id est diciinus Deum esse veraccm, et quoJ 
Deus Pater et Cbrislus sunt veraces , est ad gloriam 
nostramt per quos bic manifestalur, quia per boc 
probamur vera pracdicare. 
Vers. 21-23. — Qui atiiehi con/irmal nos ro6ts- 



nenda est voluntati. Fidelis autem vel enim. Quasi B ^um in C/irU/o, et qui unxil nos Deus, et qui signavit 

dicat : In hoc non sum mentiri credendus, quia in 

nullo alio sum vobis mentitus. Et boc credi potest, 

quia Deus est fidelis , id esl verax qui promisit do« 

ctores veritatis. Si ergo mendax essem qui sum do- 

ctor ejus, nonessct ipse fidelis. Et qura ttdelis est» 

pcr lioc patct, quia in t//o, etc. Vel ita, quasi dicat : 

Vidctur apud me esse, est et non, sed Deus qui 

fidelis est, id est verax in promissione, in boc mihi 

testls est , quia iu illo toto nostro sermone, qui no- 

Bter serino fuit apud vos, non est, cst et non, id cst 

mendacium, ut in sermone pseudoprxdicatorum. 

Vel, non est in illo, est el non, id est non aliud egi 

quam scivi esse agcndum, quia utilitas prxponenda 



nos et dedit pigmts Spiritus in eordibus nostris, Ego 
autem testem Deum invoco in animam meam, quod- 
parcens vobis non veni uttra Corinlhumf non quia do^ 
minamur fidei vestnc^ sed adjutores sumus gaudii 
vestri, Nam fide statis, 

Qui autem con/irmat nos, Quasi gloriam nostram 
dico, non lameu nobis tribuo. Sed Deus est qui eon^ 
firmat nos, iudaeos, vobiscum, quia ct gentes cuin 
Judaeis confirmatse sunt. Confirmatae dico, in Chrislo, 
id est in vera prsedicatione Christi. Tunc si vos 
estis firmi in Christo, niagis constat de nobis pcr 
quos firmi estis, et Deus est, qui unxit nos in rcgcs 
et sacerdotes per Spirituin in baptismo datuin. 



est vohmtati. Dei enim Filius. Quasi^dicat : Vere [Ambrosius] Unde Petrus ait : Pfos sumus genu* 



in nostro sermone non fuitt est et non, quia, in iilo 
Dei Filio, id esl in cjus praedicatione , qni Dei Fitius 
Jesus Christusest pra^dicatus in vobis per nos, scilicet 
permeet Sylvanumet Timotheum non fuit^ esiet non, 
id est mendacium, sed est^ id est affirmatio veritatis 
tantum fuit ttt illo, Quod si mendaces essemus, 
tuiic et ipse, quia quod docuit tantum prxdicamus.' 
Vel, in ilLo Dei Filio non fuit, est et non, id est 
nunquam aliud voluit quam quod uiile est. Sed est 
fuit in illOf quia voluntas ejus semper fuit cum 
utilitate. 

Quotquot enfm.(2) Quasi dicat : Verax est Dei Fifius 
et vere, quia promissiones Dei quotquot s«»l, sunt 
in illo esty vel etiam , alia littera , id cst veritas et 



electumt regate sacerdotium (i Petr, ii)i Et Deus est, 
^t signavit nos , id cst in libro vitae scripsit. Vei 
signavit nos, id est discrevit ab aliis signo crucis , 
et dedit pignus Spirilus in cordibus nostris^ id esi 
Spiritum sauclum arrhum futune gloriae. Si enini 
adhuc mortalibus Spiritum suum credidit , non 
esl dubium quin jam immortalibus addat gloriani. 
Vel, dedit pignus Spiritus sanctus, id est dona qii» 
sunt pignus quod Spiritus sanctus est in nobis. Ego 
autem. Hic aperit quare ad eos non ivit sicut dixerat, 
ne putent se contemptos ad quos iredistulit, ut tunc 
iret cum jam prope omnes emendalos inveniret. His 
enim loquitur nunc qui videbantur velle se corri- 
gere, sed operam non dabant ut implerent ; id quod 



completio, quia in illo exhibit» et adimpletae sunt. j) ^q levilale vel terreno commodo non dimisi , sed 



(3) Ideoque non sunt audieudi , qui non verum ho- 
minem Filium Dei suscepisse dicunt , neque natum 
de femina , hed falsam eamem et imaginem corpo- 
ris simulatam oslendisse videntibus in quem erro- 
lem prorumpunt, quia timent quod fieri non potest, 
iciiicet ne hamana came veritas et substantia Dei 
inquinetur, et ideo veritalem dicunt esse mcntitam. 
Et tamen istum visibilem solem radios suos praedi- 
cant per omnes faeces et sordes spargere, et eos 
mundos et sinceros servare. Si ergo visibilia munda 
viftibilibus immundis contingi possunt et non coin- 
quinari, quanlo magis invisibilis et incommutabilis 

(1) Augustinus, in Enchiridioii. 
(2)Id.,adFaustum. 



parcem vobis, et de hoc, ego invoco Deum testemt 
non solum contra corpus , sed el m, id est contra, 
animam meam, si mentior. De quo, scilicet quod 
non veni Corinthum, ultra primam viccm. Vel, ultra» 
id est postquam a vobis discessi ; et hoc feci par- 
cens vobis, scilicet ne contristarem multos aspere 
corripiendo, in quo pepercit eis, ne eo asperiore 
verterentup in seditionem. Vult ergo prius miiigari 
eos et emendari , et ideo non ex levitate vel ex car* 
nali cogitatione non implevit quae disposuit. Spiri- 
tualis enim tunc dispositum non implet, quando 
providentius aliquid ad salutera meditatur. Et ne 
(3) Id.» Dc agQpe Christianorum. 



17 COJLLECTANtLV IN EPIST. D. 

indjgncntur qntai de Domino, eoquod dixerat, par- 

ceiis Tobis non veni, subdit, non, ideo dico parcens, 

quia dominemur fidei vestrcB^ id estquia dominium 

et coactionem patiatur fides vestra, quia voluntatis 

est non necessltatis ; sed ideo- dico, quia adjutores 

sumusy ai vuliis cooperari, gaudii vestri aeterni. Yel 

gaudii, id est emeodationia vesti-se, q^uia gaudebunt 

eroendati» Beiie dixi fidei vestrae. Nam fide^ quae 

per dilectionem operatur, stalis non dominio. 

CAPUT 11. 

Vers. l-il. — Statui autem hoc ipsum apud me^ 

ne iterurn in tristitia venirem apud vos. Si ettim ego 

contristo vos, et qui^ est qui ms lcetificet, nisi quicon- 

tristatnr ex mef Et hoc ipsum scripsi vobis , tu non, 

cum venero , tristitiam super tristitiam habeam , de 

quibus oportuerat me gaudere , confidens in omnibus 

vobis quiameum gaudium omnium vestrum est. Nam 

ex mutta tribulatione et angustia cordis seripsi vobis 

per multas laerymas; non ut contristemini , sed ut 

sciaiis quam charitatem habeam abundantius in vobis, 

Si quis autem contristavit nM, non me contristavit, 

sed ex parte ut non onerem omnes vos, Suffxcit ilii 

qui ejusmodi est objurgatio hmc^ qum fit a pluribus : 

118 *^^ *' econtrario magis donetis, et eonsotemini, 

ne forU abundantiori tristitia absorbeatur qui ejus-- 

modi est. Propter quod obsecro vos ut confirmetis in 

illum ckaritatem, Ideo enim et scripsi vobis ut cogno- 

seam experimentum vestrum, anin omnibus obedientes 

Sitis. Cui autem aliquid donastis , et ego. Nam et ego 

quod donavi, si quid donavi, propter vos in persona 

Cnristi , ut non cireumveniamur a Satana ; non eium 

ignoramus cogitationes ejus, 

Statui autem. Quasi dicat : Parcens non veni ad 
vos, sed statui Iwe ipsum, id est hoc idem, apud me, 
quod proposui cum primam misi Epistolam, scilicet 
ne iterum venirem ad vosy in tristitia veniremy id est 
vos contristans. [Ambrosius] Yel, ne iterum veni- 
rem ad vos in tribulatione mea, quae itenim esset 
mihi , id est ita ut iterum esset mihi tristi- 
tia, aicut fuit ei auditis eorum peccalis. Et vere 
de pfecca^is vestris mibi est tristitia» quia de poeni* 
tentia miht es( Ixtitia.* £t vere. Si enim ego 
contristo vo^ corrigendOy increpando quocunque 
modo, vel per Epistol^m, vel per prasseutiam. £t 
hic aliquid addendom est. Quasi dicat : E< ai vos 
me contrisUtis, quis est qui lmtifica{ me^ nisi qui con- 
tristatur ex me? Qnasi dieat. Nulias me Iffitificat, 
nlsi qui contristatur ex me, id est seeuAdum meam 
voluntatem, scilicct ut pceniteat, quod meiiua fit 
per Epistolam quam per praesentiam. Et hoe ipsumr 
scilicct quod nemo me Isetificat, nisi qai contrista* 
tur ex mey scripsi vobis modo nunc, non cum venero. 
habeam, de vobis tristitiamt qtiae ait deincorrecttone 
vestra, super frtsttrtom, quam habeo de peccatis, de 
quibus, sciiicet vobis, oportuerat me gaudere, non 
solum nunc, sed eA olim ciun contristavistis, el sic 
graviter peccavistis. Gaudium autem Apostoli puri- 
fieatio est populi. Scripsi dtco, confidens in ^mnibus 
vobiSf quod ultra non habcbo tri&\itlam de vobis, 



PAUL!. — m EP. H AD COR. ia 

A quia cmendabimini. Yidete ergonefnistraconfidam, 
quod non mecum gaudium erit,et vos del)elis facere 
quod ad gaudium meum spectat, quia meum gaudium 
est omnium vestrum, id est quando gaudeo, vos gau- 
detis. Nam, etc. Quasi dieat : Dico quod Iristitium 
habui et vere, nam ex multa tribulatione, id est^ cx 
muUis laboribus, scilicet vigilandopro vobis orando, 
et iuteinori angustia cordis^ scilicet cura et doloce, 
scripsi vobis , primam Epislolam, et hoc per multas 
lacrymas, quse indicio sunt quid Intra esset. Hoc 
tameuiion ideo refero, ut contristeminif per memo* 
riam eorum, sed ut sciatis quam charitatemt id esi 
quod dcsiderium emendationis vestr» habeo, vd| 
habeam. Cbaritatem dicoostensam tit vobis abundan- 
tiusy quam putaveritis, quia omnes ut seipsum diH- 

^ gebat Apostolus, et quos corripiebat. Ad hoj^ eaim 
corripiebat nt ostenderet quo amore eos diligeret, 
quorum peccatis plus illis dolebat. Qui autem non 
hoc aflectu corripit fratrem, contristat; insuitat 
enim qui non condolet fratri. Yel , habeam , quam 
in aliis ostensam, in vobis, quibus de jure meo 
cessi. 

Sf quis autem. [Ambrosius] Hic prsecipit fornica^ 
torem ilium quem Satanae tradendum judicaverat, 
recipi, quia correctus erat. Quasi dicat : Per la- 
crymas scripsi vobis, sed Camen condonale iili» 
quod ita ait : Si quis autem contristavit me , sicut 
utique fecit ille fornicalor, non me tantum contri^ 
stavit, sed etiam vos ex parte^ id cst noii omnes. 

r Hoc aotem dico ttl non onerem vos omneSf id est ut 
hoc onus omnibus non imponam : quod reprehen- 
sorie dicitur. Omnes enim tristes esse debcrent. 
Vel ideo, dico, ei parte ut non omnes.onerem vos, 
illos tantum onerat qui non doluerunt dc peccato, 
non illos qui doluerunt : quos significat diccndo , 
cx parie, et quamvis me et vos contristaverit. Siff- 
ficit tamen t//t ^tct ejusmodi est, id est qui tam gra- 
viler deliquit, objurgatio hnec, quia talis facile dc- 
speraret, si nimis aspere in eum animadverteretur 
quam objurgatio, et si tentationis quantitate, vel 
alio modo iion satis digna pcena videtur : in hoo 
tamen non est parva existimanda qua fit a pluribus^ 
quibtts cougregatis Satanae traditus est. [Augusti* 
nus] Magnum itaque dolorem patiatur, si delictum 

suum plures videt horrere, iu sufiicit quod objur- 
gatus esC a piuribus, ut econtrario magis donetis^ 
quia quanto a pluribus objurgatur, tanto magis do- 
nandum est ei ; et cQnsotemini eum, [Ambroaius] 
Qt per exemplum David« qui multum peccavit, et 
aliorum qnibus indulta est venia, et per verba Do- 
mini per prophetam dicentis : Nolo mortem peecato^ 
iru, sed ut nutgis convertatur et vivat (E;^h. xxxiii). 
Et ilem ; Quacunque hora ingemtterit peccator^ om-^ 
nium iniquitatum ejus non recordabor {Ezech. xviti). 
£t recle , homini pro peecato afiliao ignoscere et 
subveoire prsecipit , quia poeDitentia si de vero 
animo est, id est si correctus statim in animo dolet, 
mox habet fructum. Haec enim vera poenitentia esl 
cessare a peccato. Weo condonetis et consolemini» 



19 



i>£Tilf LOMBARDl 



20 



M forte qui ejusmodi est abunduntwre trittUia^ id A «us uli poterat. Quaii dtcat ]Mirceng tobis noB 



est per nimis asperam poenltentiam desperans, ah- 
tarbeatnr, a diabolo, ut velit uti Sfficula; hoc est 
enim absorberi, scilicet desperantem couTerti ad 
admittenda ^ccstiat ; prapter quod^ scilicet ne absor- 
beatur» obnecro ikm , ego qui possem jubere» nt eha" 
ritatem quam hs^uistis». ejiciendo eum , confirmetit 
in illnm , condonando ei, qood et debetis facere. 
Ideo enim ei scrtpst vodis, scilicet ut cagnateam 
axperimentum vettrum , id esl.ut per eipericntiam 
eognoseam quo animo feceritis ut expertus sum in 
parte obedienliam Testraro. Et cognoscam an in om- 
nibut titis obedientet mihi. Quasi dicat : Cum pro- 
pter eum reeipiendum scripserint, et propter hoc 
etiam scripsi, ut tos quos expertus sum mlhi obe- 



Teni Corinthum. Cttm auttmveidttem Troadem pra- 
pterl^tangelium Ckritti praedicandum , ei otltmn 
miki etut apertumy id est corda parata ad recipieB- 
duB Evangeiium, et hac, tii Dominoy id est coopo- 
rante Deo, noti habui requiem spiritui meo^ Id est 
non pottti satisfacere voluntati mex, eo quod non 
invenerim Titum fratrem mcum, qui ibi necessarius 
erat ; ged impeditus apod vos non venit iilue, sicut 
et ipse et ego condixeramus. [Ambrosiusl Et ideo 
Apostolus non potuit satisfacere suo desidefio, ut 
eis, scilicet Evangelium plene traderet proplir 
perstrepentes In eum et insurgentes, qula solus non 
poterat haec duolmplere,scilicet et fldelesinstroere» 
et perstrepentlbus iDcredulis repngnare (4). Nob 



dientes in ^ectione, cognoscam an In omnibusobe- habui requiem, dico, ud talefacient «f>, qui era^l 



dientes satis. Ctit autem. Quasi dicat : Obsecro ut 
ei donetis, f^ donare debetis, aolem, id est quia 
nit aliquid' donattit et ego : Quod vere dico : Nam 
et ego quod ddnaviy ptoptar vot feci, ti qukt lamen 
donast. Hoc ideo dix.i, quia non temere hoc factum 
est et passim. Si ergo magister petitione discipulo- 
rum donavii cui voloerunt peccaturo, raulto magis 
discipuii prece magistri idem facere debent. Et ul 
ralum ei cui donavit ostenderel apud Deum subdil : 
£t boc ieci tn pertona Chritti, id est ac si Ipse Chri- 
stus condonaret, qnia ntbil sine Dei spiritu agebat 
Apostolos. Hoc autem (ticit ne irrita videatur hu- 
jusmodi condonalio,'quae fit propter amicos; ut non. 



conversi, et in quibus ostium aperium erat, prof&- 
ctut $um Macedoniam^ Dco atilem gratiae. Hacte- 
nus de tribulationibns egit ad earum tolerantiam 
lllos invilans, et cujus culpa Corintbum non veno» 
rat, dixit : Hic incipit se commendare et pseudo 
deprimere. Quasl dieat : profectus sum Macedo- 
niam, sed non invtiliter, qura ibi quasi triumphntor 
exstiti. Gratiat autem ago Beo qm temper triumphat 
tios, id est triumpbare facit, tn Chritto JetM^ [Am- 
brosius}id est in praedlcatione Christl qul cordn 
praeparat ad credendum, ut calcata perfldia tropsram 
habeat fides, dum ex perfidis flunt fideles, et mani- 
fettat per not^ veros apostolos, non per pseudoy 



Quasi dicat : Ideo debemus condonare , «t non dr' q edorem notitite tuce, id est Christum qoi velut- odor 



cumveniamur^ id est decipiamur- a tatanay ul eum 
facial desperare per nimiam asperilatem. Saepe 
enini proptcr asperiores animadversiones in despo- 
rationem infirmos praecipitat. Et merito ab illo hoc 
fier^ meluo. Non enim ignoramut cogitationet , id 
est astutias, efut^ qul quos eonsenliendo nequit de- 
cipere, facit minis asperos. 

Yers. i2-17. ~* Ctim autem venittem Troadem 
propter Evangelium Chritti, et ottium mihi apertum 
ettet bi Dominoy non habui requiem tpiritui meo , eo 
quod non invenerim TiSum fratrem meum;- ted val^ 
facient eit profeclut tum in Macedoniam. Deo au^ 
tem gratiat qui temper triumphat not tn Chritlo Jetu^ 
et odorem notitio! tua manifettat per not .in omni 



procedens a Patre, notificat eum invisibilem, mcul 
aliqua res qu» non videlur , per odorem cogoosc»- 
tur, et in quo loco sit inlelligitur. Vel, odorem, no- 
Htiae suae, id est miracula vel doctrin» verba qulbus 
ad notitiam ejus venilur. Manifettat per not, mira- 
cula operantes, ct verba praedicantes, et hoc in omni 
loeOf scilicet ubicunque prsdicamus, id est in tolo 
mundo. Et bene dixi per nos, quia nos sumus bo- 
nus odor Christi, et suavissimus Deo, elsi non ita 
vobis.Odor Christi dicuntur apostoli, quiaineoruro 
vita praedicatione Christus ostcnditur, non blasphe- 
matur : sieut de maKs dicitur : Nomen Dei 6/«- 
tphematur per not iniet gentet {Rom. ii). Et nota 
quia suae locutionis modum sumit Apostolus a vo- 



tocoy quia Chritti bonut odor tumut Dso, tn hit qui^ teri lege cum dicit, bonus odor Deo, quia Ut olim 



talvi fiunty et in hit qui pereunt. Atii^ quidem odor 
mortit in mortemy atiit autem odor vitcs in vitam.Et 
ad hcsc quit tam idoneut ? Non enim tttmut^ ticut 
p/uffmt, adulterantet verbum Dei, ted ex tinceritate 
ticut ex Deo coram Deo in Chfit^o loquimur, 

€um autem venittem, etc. Post interpositioBem 
de recifHendo fomicatore redit ad ipsos, ostendens 
quod siciit culpa eorum fuit quod non venit Coriii- 
thum, sic qnod non profecit in Troade, dum apud 
eos impeditus moratur Titus, sinequonon poterant 
Ibi proficere, quia fbrsanlingua eorum Titusexpreft- 



hostia legalis dicebatur suavissimus odor Deo, iu 
modo praedicalio vera et sincera fama apostolomm. 
119 (S) ^^ bonus odor significatur nominatis 
quibusdam aromatibus et unguentis. Dicit enim 
Dominiea sponsa: Pott odorem unguontorum tuo- 
rumeurremut (6) (€ant,i). Propter'bu]ic odorem 
dicitur in Evangelioquod, fractb alabastrounguenti, 
domus impleta est odore ( Jfnrc. xiv), id est mundus 
impletus est bona fama et doctrina Christi et apo- 
stolorum. Odor iste vegetat diligentes, necat invi- 
dentes (7). Unde subdU, In hit qui, ete.t V^w' 



U) Aug.,De praedestinatlone scientiae. 
(6) Id., in psal. xi.i|. 



6) M., in ser. in natali iQar^. 
Id., superJoau. 



« ' COLLETaTANEA IN^EPIST. D. PAULl. — IN EP. H AD COR; 21 

dieat, Ikmius odor somus Christi : utique, Ei in Ktabulis lapideU^ ted tn tabulit cordis carnaiibut- 
hi$ qui tahi fium , gratia eju8« et in hit qui pereunt^ 



jttdiclo ejus ; el (8) horum respeclu qui iode salvan- 
tur« el horum qui contemnentes pereunl, quia bona 
intentione facimus, et verilatem pnedicamus (9). 
Miro modo hoc fit , ut bokio odore, et boni Yivant, 
et mali morianlor. Quomodo tamen fiat, quantum 
Dominos inspirare dignabilur, vobis revelare non 
denegabo. Apostoius bene agens, bene vivens, jus- 
litiam verbo praedicabat, ct opere demonstrabat , 
ac bonam famam quaqoeusque disseminabal , imi- 
tans doctorem veritatis Christum; quidam autem 
diligebant, quidam invidebant. Illi qui invidebant 



Incipimut, El sciebat Aposlolus eos accipere si- 
nistre suam commendationem , sicut etiam in prima 
Epistola feccrant , quasi suam gloriam qusreret : 
incipit contra opinionem eorum ostendere se , non 
suam gloriam, sed Dei quserere, dicens : Incipimutf 
quasi semper |in hoc novi simus, iterum, sicut in 
prima Epistola, commen(/ar6 istislaudibusnosme/tp- 
tot, nonDeum, quasidicat, est aliquis qui hoc impo- 
nat nobis. Absit ut boc faciamus , non utique vane 
nos conmeudantes, hoc dicimus, sed, ne ab aliis 
decipiamini, id cogimur memorare. Quod autem 
non nos commendare intendimus, ex hoc pntet, 
quia nullius unquam commendatitias epistolas qua)- 



famae Christi vel Pauli , bono odore peribant , qui 

eam diligebant , bono odore vivebant. Noli ergoinvi- rimus, nec eis egemus, et hoc est quod sub inler- 

dere, el non te oecidil bonus odor. Boous utique rogatione subdit : Aut, id est nunquid egemus, id est- 



utique 

odor eral quo illi vivebanl, el illi peribant. Si enim 
non esset claritudo sanclorum , iuvidia non resur- 
gerelimpiorum (10). Ccepii persecutiouem pali odor 
sanctorom : sed si persequendo frangunt ampul- 
lam, odor unguenti amplius difrunditur, 

Atttt quasi dical Deo sumus bonus odor; sed ho- 
minibus , aliit quidem sumus odor mortitf id esl 
invidi» et malae opinionis ducentis eos in mortem 
aelemam ; aliit autem^ sumus odor vit(e , id est di- 
leclionis et Inmae opinionis ducentis eos in vitam 
aetemami quia de noslra praedicatione veritatis aliis 
procedil mors, [Augustinus] cum per incredulila- 
lem auditur, et inde mentibus in seternam damna- 



putatis nos egere commendatitiit epittolit missis aly 
aliis, ad vot aut ex vobit ad alios, ticut quidam^ id 
est pseudoaposloli, quos nulia virtus commendat? 
Utique non egemus, quia Epistola nottra^ id est in- 
stitutio nostra, vos esliSf in qitibus scienlia et vlta- 
mea repraesentaiur aliis , et ideo commendatitia 
epistola non egemus. Et haec epistoia scripta in cor- 
- dibus nostris^ quia semper habemus curam de vo- 
bis. Quas epistoia scilur ab omnibus hominibus^ 
sciunt enim quia per uos instiiuti estis ; et legitur^ 
ab eisdem, quia in vobis nos imitari discunt. Epi' 
stoia nostra estis^ et vos idem estis. Manifestari 
omnibus quoniam estis Epistola Christi, quia dum 



lio»em; aliis vila, cum per fidem suscipitur, inde p mihi similes in Chrislo. Vel, epistola Christi estis. 



in salutem aeteraam proficientibus. Et ad hwc. 
Quasl dicat : Nos sumus odor Christi , et per nos 
Reus haec operatur. Et ad hcse, agenda, quis , scili- 
eel illorum pseudoapostolonim esl tam idoneus, sic- 
ut no» veri apostoli? Quasi dical : NuUus. El 
vere. Non enim tumus adulterantes verbum Det , id 
esl falsa admiscentes, elpro volunlale non pro prole 
praedicantes, sicut plurimi faciunt. Hic pseudoapo- 
stolos tangit : qui cormpla doclrina ;veritatem vio- 
labanl. De qvfibus Isaias ail : Caupones tui vino 
aquam miscent (Isa, i) [Ambros.] ; sed loquimur 
verbum Dei ex sinceritau^ id esi ex sincera inten* 
tione, non pro quaeslu, el sine admistione conrup- 
lionis, sicul didicimus, ex Deo^ qui nos docuit. El 



quia Christus vos principaliter scripsit, id est in- 
stituit, non ego, quia eo auciore in vobis est fides* 
Et haec epistola est ministrata a nobis^ quia nostro 
ministerio Deus operatur in vobis, et est scripta 
non atramento, sed Spiritu^Dei vivt, id est a^lerni. 
Qiiod dutem vivus scribit, vivit, id est quod vos 
estis repraesentatio Christi, et mea : hoc firmiler 
scriptum in cordibus vestris non delebitur, ut quod 
atramento scribitur, facile deielur. Vel, scripta est, 
non atramenlo, id est non tetris notis haereticae 
pravitalis, ut pseudo faciunt, qui haereses interse- 
runl, sed spiritu Dei vivi (11), id est Spiritu sanctf* 
docente instructi estis, per quem difiiinditur cba- 
ritas in cordibus : qui in Evangelio digitus Dei di* 



hoc fhcimus coram Deo, id esi causa ejus solum, ul D citur (Luc. xi). Hoc digito scripta est lex vetus, sed 



ei placeamus, et in Ckristo^ nunquam eum exce- 
dentes, ul faciunl qui de lege agunt legalia praedi- 
canles. 

CAPUT ni. 
VfiRft. i-3. — ineipimut iterum notmetiptot eom- 
mmuiaref Aut nunquid egemut tieut quidam eom^ 
m^ndatiUit epittolit ad «os, aut exvobitf Epittola 
nottra vot ettit teripta in cordibut nottrit qwB tci' 
tur et legitur ab ommbut homimbut : manifettati , 
qsumiam epittola ettit Chritti minittrata a nobitf H 
tcriptanon atramento^ ted tpiritu Dei vivi^ non in 

(8) Aug., De pracdestinat. 

(9) ld.,-super Joaiuiem. 



distat, quia lex iila scripta esl in tabulis lapideis ; 
nova aulem lex diffusa est in cordibus. [Augustinus] 
Haec lex esl charitas Dci. llla esl lex operum, lit- 
tera occidens praevaricatorem, ista est lex fidei vi- 
vificans dilectorem. Ibi ergo lex extrinsecus posita* 
esl qua injusli terrerentur; hic intrinaecus po-. 
sita , qua juslificarentur. Ibi in labulis lapideis 
digitus Dei operatus esl, ul significaretur durili» 
cordium illius ; hic idem digitus in cordibus homi-^ 
num operaius esl, ut voluntas prompta el intelli- 
gentia capax significaretur. Unde subdil : El hsec 

(10) Id., De natali mart. 

(11) Id., Dc bap. par. 



t3 PETRI LOWURDI M 

EpistoU sicripla est, non in tabuUt lapdeis^ id esl A care, et addit pneTaricationeiD,' et roagia incHat, 

non in duris c^rdibus habentibus notas, nec sen- 

lientibus ut vetus lex (12). Lapis enlm non signi- 

flcat nisi durissimam voluntatem, et adversus 

Deum inflexibilem ; ted in tabulit cordit^ id est in cor- 

dibus htis ex charitate, et [camalibutf id eat molll- 

bus, quia habent effeclum implendi; el sensum ha- 

bentibus, quia intelligunt, non lapideis tanquam 

sint sine sensu. 
Yers. 4-6. — Fiduciam ^utem talem habemut 

per Chri$tum ad Deum^ non quod suficientes $imus 

eogitare aliquii a nobit^ qua$i ex nobi$ ; $ed $uf/i' 

eientia no$tra ex Deo e<l, qui et idoneo$ no$ feeit 

mini$tro$ Novi Te$tamenti^ non littera^ $ed $piritu. 

titteraenim ouidity$piTitu$ autem vivificat, 
Fiduciam. Dixit se non egere epistolis, modo ^ terac vetustatem, si desit, novitas spiritus* potius 

reos facere homines c<^iiione peccati quam iibe- 
rare a peccato. Unde subdit : Qui apponif $cien- 
tiam , apponit dotorem (Eccte, i) , non quia ipsa 
Icx malum est. sed quia mandatam bonum ha- 
bet 12|Q tantum in littera demonstrante nou in f pi- 
ritu acyuvante, quodmandatumsifittimore pene non 
amore justitis, serviliter fit non liberaliter ; et ideo 
nec fit. Non eniro fructvs est bonus qui dechanta- 
tis radice non surgit. [Augustinus] Si vero adsli 
fides operans per dilectiouem, fit deleclatio bofii : 
quod non litlerac, oed spiritus donum est. Littera enim 
siiie adjuvante spiritu occidit : Cum vero adesl 
spiritnsvivificaos,boc ipsuminlHfS conscriptum facit 



pnesertim post adventum Christi; $piritut 
vivificatf quia facit inielligere spirilualiter, el im» 
plere quod littcra pnecipit (14). 

*Adverte quam dical iiUeraro quae occidit, cut ve- 
Iu( econtrario spiritum vivificaniem iogerit. Ea. 
certe est Decalogus ui iilis duabus tabulis scriplus, 
quia lex subiniravii, ui ahmdarci delictum iAom. 
V) (15). poiToauiem pnecepta ista lam sunl utilia 
facienli et salubria, ut nisi quis ea feceril, vilam 
habere non possil. Non ergo dicitur iiltera ooci- 
deQs, eo quod iex maia sil, sed quia prohibens pec- 
caturanon vivificai hominem, sed auget cvneupi- 
sceniiam ci peccaium, pnevancationem cumulat» 
nisi gratia liberet per legem fidei. Apparei igilur iiv- 



dicit quod non commendat se, sed ChFistum» Quasi 
dical : Epistola Christi et nostraestis, sed fidueiam 
fa/em, id esl dicendi lalia, habemu$, id est referi- 
mus, non ad nos, sed ad Deum. [Ambrosiua] Uoc 
idco dicit, ut ostendal veteres non haiic habuissc 
Hduciam ad Denm, qnia minor fuit administratio. 
£t hanc fiduciam habemus per Chrittum per quem 
nobis haec potestas data est. Fidueiam habemus, 
dico, e( uon ila dico uos habere fiduciam, quod «t- 
niu$ $ufftciente$ co^tai^e^ saltem, aiiquid boni quod 
sit ex nobi$f id est e:^ noslra parte, scilicet nos. de- 
fendens. Quasi dicat : Ex nobis p^edat, $ed svf- 
ficientia no$tra ex Deo e$t (13). Atte&daul hoc, el 
Terba isla perpendanl qui pulant ex nobis esse fidei ^ diligi quod forisscriplumicxfaciebattimeri (16-17). 

a . rk- ^«J • l - ^ • t^ 1T r»l • .• • . 11« •« «J J^ - a* * ••* 



coeplttm, et ex Deo esse fidei supplemen^um. Com« 
Ipaendans enim istan graiiam que non datur secun- 
dum aliqua merila, sed efficil omnia bona merita,' 
iiiquil, nunquam sufiicienles simus oogitare ali- 
quid, etc. Quis enim non videat prius esse cogitare 
quam credere? Nullus qoippe credit aliqiiid nisi 
prius cogilaveril esse credendum, quanquam el 
ipsum credere nihii esl aliud quam ^m assensione 
f ogitare. Si ergo cogitare bonum non est ex nobis, 
nec cfedere, sed sufilcientia, qua credere incipimus, 
ex Deo est. [Ambrosius] Ecce praeferl D^m apo- 
slolicae dignitati*. Qui et idoneo$, Hic item commen- 
dalio ^st. Gommendat enim se per dignitatem olji- 
cii, scilicel Evangelii , praeferens se non soium 



Vera sponsa Chrisii inleUigit quiddislarelinleriil- 
teram el sj^rilam, quaeduo alio modo dicuntur lex 
el gralia ; nec reprebenditur iex cum dicilur ; litter» 
enim occidit, etc.» sicul non reprehenditur scienlia» 
cum dici^r : Sd^ntia m/lai, eliafi$a$ vero mdifieal 
(jf Cer. viii). Lex ergo l>ona est, sed cum gratia, ut 
cum chariute scieiilia prodest , sive ea occidil. lla 
lex sine gratia occidil, cum sil virlus peccali, dod 
lamen etiam sic, mala esl. Mulla «lim sunl quibus* 
dam noxia, quamvis non sinl mala, sicul el lexli- 
cel sine gralia non vivifice^ non lamen mala esl (18). 
Qiiae cum jubet quodsine gralia impleri non polesi, 
indical homiBi quod iufirmus esl, ul demonstraca 
infirmitale quaeral graliaro. Lex ergoduciladfldem» 



pseudoaposloHs qui camales observaniias praedica-r D 9^s impelral spiritum largiorero,quidiflttnditcha- 



bant, sed el ipsi Moysi ministro legis. Quasi dicat 
Suflicientia nostra ex Deo esl, ^ait. et feeit no$ mini' 
ttrot Novi Tettamentif pseudo sunl minislri Yeleris, 
ministros dico perfecto^ scienlia el vita, quales non 
aunt pseudo. Novi Tesumenti dico non exislenlis 
in litteraf lanlum docente, sed i|i tpirit^ adjuvante, 
qui per nos, id esl ministerio nostro daiur. Litura 
enim. Quasi dicat : Ideo fecil nos Deus roinislrps 
Novi TesUmenli per spiritum, non per litteram, quia 
Uttera sine spiritu Qcddit, dum facit sden^er pec- 

il2) August., De gratia et libero arb. 
15) Id. De praedeslinatione sancl, 
U) Id. De bap. p» 
15) Id., in eod. 



ritatem quae implel legem. Sine spirilu non esl vo- 
limlas bpminis libera coro cupidilalibus vinea* 
tur (19). Liberum epim arbilrium, et ad l>onom ei 
ad maliim facienduro, cottfilendufii esl nos habere; 
sed in malo laeien^o, Mbera quidem cst voluntas ; 
ad t>onum autem noae^l libera, nisi ItbeniU fuerit 
ab ilioqui dixil: BiFiiiMS 90S iiberaverit, vh^ (i^^ri 
eritit (Joan. viii). 

. Vers. 7-11. -^Quad$iministratio nsorlts litteri^ 
^eformatain lapidibut fuit in gloria^ ita ut tOilfMt? 



16-17) Id., contra Faiisl. 

18) Id., adAuastasium. 

19) |d., Dpcor. eigratia. 



U COLLECTANEA IPf EPIST. D. 

unt intendere filii hrael in faeiem Moysi prapter 
gloriam vultus ejus, qucc evacuaturt quomodo non 
magis ministratio Spiritus erit in gloria ? Nam si mi- 
nistralio damnationis in 'gloria est , mullo magis 
abundat ministerium iustitia: ingloria. Nam necglo- 
rificatum est^ quod ciaruit in hac parte^ propter ex^ 
cetlentem gloriam. Si enimquodevacuaturpergloriam 
fsty n^lto magis quod manet in gioria est. 

Q^od si, Quasi dicat : Fccit nos Dcus ministros 

£vangelil, et hx^ ininistralio erit nobis in gloria 

seterna. Qudl probat per minus, id est per Vetus 

Testamentum. Quasi dicat : Yere erit in gloria ; quodf 

)d est quia, ministratio mortis, [Augustinus] id est 

veteris )egis> quae morte corporali puniebat pec- 

caniem, Td quae praevaricatoribus intulit mortem, 

quos Dei gralia nonadjuvU ad justitiam implendam, 

DefGrmatUi id est turpiter formata, quia inbonesta 

aecundum litleram praecipieba(. Vel, detormata, id 

estplene scripta, si quis spiritualiter caperet; in 

tapidibuSf id estintabulislapideis. Ad litteram, vel iu 

cordibus duris, ad capiendum, vel amandum, fuit 

ifi gloria Moysi mlnistro illius, ita utfitii Israei non 

possent intendere aciem visus sui, t» faciem Motjsi^ 

qinia indigni erant. Tuncenim maculatipeccato vul- 

tum Moysi deseendentis demontecumlegeacceptain 

tabuUs intueri non poter^nt, quia ^loriosa factaerat 

facies cjus. Unde subdit : Propter gioriam vultusejus^ 

idest fulgorem vuUu8eju$,quisigniflcabateumclare 

videretad quod illi accedere nom polerant, quoi gloria 

evacutUur^ quia in Moysestatim^ransivit, etnon modo 

in ministris iegis veterisest.Velmysticepoiest dici, ut 

perfaciem MoysiinlfJUgaturspirituaiisintellectus le- 

gis ; per gloriam faciei intelligantur legalesobservau- 

tiae, qiueerant figunevcriiaiis. Quasi dical : Ita fuit lex 

Moysi in gloria, ut filii Israel, idest Judaei, non poi^. 

seut intendere in faciem ejus, [Amltros.] jd est ca- 

pere spiritualem intelligentiam legis, quia Cbristum 

in lege non inlelligebant : et boc propter gloriam 

vultus ejus, id est legales caeremonias/qu« propter 

Cbristum significandum fl^an^. Sed illi adbuccar- 

nales in eis Christuro nou intelligebant quod signi- 

Acabat velamentum positum super Caciem Moysi. 

[AugusUnus] Qiue gloria Moysi evacuaiur, quia fi* 

nem figur» habent revelata per Cbrialum veritate. 

Et sic gloria Moysi evaeuatur per legem spiritus, 

cum hooiines accepta remissione peccatorum facti 

justi aspicere possunt gloriam Dei, sicut Petrus et 

alii viderunt in monte (Malth, xvu). Glori^ ergo 

Moysi evacuatur, quia figura est, non veritas. [Am- 

brosjus] Gloria Moysi est quasi stellai in vespere, 

quas tHncgloriosaesunt; gloria Christi quasi sol qui 

orienji stellas obscurat (^). Gloria vuitus Moysi fi* 

gura erat yeritatis quae evacuatur, quia v^ienle 

imperatore iroagines toUuirtur demedio. Ibi iinago 

spectatur,^ ubi imperator praesens non est. [Angus^ 

tinus] IJbi antem est, iroago rerooyetur, fulget pne» 

sentia iiiiperaloriB. Quomodo non magi^^ eto. Qua&i 

(SO) August., De verb« Dom. 



PAUU. — ro EP. U AD COR. 96 

A dicat: Ministratio veteris legisfuit Moysi in gloriaft 
et si, boc est, quomodo ministratio spiritus^ id est 
Novi Testamenti in quo datur Spiritus, non magis 
erit in gloria aeterna. Quasidicat: Non potest lioc 
negari. Nam si. Quasi dical : Vere in gloria aeterua 
erit, quia dat justitiam spiritusqui in ea datur, quod 
a minori probal, nam si ministratio damnationxs» ii, 
estVeterisTeslamenti est in gloria Moysi, Vetus Tes- 
tamentum dicitur ministratiodamnalionis,quiaom7 
nes praevaricatores constiluit, non vivificaus eos per 
gratiam, velquia mortem temporalem inferebat pec*. 
caniibus. £t si, hoc est, multo magis minislerium 
justiti(£, id estNovumTcstamentum per quoddatuic 
Spiritus, per quem est justitia etconsummatio vir- 
tutum, abundat in gtoria^ id. est dat abundantem. 
gloriam ministris et observatoribus ejus. [Ambro-. 
siusj Vel, Deo magisest in gloria, id est in laude», 
quam Vetus Testamentum, quia magis gloria Dei ia 
salute est quam in morte. Quamvis enim juste dam- 
net quod agebatur sub lege, tamen ad laudem magis 
proficit, siindulget, ut possit reusse corrigere, quod 
in Novo Testamento per graliam pra:stat. Nam nec. 
Quasi dicat : Vere abundat in gloria, quia adeo quod 
ad ejus comparationem illa vetus, nec est dicenda 
gloria. Et hoc est quodait: Nam quod claruit, idest 
Moyses, in hac parte, praedicta, id est in facie, non 
est clarificatum. Vel, gloria propter eicellentem 
glpriam, quae est de Novo Testamento ubi puri vi- 
dent gloriam Dei, id est comparatione bujus excel- 

q lentis gloriae, qu|a nulli profuit gloria vultus Moysi, 
sed Qbfuit, etsi culpa ^llorum non sua. Ilaec autem 
gloria mullo major est quaeabundat in gratia, ut per 
eam purificali gratia bomines, abster|apaligine pos- 
sint videre gloriam Dei. Vel italege: Quod clqruH 
non est glorta, :d est non est gloria, in hac parte^ id 
est respectu hujus nostrae partis. Quare? Propier^ 
e;xceHentem gloriam,^ quae est hlc. llla enim tants^ 
crat gloria, quanta debuit credi servo. Uacc vero tantj^ 
quanU est Geniloris Cbristi, quia Christus in gloria 
est Patris, ut tautum intersit inter gloriam Moysi e| 
Cbristi, quantum inter imaginem et veritatem. Si 
enim quod evacuatur^ id est Vetus T^stamentum, per 
gloriam est, id est fuit ministratum et receptum per 
gloriam Moysi, sioe qua non cororaendaretur, multo 

D magis quod manet, id est Novum Testamentum quod 
dicitur manens, quiaNovoTestamentonon succedet 
aliud, est in gloriuy aeterna nobis et quianos minisr 
tri Novi Teslamenti sumus, cerli de tanta gloria. 

Vsss. 12-18. — Uabentes igitur talem spem, mutta 
fiducia utimur. Etnon sicut Moyses ponebat^^etamen 
supej^ faciem suam, ut non intenderent filii Israel in 
facifm ^fiSt quod evamatur, sed obtusi sunt sensus 
eorum. Usquc in hodieruum ontm diem idipsum vela" 
men in lectione Veteris festamenti matiet non reveld^ 
litm, quoniam in Christo evacuatur. Sed tisque in ho^ 
diemum dieniy cum tegitur Mogses, velamen positutn 
est itfper eor eorum, Cum autm conver^ius fuerit c4 



t7 PETRl iOMDARDr SS 

Deum^ auferetur velaken. ihminut autem Sfriritus A etquos vuli in tenebris deseril (il). Nota qnod Spi- 



dl. l/6i autem Sjriritue Domini^ ibi liyertas, i^0« vero 
omnes reuelata facie gtoriam Domini ipecuiantee^ tn 
eamdem imaginem traniformamur a elariiate in ela^ 
ritatem^ tanquam a Domini Spiritu, 

Habente» igitur talem spem^ scilicet yidendl glo- 
riam Dei, utimur multa fiducia, id est usu exerce- 
nius nos in bonis operibus, unde crescit nobis fidu- 
cia. Tantum enim yidebimus quantum credimus, et. 
^ia aperta est gtoria, non cclamus sensum nostrum: 
Sieut Moysei qui ponebat velamen per figuras legales 
euper faeiem tuam, Id est clarum et spiritualem in- 
tetlectum, sed nos aperte dicimus. [Ambrosius] Ideo 
ponebat, ut filii Israel non intenderent infaciem e/iw, 
id est spirituaiem inteliigentiam legi8,quia nonpo- 
lerant pati causa peccati, quod velamen per gra- 
ttam modocTacuatur, id est reraoTctur nostris ez- 
posltionilms, sed sensu» eorum obtusi suntjiid est ra« 
t!c eorum bebes est , nec potest penetrare quandtu 
non credunt. Obtusio enim baec causa infideiitatis 
obvenit, ideo conversis ad fldem acuitur acies nien- 
tis, ut videant divtni Inminis splendorem, usque in 
kodiemum. Quasi dicat:Sensus JudaK>rum suntob- 
Ivsi. Et vcre, quia non solum tunc, sed etiam usque 
in hodiernum diem, id est etiam hodie quando ve- 
ritas claret, manet idipsum telamen, qoia non aliter 
modo intelligvnt quam ante adventum Ghristi. Ma- 
net dico, in leetione Veteris Testamentif id est dum 
legitur eis Yetus Testamentum et in tantum manet 



ritus sanctus hic est dlctus Dominus. Ei ne quis* 
quam arbitretur Filium signtficari nomlne Domini, 
eC Spiritum dici propter incorpoream subsuntiam, 
adjungit : Vbi autem, Quasi dicat : Spiritus est Do^ 
mlnus, ubicunque autem est, per gratiam inhabt'- 
tantem, spiritus Domini, id est Filii per quem da- 
tur, ibi est libertas, intelligendi et faciendi ; et ideo 
Judxi qui non habent spiritum, non possunt* libere 
intelligere ut nos. Yel ita; ideo converso ad Domi- 
num auferetur velamen, quia Dominus, scilicet 
Christus ad quem convertentur, est spiritus, id est 
spiritaiisessentia. Et ideo dat legem spiritus per (^ 
dem in mente, et ita facit spiritaliter intelligere; 
Unde sulMlit : Ubi autem Spiritus Domini, [Ambro- 
sius] id est lex spirltus quam Dominus dat, noir 
litterift scriptani, sed per fidem animis intimatam, 
ibi est libertas. Nos vero^ etc. Quasi dicat : Ilti ha- 
bent velamen super cor, nos vero credentes, omneSf 
ctiam minores, revelata facie^ Id est ezpedita ra- 
tione, in qua Judaeis est velamen, sumus speculan-' 
test id est per speculum rationis videntes gloriam 
Domini, id est gloriosum Dominum (22). 

Si quaeritur quaUs est haec speculatio, el uude di- 
catur, illud occurritquod in specuto non nisi Imaffo 
ceniitur. Ubi quippe speculum est, apparent imagt- 
nesrerum. Specula vero est, de cujus altltndine 
longius aliquid intuemur. Speculantes ergo dicit a 
speculo, noti a specula, quod in Graeco non est 



quod non est eis etiam revelatum^ esse velamen, id ^ ambiguum, unde in Latinum haec scrlptura trans- 



est nec hoc sciunt quod sit velamen, quod evacuatur 
in CkristOy id est in fide Christi tantum. [Augusli- 
nus] Unde in Ghristi passione velum templi conscis- 
sum est, ut significaretur per Ghrlsti passionem re- 
vclari sacramenta legis et propheiiae. Yelamen enim 
dicit ad oprrationem prophetiae, ut non intelligere- 
tur. Sed usque. Quasi dicat: His qui sunt in Ghristo 
evacuatur vclamen, sed super cor eorum^ qui ne- 
g^ni ChTisivatk, vetamen est positum. Quasi dicat: 
Pondus, id est in cordibus eorum est caecitas, depri- 
mens rationem eorum. Cum, id est quamvis, /eytitcr, 
id est 121 ezponitur eis Moyses^ id est Vetus Testa- 
mentum. Et ita duo obsunt eis cum non inteHiganl 
sciiicet quia et velamen, id est obscuritas est in lec- 



lataest. Satisque appareldiztsse, speculantes, id esl 
per speculum ratiouis quae est imago Del videalesy 
non de specula prospicientes. Hoc ergo conamtir, 
ut per hanc Imaglnem, id est rationem quae nos su- 
mtts, id est in qua creati sumus, videamus utcun- 
que iiium a quo facti sumus, tanqnam per speculun. 
Quod vero sutMlit : In eamdem imaginem transf^r^ 
mamur^ utique imaglnem Dei vult intelligi. Eaii»-> 
dem vero dicens, itlam Ipsam vult intelligl quain 
speculamur, quia eadem est imago Del et gtoria Dei, 
id est imaginem ct gloriam Dei idem acciplt, [Au- 
gustinus] id est Deum gloriosum, sicut supra do 
imagine creata loquens, pro eodem accep:t imagl- 
nem et gloriam dicens : Ftr quidem imago Dei et 



tione; etcaecitas super corda. Ethoc usque in ho- D gloriaest. (25) Transformamur autem, dizit, id esi 



diernum diem, id est usque hodie. 

Cum autem. Quasl dicat : Yelamen est in lectione 
Yeteris Testamenti et in corde eorum , sed cum 
aliquis eorum conversus fuerit^ credendo, ad Deum^ 
scilicet ad Ghrislum, velamen auferent^ dato Sptrttu 
sancto, ut in aqua vinum latere inleliigatur. Omnis 
enim propheita non intellecto Christo insipldum el 
fatuum quiddam est. Dominus autem spiritus est. 
Ordo verl)orum talis. Quasi dicat : Bene dizi, per 
Spirilum scilicet auferri velamen ; autem, id esi 
quia Spiritus sanctus est Dominus, id est potesi 
opcrari quod vult : el per hoc quos vult illuminat, 

(21) August., De Trinit. 

(22) id., DcTrin. in Ub. xv 



de forma in formani mutamur, et transirous de ob- 
scura forma in lucidam formam, quia et Ipsa obscum 
imago Dei est. Haec est imago in qua homines creaii 
sunt, quacacteris animalibuspraesunl, qtiae crealant 
in rebus creatis ezcellenlissima cum a suo Greaiore 
ab impieiale justificatur, a deformi foriiia in fomio- 
sam mutatur formam. Eral enim etiam inter viiia 
natura lK>na. Et ob hoc addit : De gioria in gloriam^ 
scilicet de gtoria creaiionis in gloriam jiistificatio- 
nis. Yel, de gloria fidei, ubi fllii Dei sun^us, in ^lo- 
riaraspeciei, ubi ei similes erimus, cum vidcbi- 
mus eum sicuti est. Et addit : Tanquem a Domhki 
•(23) Id., in coden). 



W 'COLLECTANEA^IN EPIST. D. PAUU."^, IN EP. tt AD COR. 50 

Sptrlrii» per hoc ostendens a gratia Dei nobts con- A miserjcordiam Dd» non defidmuM^ pro fti qpibus ad 

Tersis, ted abdkamut^ non sqlum aperta roala, sed 



ferri, tara optabiiis transformatioiiis bonum. Verum 
hujus imaginis quandoque futura est perfectio, ad 
quam consequeudam nos erudit magister bonus» 
dicens : Nos onmes revelata facie speculantes, id 
est per speculum rationis intuentes, gloriam Do- 
mini, id est gloriosum Dominum, transformamur, 
id est de fomia in formam transimus, [Augustinus] 
scilicet dc obscura in lucidam lendentes in imagi- 
nemeamdem, quae est gloria quam speculamur, 
quam speramus, ut Dei imago, [Ambrosius] id est 
dii sumus, id est ut similes gloriae Cbristi simus in 
seternnm ; sicut Joannes ait : Seimus quia, cum ap- 
paruerit^ $imite$ ei erimu$ (/ Joan, iii). [Augusti- 
nus] Nos dico euntes de gloria, vel claritate crea- 



occutta dedecori$^ id est immundas eogitationes, id 
est omnia turpia et poUuta, qu» fleri et cogitari 
possunt amovemus. Nos dico, non ambutante$ in 
a$tutia^ id est in bypocrisi, ut pseudo faciunt, qui 
videntur humiles; neque adulterante$ verbum M^ 
per admisttonem falsitalis, vel pro quaestu praedi- 
cantes; sed ambularaus in manife$tationem veritatie^ 
quia manifeste in nobis videtur veritas. Nos dico, 
commendante$ , id est commendabiles facientes, 
no$metip$o$t sinecomparatione adversariorum adeo 
nos commendabtles facimus, ut veritatis nostrae laua 
transeat; [Ambrosius] non solum nsque ad dcii-' 
lum, sed etiam usque ad omnem con$cientiam homi* 



tionis, ln gloriamy vel c/an7arf m justificationls, vel ^ num, inteutione mea manente, coram Deo^ id estin 

de gloria fldei, in gloriam speciei. Transformamur, 

dico» tanquam a Spiritu Domini ducti, quia hoc be- 

neficium habemus a gratia Dei (U). Cum autem hac 

transformatione ad perfectum fuerit hsec imago re- 

novata, similes Deo erimus. [Ambrosius] Vel ita : 

Transformamur, dico, translati a gloria, vel a cla- 

ritate Moysi, in ctaritatem , vel gloriam Christi, 

tanquam a Spiritu Domini, quasi quae gloria est ta- 

lis qualem decet dare Spiritum Dei. Tantum enim 

dabitur gloriae, quantum dignuin est dari per Spi- 

ritiun sanctum. Ideo enim dixit : Tanquam a Do- 

mini Sptritu, ut ostenderet eamdem gloriam dari 

quee sublimitati congruat dantis. Vel ita, ut per Do- 



beneplacito Dei. Vel hoc dico, coraro Deo, id ett 
teste Deo, cui nihil occultum est. (25) Testimonium 
Dei implorat, ut vel ipsi credatur quo auctore pne- 
dicat. Attende Apostolum implere quod Dominus 
ait : Sie luceat tux ve$tra coram hominibu$^ etc. 
{Matth. v). Et item : Attendite ne ju$titiam ve$tram 
faciati$ coram hominibut^ ut videamini ab ei$ (ibid.). 
[Augustinusj Voluit itaque nos bona facere m 
conspectu hominum, sed ad laudem Dei tantura, 
non nostram. Audi Apostolum utruroque facieniem 
et docentem. Aitenim, eommendantes nosmetipsos» 
ut ostendat se implere etiam illud : Luceat lux ve- 
$tra coram hominibu$. Et addit, coram Deo, ul 



minum accipiatur Pater, et per imaginem inteill- ^ ostendat se implere eliam illud : Non ut videamini 



gatur Filius : No$ $pecutante$:^ gtoriam Dei, id est 
Filium qui est gloria Patris, transformamur. Hoc 
non mutatur. Tendentes in imaginem ejus, scilicet 
Patrls, eamdem, cum ipso, id est in Christum, qul 
dicitur imago Patris ; eadem est cum illo in quem 
tendimus, sciticet ut eum in essentia videamus. 
Nos dico, euntes a claritate in claritatem, id est ab 
una clara cognitione in aliam claram cognitionem, 
tanquam a Spiritu Domini, id est ut iHi quos Spi- 
ritus Dei ducit. 

CAPUT IV. 
Vers. 1-4. — Ideo habente$ hanc, admini^tratio- 
nem, jnxta quod mi$ericordiam con$ecuti $umu$^ non 
deficimu$; $ed abdicamu$ octutta dedecori$, non om • 



ab hominibu$, Non enim haec facit nt videatur ab 
hominibus. Quod st. Qoasi dicat : Dixi nos praedi- 
care in manifestatione veritatis. Quod, id est, sed 
si etiam opertum e$t Evangetium nostrum, [Am* 
brosins] id est qood a nobis praedicatur, opertum 
e$t etlam m hi$ qui pereunt, id est culpa eorupi ost 
qui perire meruerunt. Verum est enlm quia in- 
creduli non vident splendorem veritalis, roerito 
perfidiae obcsecati. In his qui pereunt dico, in qui^ 
bu$ pereuntibus vel verbis Evangelii, Deu$ hujue 
$weuli, id est Deus qul non solum bonos regit, [Au- 
gustinus] sed etiam malos pro merito praecipitat, 
exeaeavitj a naturali ratione, mente$ infidetium, (26) 
scilicet quod Christo non credunt, quos excaecavit 



bulantee in a^tutia^ neque adutterantee verbum Dei^ d dans eis qood volunt, id est sinens eos facere quod 



$ed in fnanife$tatione veritati$, commendante$ no$- 
metip$0$ ad omnem eon$eientiam hominum coram 
Deo. Quod $i etiam opertum e$t Evangetium nof rrttm, 
m hi$ qui pereunt e$t opertum, m quibue Deu$ huju$ 
$€ecuH excteeavit menu$ infidelium, ut non futgeat Uti$ 
iUuminath EvangetH gtorim Chri$H , qui e$i imago 
Dei. 

* hUo^ elc. Qoasi dicat : Et quia tantam clariu- 
tem habemos a Spirito, ideo, nos habente$ hanc ad^ 
ipifilsfrafJofMm, id est hanc dlgniutem.ut spirilum 
aliia ministremus. Habenies dico, non meritis, sed 
juxta quod mi$ericordiam con$ecud $umu$^ id est ver 

{U) Aog., De Trinit. 

(^5) Id., Be verbis Evangelii. 



vohint, id est ut nou credant : quod non factt ma« 
lltia, sed justilia. (91) Vel talis polest esse ordo ver"* 
borum : In qulbus pereuptibusDeus veros et justus 
excsecavit mentes infideliom hojus saeculi. Vel ita ; 
Ih qoibos deos hujus saeculi» id est diabolus qui 
eal princeps mundl;» qui saecularibus principatnr. 
Vel deits saeculi» Id esl superbia» vel ingluvies 
Tcntris, exea^cavit mentes Infldeliumt id est causa 
esl quare excaecentor. Adeo excaecavit, ut itlumimH 
tio EvangetH, id esl doctrina Evangelii lUomuians, 
non fulgeaif id esl non appareal eis. Qiue Usnesk 
hix est Evangelii, dico, glorim €hri$tif id esl in quo 



(26) Td., ad Faost. 



|37) Id., contra iitimicum legia* 



Sl 



PETRI LOMBARDI 



.S3 



praedic^tiir gloria deitalbJChristi, non Bolum infir- A paratione elemcBtorum. (i9) Coeperunt cnim exquo 



mitas humanitatis, quod Christus imago es\ Dei 
Palris, quia de iilo est, cui etiam sequalis est, se^ 
euudum illud : Qui videt me, videt et Pairem (loan. 
xit). (28) Sciendum est quod imago et aequalitas 
^l similitudo distinguenda est, quia ubi imago, 
continuo simililudo est, non conlinuo sequalitas ; 
ubi aequalitas, conttnuo et similitudo, non coutinuo 
ifttago; ubi simililudo, non continuo imago, nec 
aequalitas. Yerbi gralia, in speculo est imago et si*' 
milituda, Ron taroen aequalitas, quia multa desunt 
imagini' qu» insvnt ilii rei, de qua expressa esl. 
Po|est etiam aliquando esse imago in qua sit aequa- 
lilas, ut in parentibus et filiis invenilur 122 ^^* 
go et similitudo el aequalitas, exceplo tempore quo 



confusa moles co&li et tercae cocpit essoy anteqaam 
lux facta essel qua illuminaretur, quod sine luce 
fueral tenebrosum; postea vero accedente lucey 
quod faclum esl, melius reddilur, in quo proficienr 
Us bominis aCTeclio significalur. Unde AposloUis lo^ 
qiiens ad fideles ail : Fuittit aliquando tenebrte , 
nitfu; autemjux in Damino {Ephej, v). Ille boc f cil, 
qui cum lenel)ne essenl super abyssum, dixit : Fiat 
lux : et facla ett lux {Gen. i). Haec lux significat lu- 
cem, quae modo nobis el per nos aliis dalur. Ex qiio 
non potesl iiilelligi quod lenebrae sempitemae fue* 
rint, sicul qiiidam .legis calunmiatores impoiiunl 
ejusdem legis scriptori sensisse : qui potius osten- 
dit eam coepisse, ciim dixil : in principio fecit Deut 



prascedunt parentes, quia de parenle exprimil si« ^ cailumfetc.TerraauteminmibiliBeratetineompotita^ 



niilitudo Filii , iii recte imago dicalur, et potesl 
esse lanla ul recte dicatur aequatitas. Potest etiam 
aliquando esse simililudo et aequalitas quamvis noa 
sit imago, ut in duobus ovis paribus. Cfarislus au« 
tem ita dicitur imago Palris, ul nibil borum desil, 
ut non soium ejus imago sit, quia de illo esi; e( 
similiiudo, quia imago est; sed etiam aequalitas 
tanla, ut iiec lemporis inlervallum impedimenlo 
sit , quia non generavil Deus Filiuro in tcmpore. 

^RRS, M2. — Nonenimnotmetiptotprwdicamut^ 
ted Jesum Chrittum Dominum nottrum. Nos autem 
tervot vettrot per Jesnm, quoniam Deut qui dixit dt 
ttnebrit iucem tplendetcere, ipte itluxit in cordibut 



et tenebr<s erant tuper faeiem abytti(ibid.). Illuxitdi* 
co, ad illuminationem tcienti<B et claritatit (50). Yel, 
gloriae Dei, id est ul illuminaret nos scientia, qiia 
sciremus Deum esse lumen, quo lenebrae nostne il- 
kiminantur. Scientia enim gloriae Dei est, qua sci- 
roiis ipsum lumen essc, quo tenebrae nostrae illumi- 
BanUir. [AmbrosiusJ Yel ita , ad illuminationem 
scienliae claritatis Dei, id est ul illuminemus alios 
per sciontiai» dc^ clarilate, id esl de essentia Dei. 
El hoc dedil nobis m (aiiiem Jetu Chrittif id esl per 
Jesum Christum, qui e^ti facies Patris, siue quo non 
cognoscitur. Hab^m^t qtt/em, Hac^nus egit de al- 
tiludine scientiae suae, bic agil de fragili^ate carRis 



trit ad illuminationem tcientias claritatit Dei in ^ quam referl ad gloriam suam, elsi conlra videatur. 



facie Jetu Chritii. Habemut auUm thetaurum ittum 
in vatit fictilibut, ut tublimitat tit virlutit Det, et 
tum exnobit. In omnibut tribulationem pa/tmiir, ted 
tunt angustiaihur ; aporiamur, ted non dettituimur ; 
pertecutionem patimur, ted non deretinquimur ; hW' 
miliamur, ted non confundimur ; dejieimur, ted non 
fferimut. Semper mortilicationem Jetu Chritti in cer^ 
pore nottro circumferentet^ ut et viia Jetu manifette- 
iur in corporibut nottrit. Semper enim not qui vivi* 
mut in mortem tradimur propter Jeenm^ ut ei vita 
Jetu manifettetur in came nottra mortaii. Ergo mprt 
in nobit operatur^ vita autem in vobit,^ 
' iyoii eiitiit , eic. Quasi dieat : Bene dioo gloriae 
Cbrisli, noft entm, etc. Yel ila cootinel. Comionen* 



Quasi dicat : Deus illuxil nobis ad iliumii^tioneai 
scienlije, sed ts(um thetaurumj id esl scieniiaex 
islam qua alios ditemos, habemut in vatit pctUibut%^ 
id esl in corporibiis fragilibus. Thesaurum dicit sa- 
cramenlum Dei, quod fidelibus erogatur, perfldis ab- 
scondilur. El l^oc ila, ut tuJbiimitat tit virtutit Bei^ 
et non ex vobitj id esl, ul lola alliludo Dei esse vi- 
dealur, el non noslra, In omnibut , elc. Quasi di-t 
cal: Vasa simt ficlilia. El vere, quia jMritm«r (rtftif- 
lationem in omnibut^ quia nullus raodus IribulaDdi 
abesi : sed de tbesauro bene conscii non angustia* 
nnir in animo. Deinde aperle quasdam Iribulationes 
enumeral, dicens : ^portamttr , id est pauperes su- 
mus adeo ul necessaria desinl. Aporos enim Graece, 



damus nos in manifeslalione verilalis, €L caelera la* d et Lalinopauperdicilur. Sed non dettituimWt a Ibe- 



Ita facimus ; el hpc propler Ghrislum. Non enim 
pRcdicamus nosmelipsos, sed Jesum Chrislum Do- 
minum noslrum, id esl prsedicatio noslra non len<- 
dil ad gloriam noslratt, vel ad lucra nostra, sed ad 
([loriam Ghristi, qucm praedicamtis fi^alvalorem cft 
Pominum noslrum esse, iilum pnodicamus esse Hoa 
ininum. Not autem dominis esse, terpet^ id esl mi- 
pistros veslros. £l hoc, per Jetum^ qui nobis boe 
injunxit. Hoc autem facimus, quoniam Jkut rpee tf? 
\uxit in eordibut nattrit^ id est se qui esl lumen, nor 
bis iiifudit ; ^nt diifi, id esl pneceplo solo hoc fe: 
Oil, lucem tptendetcere de tenebrit^ quod ruit in se- 

AiiguKt., in lib. LXXXIll Q. 

Id., conira iiumicos legis ct prophclarum. 



sauro nostro. Vei non destituimur omnino a Dco^ 
quia Deus pascit nos. El patimur pe^secutiotum^ do 
loco ad locum; ted non derelittquimnr^ a Deo, 
quando Ihesaorum cuslodial. HumUiamur^ id esl af- 
Higimur, ted non confundimurt id esl non erubc« 
scimus. Dejicimur in morlis periculum, ted non pe- 
rimutf id esl a bono non cessamus. Qui per singula 
eemi^er sumus circumferentet, id est aliis propinan- 
les, el ostendentes t» corpore nottro , non solum tn 
animo, moriifieationem Jetu, id est quam susliiie- 
mus pro Jesii, vel quam prias Jesus sustiiiuit. Ei 
hoc ideo facimus, ut sicul roors Cbrisli in nobis ap- 
(50) Id., De bap. par 



53 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PALiLI. — IN EP. II AD COR. 



51 



parct, et vita Jetu^ id esl gloria, manifestetur^ etiam ^ Habentes aitlem eumdem spiritum fidei, quem illi 



inimicis, non tantam in animabus, sed etiaro in cor» 
poribu$ noitrit, Semper enint. Quasi dicat : MortiO- 
cationem Jesu circumferimus, et vere, quia nos qui 
vivirous, Tirtutibus, vei quibus licet vivcre naturali 
vita, semper tradimur in morlem, id est in pericula 
mortis : ethoc sustinemus proptcr Jesum, idest pro 
amore Jesu, ut et vita Jesu, immortalis et impassi- 
bilis manifestetur in carne nostra, licet nunc mor- 
taii , et ideo videtur impossibile quid speramus. 
[Ambrosius] Et est sensus : Non timemus mori pro 
Cbristo proptor promissam resurrectionem. Erga 
mvrt. Quasi dicat : £t quia bsc patimur, ergo mort 
operaiur in nobis, vita autem in vobis^ id est mors 
dominium exercet in nobis, sed yos ad voluptates 



babuerunt. Dene dico quod babuerunl. Sicut scri- 
ptum est de illis pairibus, in quorum persuna dicil 
David : Credidi perfecte propter quod locutut tum, 
Aliter non perfecte crederet. [Augustinus] Non enim 
perfecte credunt qui quod credudt, loqui noiunl, 
Ideo ait, credidi propter quod locutus sum, scd pro* 
pler boc dicit se locutum esse, quia credidil ; et ita 
duo fecit, quorum altenim alterius causa exstitil. 
Credidtt, scilicei et locutus est, ne fides sine eon« 
fessione esset inutilts. HabeitM, inquamy tt not^ ul 
iili credimut futuram vitam, propter quod loquimur^ 
id est confitemitr non timentes mala, quia^sumus 
tcientet quoniam 4fui tutciiavit Dominum Jetum a 
morte, et not tuteitabitf ut simus in eadem gloria 



viue tenditis. Vei ita, quia per mortem vitam Jesu cum Jetu, [Ambrosius] Hec dicil proplee qnosdam 



consequemur, ergo mors, non est Inutilis, sed ope- 
ratur, magnum quid in nobts, sed vita, qua delectar 
mini in terrenis, operatur in vobis, mortem seter- 
naro. Yel ila, ut legatur passiv», operatur ergo, id 
esl propler spcm vitae Jesu, mors operalur, id est 
a prsdictis passionibus efiicitur; in nobis, id est 
permillimus efflci in nobis, sed per boc vita cf- 
fictlur in vobis, id est fides plaitlatur in vobis, per 
qtiam vivitis. 

Ybes. 13-18. — Babentet autem eumdem tpiritum 
pdei, sicut tcriptum ett : Credidi propter quod locu» 
tut tum^ et not credimut propter quod et toquimur^ 
tcienies quoniam qui tutcitavit Jetum , el not cum 
Jetu tutcitabit^ et conttituet vobitcum. Omnia enim 
propter vos, ut gratia abundant per multot in gratia^ 
rum actione abundet ta gloriam Dei, Propter quod 
nott deficimus, ted ticet it qui forit ett notter homo 
corrumpatur, tamen it qui intut ett renovatur de die 
in diem. Id enim quod m prostenti ett momenlaneum^ 
et leve tribulationit nottrte : tupra modum in tiifrlt- 
mitate cetemum gtorias pondut operatur in riobit^ non 
contempiantibut nobit quw videnturj ted quw non «h 
dentur, Qucs enim videntur temporalia tunt, quce au- 
tem non vtdentur mterna tunt, 

Habentet autem, Quasi dicat : Semper mors ope- 
ratur.in nobis. Etper hoc patet quod nos babemus 
eumdem Spiritum tanetum^ quem propbetae babue- 
runt, qtti Spiritus est causa fideiy (51) quia Spiritas 



qui negabanl resurreaioneffl « quos el in prima 
Epistola argnil, et in eadem gloria eouttituei nog^ 
id est confirroabit, ut ullra, sciticel non moriamur^ 
nec ;mors nobis dominelur. Constituet, dieo, vobi* 
teumj qiiia omnes unius fidei parlicipes in ona d^i- 
mo pacis erunt. In qua e«nstituet, non dico nos 
nobiscum, sed nos vobiscum, ut non inferiores, sed 
pares nobis sitis, si volueritis. Ei bene de vobis !.oe 
assero. Entm, id est quia, omnia ista facimus pro- 
pter vot inslituendos nostro exemplo, ita omnia ad 
vos spectant, ut grdtia Dei abundant, in nobis abuih 
det et per vos in aiiis, et per vos multot abundet iu 
actione gratiarumf nl, scilicet vos et alii gratias 
Deo agatis. Et lioc in gloria Dei, id est ad osten* 
dendum Deum gloriosum, qui a *munere suo nul'« 
luni vult esse alienum. Ideo Apostolus omnia sus;i« 
net, et omnibus fideliter praedicat, ut non pau- 
cos ad ccDnam perdncat Dei, cujus contumelia 
esl, si veniant pauci. Magna euim contumelia 
ejus est qui cceuam fecit opulentam, ac multos in-> 
vitavit, si paucos habet. Propter quod. Quasidlcai; 
123 Omnia facimus ad instructidnem vestram. Pro^ 
pter quod^ sciiicet ul nos imitemuii, non dico pro vila 
Jesit tantum non deficirous in Iribuiationibus, ted 
licet hamo notter^ id est caro, it qui forit ettf sci« 
licel expositus raalis corrumpatur, tamen it qui m- 
tut etit id esl anima mHnila spe fuliiri, eui non ucm 
Gedil humanus furor, id esl Imago Dei, renovatury 



gratiae facit ut babeamus fidem, ut per fidem impe- D in agnilione Dei de die in diem^ id esl assidue. VeP 



tramus orando, ut possimus facere quod jubemur. 
Cum aulem dicit, eumdem spirilum fldei, ostendil 
quodin justts dlversorum lemponim, eadem esl fl- 
des. (52) £a eniin fides, jnstos sahravil anttquos, 
qu« salvat et nos, id est mediatoris Dei et bomi- 
nuro. Tempora ergo variata sunt, sed non fides, quia 
illi ventururo Christum, passumm, resurrectururo, 
et ascensurum crcdiderunt ; nos autem eredimus 
Cbristum venisse, passum esse, resurrexisse, in 
coelum ascendisse. (53) El quod antiquos justos fl- 
des salvaverit, ostendit, diceits , ticut tcriptum ett. 
Quasi dirat : Habemus eumdem Spiritiim qnem illL 



renovalur de die in diem, Id est assidne purior a v> 
tiis efficitur per ignem tribulationis (54). Nota quod 
licei dical is qui foris est, el is qui intus, non ta- 
men duo sonl bomines, sod unns quem lotum Dcus 
facil, id esl el id quod inlerius est, et id quod ex« 
terius esl. Interiorera porro hominem pro spiritu 
mentis, exteriorem vero in corpore, atqtte isCa 
moruli vila vull iRtdfigi, sed ad imaginem suam 
non fecil, nisi id quod interins est. Non ergo fecil 
hominem ad iroaginem suam secondum boc quod 
habet corpus, corporalemque vitam, sed secundum 
hoe quod habet rallonalem mentem, qna c<^oscal 



(51) Augtist., De gralia el Ub. arb. 

(52) Id., De na. et gratta. 



(35) Id., super Joannero. 
(54) Id., contra Faustum. 



55 



PETRl LOMBARDl 



U 



Denm, ec oronibiis rationalibns pneponatur. Non A corpus mortale per tribulationes dtssohatur. Et 



ergo corpus tantum» sed quidquid etiam est cpm* 
muiie pecori, exterior homo est. Totusque ille 
bomo, scilicet secundum interiorem et exteriorem 
sui partem, inyeterayit per peccatum, et poenae ad- 
dictus est. RenoTatur autem nunc secundum inte* 
riorem bominem : in resurrectione ^ero etiam ex- 
terior percipiet ccelestis babitudinis diguitatem, ut 
totum quod factum est recreetur, ct qnod factum 
estreflciatur(35). Nunc vero homo exterior, scilicet 
corpus, quanto est bxc vita diuturnior, magis magis- 
quecorrumpitur, tcI aetate, Telmorbo, vel aliis modis. 
Id enim^ quasi dicat : Merito non deflcimus, quia id 
trikulationis nostrw^ id est minimuin, quod in pra" 
$imti eii, ubi non est nisi desolatio, et momenta^ 



ideo, quoniam, sic dissolvatur, ut conditio, et 
causa sit praemissa. Deinde quod dixerit ad aedifi- 
cationem, exponlt dicens scilicet Domum atiiEnae« 
id est corpus immortale in quo resurgentes seroper 
erirous. Domum, dico, non manufactam^ id est non 
complexione bominum factam, scilicet non huroanae 
generationis opere productam, ncc huroanis fomen- 
tis auctam, scd adeo ineflabiliter compactamy et mter^ 
nam^ quia ab aeterno factam, id est Dei dispositione, 
id est ab aeterno nobis praeparatam. Et iilam habe- 
bimus in calit^ id est inter coelestes, scilicet inter 
angelos; vel potius dtcitur aeterna,[quia in ea sine fine 
manebilur. Per hoc dat fiduciam, ut non timeamus 
dissolvi de corpore violentia infidelium, quia prae^ 



— _^-^ — , ^ — ^ — 

neum^ id est paruro durans, et /eoe, ad ferendum, '' parata esthabitatio in coelis aeteraa, ut de tempo- 



operatur in nobis pondus glorics^ id est imroensam 
gloriam. Nou quod singula singulis opponit. Ponit 
•nim pondus contra leve, et gleriae contra tribula- 
Uonis. Pondus dico, mterwum^ contra hoc quod 
dixit momentaneum, et eupra modum tribuiationumy 
contra hoc quod dixit, id tribulationis^ et in wbli'- 
miiate, id est in coelo contra hoc quod dixit, in 
praesenli. Parvis enim laboribus magna reddetur 
merces; et pleni tribulation^ supra modum su« 
blimitas gloriae pensabitur perpetuae, in nobis dico, 
non conUmplantibui^ id est non appetentibus ea 
guw wdenlur^ $ed quas non videntur. Ac si diceret : 
Ideo operatur in nobis pondus gloriae, qnia non ap« 



rali et tcrrena expulsi in perpetua domo recipia- 
mur. Nam et in hoc. Quasi dicat : Dico quod ha- 
bebimus dumuro non manufactam. Et inde potcst 
videri quod habebimus. Nam non solum pro prae- 
senti habitatione, sed etiam in hoc^ id est in consi- 
deralione hujus tantae gloriae, ingemitcimut^ ex di* 
latione desiderii, quod non faceremus nisi certi. 
In cujus rei figura, Axa filia Galeph petiit a patre 
irrigunm superius, et irriguum inferius {Josue xv) 
ut nos lacrymas effundamus, non solum pro prae- 
sentis incolatus miseria, sed eliam pro dilatione 
supern» gloriae. Unde hic ait, et in boc ingemisd* 
mus. fn quo? in boc, scilicet cupientet^ super vir- 



pelimus terrena« sed ccelestia. Ideo quae nonvi-(« tutes aniroae, indui habitationem nostramt id est 



dentur appetimus ; enim^ id est quia, quof videntur 
iemporalia tunt^ id est transiloria ; qua nutem non 
mdentur^ asterna tunt. 

CAPUT V. 

Vers. 1-4. — Scimut enim quoniam ti terrettrit 
domut nottra kujus habitationit diuolvatur, quod 
wdificalionem ex Deo habemut^ domum non manu 
factam^ wternam in coilit. Nam et in hoc inffemitci- 
miM, habitationem nottram quai de ccelo ett tuperin- 
dui cupienitt ; ti tamen vettiti et non nudi invenia- 
mur. Nam et qui tumut in hoe tabemaeulo ingeiui' 
tdmut gravati^ eo quod notumut extpoliari^ ted tu- 
pervettiri ut abtorbeatur quod morlaie ett a tiia. 

Scimut enim. Quasi dicat : Yere operatur pondus 



aedificationem nostram, quof de catlo e<l, id est im- 
mortalis et impassibilis. £t est sensus : Ideo inge- 
miscimus, quia cupimus super innovatlonem ani- 
mae, quam jam accepimus, indui nos babitationem 
nostram, id est dari animae vestimentum, non de 
terra comiptibile, sed de coelo, id est Immortale et 
iropassibile» ad similitudinem ccelestium. Si tamen. 
Quasi dicat : Cupimus indui, quod utique fiet, ta- 
men hac conditione, dico, si nos inveniamur vettiti^ 
scilicet virtuttbus, fide, etcaeieris. Posito» id est de- 
posilo corpore, ef non inveniamur nudi^ virtutibus« 
id est si Cbristum vestiti fuerinius corpore depo- 
sito, et non nudi eo. Hoc dico, ne idem de nudis 
putaretur. Vel ita, cupimus indni corpore in resur- 



gloriae, quia eliam in corporibus, non tantum in ^ rectionemy ita tainen si inveniamur vestili gloria 



animabus, et hoc est quod ait : Et est Ulis ordo 
litterae. Scimut enim^ quod habemut^ ne dicaro lia- 
bebimus, adeo certi sumus, quia jam habemus spe 
quod babituri sumus re. JEdificaiionem, id est cor- 
pus iromortale, firroatum plene, ex Deo^ tantum, 
quia non ministerio hominum fiet. [Ambrosius] 
HabSbimus, dico, ti domut nottra^ id est mortalis 
caro iu qua habitat anima« kujut habitationu^ ubi 
semper inquietatur anima. Domus, dico terrettrit^ 
Id est de terra, et proclivis ad iean^A.dittolvatur^ 
Id est destruatur, pro Christo. Et est sensus : Sci- 
nus quod habebimus corpus immortale, etsi hoc 

(35) Aug., De Triniute. 



promissa, non nudi. Hoc enim desiderant sancii, ne 
resurgentes, recepto corpore, nudi, id est alieni a 
promissa gloria inveniantur. Hoc enim opus est, 
ot induti corpore superinduantur gloria, quae im- 
mutatio in clariutem erit scilicet. Nam et qui. Quasi 
dicat ; Nos- perfectiores pro dilatione gemimus, 
quia etiam minus perfecti qui carnero fovent, inler 
quos Apostolus se connnmerat, ne illi minus de se 
sentiant. Et hoc est quod alt : 

Namet, idest etiam nosj minores qui tumut in 
tabemaculo itto^ id esl qui habiUlionem hujus 
corporis diligimus, de quo non esset curandmn» 



Zl COLL£GTAN£A IN EPIST. D. 

cum non sit nisi Ubemaculum ad tcmpus, inge- 
miselmuBy desiderio coelestis (56). Et nos dico, gra- 
vati, id est depressi, eo, scilicet corruplili corpore, 
4iuia aggravai nunc aniraam corpus corruptibile, et 
deprimit terrena inbabitalio sensum multa cogi- 
Untem {Sap, tx). Et quia graTationis causa est non 
nalura et substantia corporis, sed ejus corruptio» 
Dolumus corpore eispoliari, si fieri potest, sed 
etiam immorialitate vestiri. Et hoc est quod ait , 
quodnolumui. [Remigius] Quasi dicat : gravamur 
sarcina corporis, quod corpus tamen nolumus ex- 
spoliari, id est noUemus nobis per mortem toIH, si 
fieri posset. Sed «teper, id est adeo, vestiri slola im- 
mortalitatis, ita ut quod mortale est absorbeatur 
vtia, id est ut yita immortalitatis deslruat mortali- 
tatem, non ut supeream veniat, etc. Sensusest(37) : 
Sic vellemus iieri immortales, st fieri posset, ut 
jam veniret ipsa immortalitas, et modo sicut sumus 
mutaret nos, quia etsi a malis ad bona transea- 
mus, tamen ipse transitus amanis, et habet fel et 
acetum, id cslacrequid tolerandum (38). El si corpus 
gravat animaro, et habet incitamenta vitiorum, et 
desideria vitiosa, non tamen omnia mala sunt ex 
eo, nec omnia v:t» iniquae vitia iribuenda sunt 
cami, ne ab bis omnibus purgemus dlaboluni, qui 
non habet caraem, nec fuit corruptio corporis, qua 
aggravat animam peccali primi causa, sed pcena ; 
nec caro corruptibilis antmam peccatricem fecit, 
sed peccatrix anima camem corruptibiiem fecit (39). 
Qul ergo omnia jmala animae ex corpore putant ac- 
cidisse, in errore sunt. Attende quod ingemiscere 
se dicit, et gravari sub sarcina cormptibilis carais, 
ettamen ait : nolumusexspoliari(40). Ecce vox nec 
confessio poenae. Grave est corpus et onerosnm at- 
que corruptibiie, gemitur sub ilio, et tamen non 
libenter deseritur. Prius enim mentis raiione cupit 
dissolvi, et esse cum Cbrlsto ; sensu autem carnis 
refugit et recusat (41). Hoc habet l^umanus afTe- 
ctus, boc Ipsa anima nescio quoroodo habet in vo- 
luntate, quouiam diiigendo vitam, odit mortem, et 
quoniam carnem suam non odit, nec ipsi vult acci- 
dere quod odit ; et si fieri possit non vult exspo- 
liari, sed supervestiri, sicut ait Apostolus, nolumus 
exspoliari, sed supervestiri (42). Quasi dicat : Sub 
terrena tunica gemo, ad ccelestem festino ; illam 
volo accipere, istam volo ponere. Quid, Apostole, 
dicis? hei injuria tanto illi coelesti vestimento ut 
veniat tibi immortalitas super hos pannos morUli- 
tatis et corruplionis, ut hoc sit inferius illud supe- 
rius, hoc interius, illud exterius. Non sic, inquit, 
dico» Aon sic. Nolo itaque exspoliari, sad superve- 
stiri, non tamen ita, ut sub incorraptione maneat 
corraptio, sed ut absorbeatur quod mortale est a 
viu in nobis, ut nusquam sit mortalitas, non infrn, 
non supra, non intra, non extra. Absorpta est enlm 

i 36) Angustinus, De civit. Dei. 

< 3t M., in psaJ. lxxxviii. 

I Zi Id.y De civit. Dei. 

i )S0) U.f in ser. de nat. apostolorain. 



, PAULI. — IN EP. II AD COR. 38 

A mors in vicloria. Vel tta : Nam et qui. Quasi dicat : 
De illo geinimus, scilicet quia' a beatitudine rerooti 
siimus : et non mirum si de eo gemimus : nam de 
hoc etiara gemimus, quod minus est, scilicet, quod 
hoc corpore exuimur. Et hoc est quod ait, nam qni 
sumus in tabernaculo isto, id est in bac habita- 
tione, quamvts gravati simus, eo, id cst sarcina 
carnis, cum ingcmiscimus eo, [Ambrosius] id est, 
ideo quod nolumus exspoliari corpore, sed super- 
vesliri immortalitate, si hoc posset fieri, ita ul quod 
mortale est absorbeatur a vita, ne ultra possil 
mori. 

Vers. 5-10. — Qui autem eficit nct in hoe ipsum 
DeuSf qui dedit nobis pignus spiritus. Audentes 124 
igitur semper et scientes quoniam, dum sumus in cor- 

B poret peregrinamur a Domino, Per fidem enim «m- 
bulamus^ ei nonver speciem. Audemus autem, et bo- 
nam voluntatem habemus magis peregrinari a cor» 
pore, et prcesentes esse ad Dominum; et ideo con^ 
tendimust sive absentes^ sive prcssentes placere iUL 
Omnes enim nos manifestari oporlet ante tribunai 
Christi, ut referat unusquisque propria corporis proui 
gessit, sive bonum sive malum. 

Qui autem. Quasi dical : Ingemimus desiderio 
ccelestis. Deu$ autem est qui efficit nos in hoc ip^ 
Mim, id est Deus hoc efficit in nobis. Vel ita con- 
linet : Nolumus cxspoliaria corpore, sed tamen Deus 
efficit hoc, ut immortalitatem cupiamus, qudd ita 
ait, qui autem efficit nos iii hoc ipsum, sciiicel nt ve* 
limus immortalitatem, Deus est. Vel ita ab ilio ioco» 
Nam et qui. Quasi dical : Dico nos superindui, si 
inveniamur vestiti virtutibus : quod ulique oramus* 
ut perseveranies in fide, vestiti inveniamur Spirilu 
sancto. [Ambrosius] Nam et qui sumus in taberna* 
culo istOf gfavati passionibus, ingemiscimust eram* 
do, eoque^ ideo^ quia nolumus expoliari Splrittt 
sancto , id est gemendo hoc oramus, ne spoliemur 
Spiritu sancio, et sicgloria inducmur. Unde subdit, 
sed nolumus supervestiri gloria immortalitatis, ita ui 
quod mortale est absorbeaiur a vita. Tunc enun su- 
perindui promissa gloria pot^rimus immortalilaiis» 
Si exuti corpore non dispoliati a Spiritu sancto fue- 
rimus. Qui autem. Quasi dicat: Nolumus exspolia- 
ri, sed supervestiri. Qui autem efficit nos in hoc 

j) ipsum, id est qui hanc voluntatem in nobis per- 
ficit, Deus est, qui dedit nobis pignus SpirituSt id esl 
dedit nobis Spiritum sanctum pignus hujus rel im- 
plend», quo pignore de immortalitate certi sumus ; 
quam tunc habebimus, quando sine hoste ullo, in- 
effiibili ac sempiteraa pace fraemur. Audentes igi- 
tur (43). Quasi dicat : Deus facit nos vetle immor- 
talitatem, facitetiam nos de ea certos per Spiritum 
sanctum. Igitur, id est ideo semper sumus, auden- 
tes, id est consueta audacia vertentes, el scientes 
hoc, quod utique confirmat nostram aiijdaciam« 

(40) Id., in codem. 
(4f) Id., De gratia nat. 



(4S) Id., De nat..apost. 
(43) Id., Debap; par. 



S9 



PETOl LOMBARDl 



Quid scimiis? quoniam dum iumui in boc corpore A ▼ari vcl gniari Nain e^am irta qu» pro dcfuncUs 



mortali, perigrinamur a Domino^ id est remoti 8U 
mus a Domino specie, iamen in mente ipsum ba- 
benles pcr Adem. [Ambrosius] Qiueritur cam alibi 
scriptum sit : In ipso vhimus et movemur et $umu9 
{Act. XVI i); quare hic dicat nos J)epegri«ari a Do- 
mino? Si enim ubiqoe est, quomodo ergo pere- 
grinamur sl Domino? Sine dubio ubique est, et in 
eo sunt omnia, et tamen dicimur bic peregrinari ab 
eo ; qui^ et si ubique Deus est, non tamen bic ▼!* 
detur sicut in coelis. P^egrinamur ergo non fide , 
sed specie. Unde subdii ; per fidem enim invisibilium 
umbulamust id est ad Deum tendirous, et non per 
ipeciem^ id esi non per praesentiam eorum. Qui pe- 
regrinatur et per fidem ambulat, non est in patria. 



commendandis frequentat Ecclesia, non omnibus 
prosunt, ctquare? (48) Nonne pro differentia Tilas 
quam quisque gessit in corpore, quia etiam bob 
merilum sibi quisque dum in corpore viverel coni' 
paravit, ut ei possint ista prodesse. Gum ergo sa - 
criUcia, vd altaris, vel quarumcunque eleemosyna- 
rum pro baptizatis defunctis omnibus offcrantur, 
pro valde bonis gratiarum actiones, pro non vatde 
malis propitiationes sunt ; pro valde malis etiam si 
nulla suni adjumenta mortuorum qualescunque vi* 
Vonim consolationes sunt. Quibus atitem prosunt 
Tel ad hoc prosunt, ut sit plena remissio, vel certe 
ut iolerabilior fiat ipsa damnatio. Omnes ergo astft» 
bimos ante tribunal Ghristi (Rom. xiv), ni referat, 



sed jaroest in via . (W) Qui autem non credit, nec in B a simili messorum, eaqua gessitpercorpus* I3nas* 



patria est, nec in via; Sic ergo ambulemus tanquam 
in Tia simu^, quiaipse rex patri» factus est via; Rex 
pat) iae Ghrislus est, et ibi veritas. Hic autem via est. 
Quo imus ? ad Ghristum : Qua imus ? Per Ghristum 
Ipse enim ait : Ego sum «ta, et veriiaSf et viia (ioan. 
xiv). Estilluminatioper Adem, est et iiluminatio per 
speciem ; modo per fidem tanium illuminamur , non 
pcr speclem (45). Homini enim vitam mortalem ad - 
huc agenti non potest contingere , ut dimoio alque 
discusso omninubilo pbanlasianim corporalium, se- 
renissima iucommulabilis veriiatis luce potiatur, ct 
mente penitus a consnctudine vitx hujus alienata , 
constanter et indeclinabiliter ilU haereat. Audemus 
autem. Quasi dicat : Sumus audentes et scientes 
faoc, audenies auiem mente, audemus opere ; id est 
ab actu non quiescimus, ctsi durum sit ; et bonam 
wiuntatem habemus, quia non tristamur, non rour- 
iiiuramus in adversis. Nos dico cupientes, magis 
veregrinari, id ert removeri a eorpore^ et prxsentes 
ad Dominum, quam hic morari. Et^ quia volumus 
illi hxrere , ideo, omnibus modis contendimus pta" 
cere ilti, sive absentes, ut nunc est , sive projsentes , 
itl quando astabimus ei, id est elaboramus ut hic, 
et illic placeamus illi. Omnes enim, Quasi dicat : 
Gontendiinus placere, et sic expedit. Omnes eoimi 
etc. Vel ita continet, praesentes illi erimus. Et vere, 
quia oportet nos oranes bonos et malod, manifestari 
ante tribunal Chrisli, id est ante judicem Ghristum. 



quisque, etiam pueri, qui 6i non per se, lamen per 
alios gesserunt, dum per eos Tcl credideruot vel 
non crediderunl , quando bapiizati vel non baptizaii 
sunt; secundum quod judicantur, non secundum 
quod gesturi cranl, si diu viverent. Dicit enimi 
prout gesserii in corpore, non ut gesturus erat, si 
diu viveret (49). Frustra ergo sibi homo post hoc 
corpus promiitit, quod in hoc corpore comparare 
ncglexil. Et qula ante trlbuhal siabimus , 

Vers. i{'\^, — Scientes ergo timorem Domini ho* 
minihus suademus^ Deo anteni mamlesti sumus, 
Spero autem et in conscientiis vestris mauifestos nos 
esse, Non iterum commendamus nos vobis; sed oc- 
casicnem damus vobis gloriandi pro nobis, ut habea- 
tis ad eos qui in facie gloriantur et non in corde, Sive 
enim mente excedimus Deo, sive sobrii sumus^ vobis. 
Charitas enim Christi urget nos, astimantes hoc^ 
quoniam si unus pro omnibus mortuus est^ ergo omnes 
mortui sunt, et pro omnibus mortuus est Christus ; 
ut et qui vivuntjam non sibi vivant^sed ei qui pro ipsis 
mertuus est et resurrexit, 

Scientes etgo timorem Domini^ id esl» quam casle 
limendus est Deus^ liominibus suademus^ ul \\* 
meanl, et ut credant et provideant sibi ; quia quo-* 
rumdam praviloquio dies Domini in dubium venit^ 
[Ambrosius] In boc autem sumus Deo manifesli , 
id est approbati , quod non sunt pscudo, hoc enim 
praedicabai Apostolus quod Deus jusserat. Spero 



Ad quod? Vt unusquisque , scilicel bonus et malus , D uutem, Quasi dicat i Deo sumus approbali, spero 



referat, a simili messorum, propria corporis, prout 
gessit, scilicet plus vel minus, sive bonum^ sive ma^ 
lum, id est referat ea quae gessit per corpus, id 
est per lempus corporis ; quia nulius mcretur, nisi 
dum in corpore est. Quem sensum confirmat alia 
Iranslalio quae ita habet; ut referat unusquisque 
secundum ea quw percorpus gessit (46). Per corpus 
quippedixit, non quod omnia gerantur motu cor- 
poris , sed per corpus, id est per tempus quo quis 
vixit in corpore (47). Hic eniiu omne meritum com- 
paraluk* quo possit post hanc vitam quispiam rele^ 

44) Aug., in psalmo CLXtii. 
'45) Id., De consensu evangdist. 
4t>) Id., De civ. Dei. 



autem, quantum inme est, in quo non remanet, nos 
esse manifestos, id est approbatos , etiam in con- 
scientiis vestris , et si non ore confiteamini. In bis 
autem non iterum Commendamus nosvobis, id esl non 
arroganter, hoc dicimus* sicut nec prius cum di- 
cereroi»; non sumus sicut piurimi, etc. Se<<talia di- 
cendo, damus vobis occasionem^ id est materiaro 
gloriandi contra pseudo, qni per elationem glorian- 
tur in se, dicerites se ab illis doctos qui curo Do* 
muio Juerunt. Gloriandi, dico, pro nobis , quia ego 
Paulus aposiolus sum, aicut ii a quibua se didi^ 



47) Id., in 

48) Id., In 

49) W., in 



Enchirid. 
eodem. 
Sent. Prosp. 



41 COLLECTANEA IN EPIST. D 

cissc jactant, qitoJ vobis necesse est ad boc , sci- 

licet ut habeatiif quiil possilis dicere, ad eot repri- 

mendos qui gtoriantur in facie , id est in exlerio- 

ribus, ul in circumcisione et aliis legalibus ; non in 

cordey id esl spiritualibus. Vel, gloriantur in tacie, 

id cst in conspeclu bominum, ut bypocriia; faciunt; 

non in cordibus suis, ut superbiam reprimant per 

eordi£ humilitalem. Sive enim. Quasi dicat : De no- 

bis utique poteslis gloriari, quia quidquid agimus 

Tci bonor est Dei vel utilitatis proximi, et boc est 

quod dicit : Sive cnim mente exc&iimu$, id esl si nos 

commendamus, in quo pulamur insensaii, Deo est, 

id est ad honorcm Dci est, qui nos sic exaltavit. 

Ycl , Deo cst dimiltendum, non ab bonline judi- 

candum. Si cnim supcrbe putatur locutus quod cst 

quasi insanla, dum se laudat verum dicens, dimit- 

tendum est Deo. Omnis enim superbia velut iusania 

habetur. Sive sobrii sumus^ ut non alta dicamus de 

nobis, vobis est, id est ad utilitatem vestram, quia 

si non jactanter, sed ad gloriam audicntium iDlel- 

ligitur locutiis, Corinthils proQcit. (50) Yel ita, 

siTC enim. Excessum mentis dicit quod mcnte le- 

vatur ad iutelligenda C(£leslia. Exslasis verbum est 

Cnccum, Latine autem uno verbo exponi potest , si 

^icatur excessus. In excessu vero inenlis duo in- 

telliguntur, vel pavor, vel inteniio ad superua, ita 

iit quodammodo a niemoria labantur inferiora. In 

hoc mentis excessu fuerunt omnes sancli, quibus 

arcana Dei mundum istum excedenlia revelata 

suut. De hoc mentis excessu loquitur hic Paulus, 

seipsum insinuans. Quasi dicat : Poteslis de nobis 

gloriari. [Augustinus] Sive enim, id est contem- 

platione ralconis, excedi omnia teniporalia , Deo 

cst, qui solus cognoscit excessum noslrum. IUe 

enim videt quid videmus in excessu mentis; non 

vobis est qui non potestis capere. (51) Ideo soli Deo 

ee dicit excessisse. Excedens enim mente Apostolus 

omnem humanam fragilitatem, omnem sxculi lem- 

poralitatem, omnia qusecunque nascendo et occi- 

dendo vanescunt transeuntia , habitavit corde in 

quadam inefihbili contemplatione , ubi audivit in- 

leffabilia verba, quae non licet homini ioqui ; ubi, si 

125 semper permanere vellet, te non levaret qui 

sublimia^vidcre non potes. Quid autem fecitY De- 

scendit, et non ingraUis ei a quo accepit altiora , 

propter infirmos non contempsit inferiora , sed eis 

se conCemperavit. J[Augustinus ] Unde subdit : Sive 

sobrii sumus, condcscendendo, vobis est, quia ' sic 

loquimurut capere possitis. Isti sunt angeli de 

quibus Dominus ail in Evangfflio : Videbitis ccslum 

apertum, et angelos ascendentes et descendentes super 

FUium hominis (Joan. i). Hos cosdem angclos vidit 

iacob in scalis ascendentes et descendentes (Gen., 

XXVIIl). 

Charitas enim. Quasi (ficat : Pro vobis est totum. 
Charitasenim Ghrisliy id est amor quem erga nos 
Christus exhibmt condescendens nobis, urget nos, 

C50) Aug. in psaL xxx. 
PiThOi. CXCII. 



PAULl. r- LN EP. 11 AD COR. « 

A ut omnia pro vobis faciamus. Nos dico, existiman- 
tes hocy quoniam si unus tantum intus sine peccato, 
id est Christus fnortuus est pro omnibus; ergo om" 
nes alii sunt in peccato, ergo omnes mortui suni, 
[Ambrosius] Et est sensus : IIoc ccrtissime xsti- 
mamus , quia si Christus cbaritate pro omnibus 
mortuus est, tunc constat omnes mortuos fuisse m 
Adam pro quibus mortuus est Cbrislus« ut eos a 
morte liberaret. Quse gratia ne inutilis sit homini- 
bus,ut apostoli eos alliciant, necessarlo se laudant^ 
Per gloriam cuim et meritum apostolorum agnosci- 
tur gratia et beneficium Christi. Vel ita : si nnus, 
scilicet si solus sufficiens sine omnibus legaUbiis 
mortuus pro omnibus est, ergo omnes moriui sum 
vetustati per eum, nec alio egent. Cesset ergo lex. 

^ [Augustinus] Vel ita : Si unus pro omnibus, id est 
si Christus, quautum ad se, pro omnibus mortuus 
est, etsi non omnibus profuit, crgo et omnes lio- 
mines mortui sunt, id est mori debent pro bonorc 
illius. Et etiam pro omnibus mortuus est Cliristus, 
ut£t ilU qui vivunt^ virlutibus per remissionem 
peccatorum, jam non vivant sibi , id est non sibi vi^ 
tam virtutum attribuant, sed ei qui pro ipsis mor- 
tuus estf ut morerentur peccato, et resurrexit, ui ia 
novitate vilx ambulemus. Vel ita,* ut de vita corpc- 
risagat. Quasi dicat: Ideo mortuus est, ut et i]ui vi« 
vunt, in corpore jam non vivant sibi, id est non suae 
privatae voluntati, sed ei, id est voiuntati ejus, sci« 
licet Christi, qui pro ipsis mortuus esi et resur* 

^ rexit, id est non in spe terrenorum, sed nt spe rc^ 
surrectionis vivant. 

Vers. i6, 17. — Itaqne nos ex hcc nemnem n»* 
vimus seeundumcarnem. Et si cognovimus secundum 
carnem Christum, sed nunc jam tton novimus. Siqua 
ergo in Christo nova creatnra, velera transierunt. • 

Itaque, etc. Quasi dicat : Et quia hoc est. it(tque 
nos ex hocy id est amodo adeo certi sumus de glo- 
ria aetema , quoniam neniinem novimus , id esft 
iaadamus viventem secundum carnem , id est sua 
quxrenicm, non quae Christi sunt, temporalia, noa 
xterna ; nec hoc debet facere aliquis, quia, eisi cg- 
gnovimus Christum esse secundum carnem, id esi 
morlalem, per quod putavimus eum tantum esse 
hominem, sed nuncjam non novimus^ eum mortalem, 

[) id est etsi Chrislus fuit mortalis, per quod ego 
eum putavi esse tantum bominem, dum eram infi- 
delis, tamen jam est immortalis, et ita securi sih 
mus de praemio. Et est sensus : Ideo debent vivere 
Christo, non sibi, secundum carnem , quia, ctsi 
Christus usque ad crucem fuit infirmus, id esi in- 
juriatus, qui. pro nobis noa dedignatus est homo 
passibiiis fieri et mori, tamen post resurrcctionem 
jam iion est infirmus et mortalis, sed apparct quod 
non esse putabatur. Unde ipse ait : Cum exaltaveri- 
tis FHium hominisy tunc cognoscetis quia ego sum 
{Joan. viii). Hoc memorat ideo ut ostendai qua de- 
votionc obsequendum est Christo, ut intelligenlcft 

(51) Aug. in psaL cxviii. 



43 



PETRI LOMBARC^I 



44 



qiiantuin pronobis fecerit, pFopensius itli scnriant. A vivat, quia, etsi cognovinuis CLrislum secunduni 



Yicem ergo illi redilant quasi Deo, non homini solum, 
pro eis passo , et quia Ghristus jam non est secun- 
dum carnem. Ergo^ ti qua creatura inChrUtoesinovaf 
id est 8i quis in Ghristo renatus est novus, vetera 
iransierunt ei, etecce factasunt eiomnia nova, id 
est illi jam spe transiit mortalitas, et transibit resur- 
rectio et dabitur nova immortalilas. 

[Ambr.] Yella. Itiaque. Quasi dieat : Quia Gbristus 
resurrexit, ttaque no$ ex hoc^ id est amodo, adeo 
certi fiumus de eadem resurrectione, qui nemincm 
lldelium novimus esse viventem, non dico in re scd 
in spe, secundum carnem, id est secundum carnls 
torruptionem. Garnem quippe hoc loco non ipsam 
torporis substantiam quam et Christus post resur- 



camem, id est quamvis, dum infidelis eram, intel* 
lexerim Ghristum in lege promissum esse secunduni 
camem, scilicet ut legalia observaret, et seiTaii 
pneciperet, sed tamen nunc jam, scilicet post con- 
versionem postquam veritas venit, non iia esse 
noTimus, sed ut umbracesset, et veritas uianife- 
stetur. Et quia urabra cessare debet, si qua ergo 
creatura in Ghristo nova facla est, vetera transie- 
runt ei, [Augustinus] scilicet ciirnales okservan- 
tiae, et voluptas camis, id est Yeius Testamentum 
ei omnia ad veterem hominem pertinentia, in gcn- 
tibus idoIolatria« in Judaeis servitus legis. 

Yers. 17-21. — Et ecce facta sunt omnia nova. 
Omnia autem ex Deo qui not reconcitiavit $ibi ffer 



ractionem habuit, et nos post resurrectionem no- ^ Chri$tum, et dedit nobis mini$terium reconciliationie. 



slram habituri sumus, sed corruptionem mortali- 
lalcmquc carais vult intelligi. (52) Suo quippe 
more vilam nostram futuram ita certa spe medita- 
tur, tanquam jam adsit, praesensque teneatur, qu» 
in Cbristo resurgente jam impleta est. Quoe utique 
vila non erit secundum camem, non quin in eadem 
caruis substantia resurgamus, sed non in eadem 
qualltate corruptionis, qus hic nomine camis si- 
gnatur. Quia ergo vitam resurgentium quasi pne- 
sentcm meditatur, amodo inquit, neminem novimus 
secundum camem, id e&t tam certam spem tene- 
mus futurx nostrse incorruptionis et immortaliia- 
tis, nt jam in ipsanotitia gaudeamus spe, quasi ki 
Te.haberemus vitam, quae eritsine corruptione, sic- 
iit et Christi vita jam uon est secundum carnem. 
Tnde subdit : Elsi cognovhnus Cbristum secundum 
^carnem, id est secundum camis mortalitatem ante 
i%8urrectionem , sed tamen nancjain, scilicetpost- 
qiiam resurrexit, non novi ipsum secundum car* 
nem, id est secundum carnalem corruptionis qua- 
litatem , quia Chri$tu$ re$urgen$ a mortui$j jam non 
moritur, etc. Ideoque in Evangalio ipse ait : Ad Pa- 
Uem tadOf et jam non videbiti$ me (Joan. iiv), id 
est nunquam ullerius videbitis secundum quod mo- 
do sum : non videbitis me humilem, sed cxccl- 
sum : non mortalem, sed sempitemum : non judi- 
candum, sed judioaturam. (53) Et itcm ait : iVtft 
ego abiero , Paracletu$ non veniet ad vo$ {Joan. xvi), 
id est non polestis capere Spiritum sanctum, sci- |^ setematiter in iilis deticta ip^orum, tam originalia 



Quoniam quidem Deu$ erat in 'Chri$to mundum re- 
concHian$ $ibi^ non reputan$ ilti$ delicta ip^orum^ el 
po$uit in nobi$ verbum reconcilidtioni$, Pro Chri$to 
ergo tegalione fungimur^ tanquam Deo exhortante per 
no$. Ob$ecramu$ pro Chri$to reconcitiamini Deo, 
Eum qui non noverat peccatum pro nobi$ peoeatum 
fecitt ut no$ eficeremur ju$tHia Dei in ip$o. 

Et eccejacta $unt omnia nova^ id est nova vene- 
rant, scilicet Novum Testamentum et omnia iiovi 
hominis, et veritas unius Dei suceessit. Omnia au- 
tem, Quasi dicat : Dixi in Ghristo, id est per Chri- 
stum novam creaturam fieri, et vetcra transire ; sed 
lamen omnia sunt ex Deo Palre, qui Pater reconci- 
^ liavit no$ $ibi per Chri^tum^ id est per incarn.ituiii 
' Yerbnm ; et dedit mini$terium reconcitiationie nobi$ 
apostolis, vicariis Christi, quod non pseudo. Deus per 
Christum reconciliavit, quod utique per Christum 
fieri potuit ; quoniam quidem Deu$ Pater^ qui niliil 
non potuit, erat inChri$to, [Ambrosius] Ergo pttuit 
Ghristusreconciliare, quia Paler eratin eo, sicui ipse 
ait : Pater in me e$t^ etego in Patre {Joan, xiv). Per hoc 
autem intelligitur Pater essc in Filio, el Filius in 
Patre, quia una est eorum substantia. Ibi est enim 
unitas, ubi nuila diversitas est, et ideo altcr in al- 
lero cst, quia et imago et similitudo eorum una 
est. Erat in Chrislo dico, mundum, id est electos 
de mundo $ibi reconci(ian$, Qualiter ? hoc modo 
reconcilians, non reputan$ f//is, id est non piiniens 



licet quandiu secundum camem me nosse persisti- 
tis. (54) Et quia sumus in Ghristo spe, etsi non re. Si 
qua ergo in Gbristo nova creatitra est , sicut vere 
est, id est si quis pqpulu» innovatus est per fidem 
Christi, vetera lransieruntei,«t ecce iacta sunt om- 
> nia nova; quia innovatis fide,.translt mortaliias spe, 
et adest novitas resurrectionis. [Augustinus] Yel 
ita : Itaque. Quasi dicat : Quia soius Ghristus suf- 
ficit ad justitiain el vitam sine omnibus legalibus, 
itaque nos ex boc tempore gratix neminem novi- 
mus, id est approbamus viventem secundum car- 
ncm, id esl qui secundiim carnales obsenantias 

(52) Aiigust., contra Faust. 
^55) Aiigust., nup, Joau. 



quam actualia, et po$uit, Quasi dicat : Hoc modo 
^editnobisministerium reconeiliationis, quiap6ttiit 
f» nobi$ verbum reconciliationi»% id est pKBdicatio- 
nem fidei, per quagi reconciliantur homines Deo. 
[xVugustinus] Et quia posuit in nobis verbum , ergo 
fungimur legatione Dei pro Chri^to^ id est vice 
Ghristi qui fuit legatus Dei. Yel, pro Christo, id est 
pro honorc Christi. Et ideo ob$€cramu$ vos, tan- 
quam Deo vere exhortante vos per nos, quia vere 
in nobis loquitur. Quidobsecraraus? Ecce : Recon- 
ciliamini Deo^ el hoc pro Ghristo, id est pro ainore 
Gbrisli. [Ambrosius] Yel, ego obsecro vos pro 
(54) August., contra Faust. 



45 COLLECTANEA IN EPIST. D 

Clirtsto, id csi vice Chrisli, et debetls vel potestis 

boc faccre, quta Deus Pater fecit pro nobis, ctcm, 

qui Hon noverat peccalum per expcrienliam, etsi 

|jt'T scienliam ; eum, inquam, id esl Christum, fe- 

ai peecntum^ id est eum qui non peccaverat, fecit 

peocatum, id est hostiam pro peccato, et trahi- 

uir hsBc locuiio a veteri lege. (55) Usus est enim 

Yefb) is Testamenti peccata dici sacrificia pre pec* 

catis. Vel peccalum dicitur simjliiudo caruis peo- 

eati. Unde dicitur alibi : De peccatc damnavit pecca- 

iicm, id est de simiiitudine carnis peccati, quia mi" 

ut Deus Filium suum in similitudine carnis peccati 

{Bom. TiA). Et iterum dicitur : Mortuus est peccato, 

id est similitudini carnis peccaii, qula moriendo 

caruis morialilaie exutusesi. Et esl sensus: Fecit 

eum peccatum; id esi morialem. Ita etiam maledi- 

cium accipiiur pro morie, qus de^naledicto venit ; 

ut Tere ctictum in lege intelligaiur : Matedictus 

omnis qui pendet in tigno (Deut, xxi). Quid est ma- 

ledictus es ? id est terra es^ et in terram ibis. Quid 

est qnod dicit omnis ? quia ctiam ipse Christus, qui 

cum essei vita, moriuus 126 ^^^ ^^^ morte, non 

iicta. Vel, fecit eum peccalum, id esi peccatorem 

putari in pcena, ei hoc ulique fecii, ut nos eficere- 

mur non iuodo jusii , sed etiam jusUtia^ per quos 

alii essent justi. Justitia dico Det, non no^ra, 

el hoc in ipso, scilicet Deo Christo, non per aliud. 

Vel , eflOiceremur jusiitia Dei, id est justilicaremur 

a Deo ; quia ex Deo tantum esi omnis consumma- 

iio. Et hoc, in ips^o, id esi per ipsum Christum. At- 

lende, i|uia sicut cum legitur: Domini est salus 

{Psal. iii), non ea inteliigitur qua Dominus salvus 

esi, sed qua salvi sunt, quos ipse salvai : sic cum 

dicitur Dei justiiia, non est illa inteUigenda qua 

Dcus justiis est, sed qua Jusii sunt homines, quos 

gratia sua jusiificat« 

CAPUT VI. 
Vers. 1-7. — i%ajuvantes amtem exhortamur ne in 
vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim : Tempore 
accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te, Ecce 
nunc tetnpus acceptabiUt ecce nune dies salutii. Ne- 
mini danies utlam offensionem^ ut non vituperetur 
mimsterium nostrum. Sed in omnibus exhibeamus 
nosmetipsos sicut Det ministros in multa patientia^ 
in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis^ in 
plagist tn car^cribuSj in seditionibus^ in taboribus, in 
vigiliisj injejuniiSf in castitate, in scientia, in tonga- 
nimitale^ in suavitate^ in Spiritu sancto, in chaHtate 
non ficta^ in verbo veritatis, in virtute Deit per arma 
justitiaSf a dextris et a sinistris. 

AdjuvanUs autem. Quasi dicat : Christus redemii 
Tos, et reconciliavit. ISos auteniy scilicet missi ab 
eo, adjuvantesyo%^ vel Christum, exhortamur vos, 
ne in vacuum grdliam Dei recipiatis, id est ne in 
vacuura cedat vobis gratia quam jam susccpislis. 
Graiia Dei est remissio peccatoruro : quam in va- 
cuum recipit ille qui non post exercet se in bonis. 



. PAULI. — IN EP. II AD COR. 46 

A vel qui in legalibus confidit. Et quast quis quxre- 
ret : Est ne gralia? Respondet : Est utique. Ati 
eitim Dominus in Isaia* : Iu>mo, exaudivi te oran- 
tem pro peccatis tempore gratiae accepto mihi vd 
hominibus, et in die salutist scilicei quando lux 
naia est mundo, scilicel Chrislus, auxilialus suni 
tui vel adjutfi te de assecutione virlutum ei perse- 
veranlia bonorum operum. Deinde exponit prophe- 
tiam dicens : Ecce. Quasi dicai : Ita dixii Dominus 
in prophetia de tempore gratiae, et ecce nunc est 
tempus aeceptabile qno morbis morialibujs salubris 
medicma infunditur. Et aliis verbls idem dicit : 
Ecce nunc dies satutis, qui non in lege veieri fuit. 
Vel ideo dicii nunc, quia staiim in nbitu fidelis 
salus datur» non cras, non post annum differtur. 

^ [Ambrosius] Exhoriamur vos, vos dico, nemirudan- 
iea, adeo solliciti sumus circa saluiem aegrorum, 
utlam offensionem, verbo vel exemplo. Et hoc faci- 
mus, ut non vituperetur ministerium nostrum^ scilicei 
ministerium aposiolatus : quod utique vilupera- 
jretur, si nos hoc faceremus, id est si quod verbo 
docemus, operis exempio non exhiberemus. Vel 
ita : nemini. Quasi dicat : Dico ui caveatis ne in 
vacuum reclpiatis graiiam : vos dico nemini dan- 
ies ullam offensionem verbo vei exemplo, ui non 
vituperetur per vos ministerium nostrum. Sed in 
omnibus. Quasi dicai : Neminem offendamus, sed 
polius vos ut ego, exhibeamus, id est offeramus 
Deo, nosmetipsos in omnibus, sieut Dei ministrost 

Q quia Dei miiiistri non adulantur hominibus, ut pla- 
ceant Deo, sicui pseudo faciunt siudenies lucro. 
/n mutta. Quasi dicat : Exhibeamus nos romisiros 
in omnibuf^, scilicei in multa patientia, ui nec 
parum moveamur. Patientia, dico, habita in tribu* 
tationibus, id est aflliciionibus. Deinde tribulationes 
per paries exsequltur, scilicet in necessitatibus, 
vicius vel vestitus, in angustiis, id est in animi 
cura et timore, in ptagis, id est in verberibus, tft 
carceribus, in seditionibus, id esi commotionibus 
populi conira se, in taboribus operum, quia ma- 
nibus suis operabatur, ne cui gravis essei, In 
vigiiiisj scilicet nocie laborando etiam oflicio sibi 
delegato, tn ;e;ttnti« coactis, vel spontaneis. Sed, 
cum his omnibus difficultalibus agiieniur sancii, 

D mirum videtur qitibusdam quod Dominus aii : 
Venife ad me, omnes qui taboratis et onerati estis, et 
ego reficiam vos. TolliU jugum meum, et invenielis 
requiem. Jugum enim meum suave est {Matth. xi). 

Consideranl enim eos qui jugum ipsum Inirepida 
cervice subierunt, el qui sarcinam illam mansueti» 
humerisacceperuni, tam difficilia pericula paii, ut 
non a laboribus ad quietem , sed a quiete ad labo- 
rem vocari videantur. Ait ergo aliquis : [Augusti- 
nus] Quomodo jugum suave esl et sarcina levis ? 
El quomodo dicitur : Venite ad me^ qui laboratis. 
et ego reficiam vos ; ci non potius, venite, qui vacatis 
ullaboreiis? Sed sciendum quod cum gravia ei 



(55) Auf tist., conira Max. 



47 



PETRI L0MB\RD1 



i% 



flspera suslincanl sancli, adcsl profeclo Spir.lus A »t'<iMc/or(;s apml quosdam ; quod ulique falsuni est. 



sanctus, qui in extcrioris iiorainis corruplionc, 
^nteriorem renovat dc dic in diein, et gustata requic 
spiriiali, spe futune beatitudinis omnia aspera 
retevat, et sic eliam in tot duris lcve est eliam onus 
Cljrisii, et requies est intus Spiritu sancto vivift- 
cante, et spe fuluri omnia miiigante. Omnia enim 
sacva ct immanla, facilia et prope nulla facii anior. 
Item exhibcamus nos ut Dei ministros in casliUite 
nicnlis el corporis, in $cientia Scripturarum. Ycl, ut 
sciamus quomodo tnter iniquos conversandum sit. 
Vel ita, in castitate, habila in scientia, ut, scilicet 
casle sciant, nibil aduUcrinae opinionis admisceant. 
Jn longanimilate exspectationis, in suavitatet ct 
blandi et aflabiles siiuus. Suavitate, dico, babita 



£t idco non simplicitcr dico, seductores, sed addo, 
uf. Et inde cst infamia, et apud aiios habiti , non 
dico ut veraces^ sed siropHciter veraces sine ut, 
Quasi dicat : Quod verum est. Et inde est iHma 
fama. In his autcm, ita exhibeamus nos , dico , ut 
necbona acstimationc superbiamus, nec mala do- 
ieamus. Item, nos sumus habiti sicut qui ignoti sunt 
Deo, id est a Dooreprobati sunt. El veresumuscoi^nfft, 
id cst a Deo probali. Item, habiti sumus apud alios 
quasi morienles , id est de vitio in vitium rncutcs, 
et ecce vivimus bonisoperibus apud opinionem alio- 
rum, et in rci veritate. Vei de vita et morte corp3' 
rali loquitur, habiti sumus a quibnsdam qnasi mo- 
ricnles et ecce vivimus. [Ambrosius] Inimici enim 



in Spiritu tancio, quia omnia siucere facerc ^ quotidie putaban|eosnonevaderemifiasiniquoram 



del)emus, ut secundum Deum suaves et afiTa- 
bilcs simus; non ul illi qui per dulccs sermones 
seducunt corda innocentium , in charitate non 
ficta, sicut pseudo simulant cbaritatcm ut deci- 
pianl. [Ambrosius] Ficta vero charitas est in his 
qui in adversitate descrunt fratres. Item, exhibea- 
mus nos ministros in verBo veritatist praedicando 
vcl loquendo. Ilem, in virtute Dei^ scilicet ut uon 
spereuius in homine, vel in nobis si quid boni cst, 
scd Deo attribuamus. Vel, in virtule Dei, id est in 
miraculis, ut ea faciamus ad ulilitatem, non ad ju- 
ctantiam, quio qul prsedicta habet, miracula facU 
ad conversionem hominum, ut minister Del. Item, 



Ipsi autcm ope Dei tuti sunt a morte prssenti et 
futura.-Uem : Apud alios habili sumus ut castigatit 
id est per verba a praedicationc coerciti, ita ut, sci- 
licct putaremur ccdere» apud alios non castifati 
habiii sumus, quod esset mortificatos esse. Idcoquc 
et pro eo ponit , el non sumus mortificatit quia non 
vincebanlur, neccedebant. Mortificaturenim qui in 
fidci confessione non permanct. Vel dc morte cor- 
porall potest intelligi, facti sumus ut castigatl 
pressuris, quia permisit cps Dcus pressuris exer- 
ceri, ut merito cresccrent. Et non mortificati sumus, 
quia non permittcbat Deus corporaliter occidi. £t- 
si enim multl martyres occiduntur, non tamen mo- 



cxhjbeamus nosministros Dei, munitos per arma q ritur Ecclesia, scd adversis emcndatur. [Aug-] 



iusiiiicef id est per justitiam, qu» ioco armorum 
munitnos, adextris, id est a prosperis ne elevemur, 
et a sinistris, id est adversis ne frangamur. 

V£RS. 8-13. — Per gloriam et ignobilitatem, per 
iitfamiamet bonamfamam, ut seductores, et veraces, 
sicut qui ignoti, et cogniti ; quasi morientes et ecce 
vivimus; ut castigati, et non mortificati; quasi tristes, 
semper autem gaudentes ; sicut egentes, multos autem 
locupletantes; tanquam nihit kabentes et omnia pos- 
sidentes, Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor 
nostrum ditatatum est. Non angustiamini in nobis , 
angustiamini autem in visceribus vestris. Eamdem 
autem habentes remunerationem, tanquam filiis dico, 
dilatamini et vos. 



Item, habili sumus apud quosdam quasi tTistes, dc 
tribulatione. Ideo addit quasi, quia non veretristes. 
Semper autem vere gaudentes eramus, quia hsec 
tristitia gaudium operatur. Et tales habiti suraus 
apud alios. Ilem, habiti sicut egentes veris bonls et 
spiritualibus ; vcl, eramus egeslatcm patienles iu 
terreuis. Eramus autem locupletantes 127 '''"^'^'^P^* 
ritualibus divitiis, et ila sumus babiti apud alios. 
Item, habiti sumus non solum e^entes , sed etiam 
tanquam nihit penitus boni spiritualis vel terreni 
habentes, quia sibi insufficientes putabantur, et 
sumus possidentes omnia, scilicet non solum spiri- 
lualia, sed etiam temporalia, quia tlmentibus Deum 
nihil deest. Haec fuit gloria apostolorum, iiihil 



Item, exhibeamus nos ministros Dei, pergloriam ^ omnino possidere, sine sollicitudine esse, et non 



et ignobilitatem, id est gloriosi simus apud homines 
vel ignobilcs et contempti , ut nec inde inflemur, 
nec inde succumbamus , vel doleamus. Nota quod 
gloria et ignobilitas partes sunt prosperorum vel 
adversorum. Vel, exhibeamus nos ministros per 
gloriam Evangelii, ut praedicemus ea quse videntur 
esse gloriosa, et sunt, cl ignobilitatem, ut non 
pudeat pranlicare etiam ea vcrba Evangelii quse 
quidam horrent. Eodem modo exhibeamus nos mi- 
nistros, per infamiam , fideL vel alicujus allerius 
roi, et per bonam famam , id est si infamamur de 
aliquo scelere. Vel, bonam famam habemus de 
aliquo bono opere. Item, exhibcamus nos, bah^ti ut 
(56) Aug. in psal. xxxviii. 



tam res quam dominos earum possidere, quia oninia 
ad pedes apostolonim mittebantur, sicut in Aciibus 
aposlolorum legitur {Act, iv). Nota quibusdam addi 
vel ut, Tcl quasi, vel sicut, vel tanquam, quia Itaic 
sicut in somniis transeunt, sed cpntraiia ponuntur 
.sine quasi, quia certa sunt. Trislitia vcstra habci 
quasi, gaudium non habet quasi. Quare h;L'c? Quia 
gaudium certa resest : Trislltia vero sicut in somniis 
transit. Si quis enim somnum indicat, additquasi,di- 
cens : Quasi sedebam, quasi loqnebar,quasi equi- 
tabam, et bujusmodi. (oG) Ubique diclt quasi, qiiia 
quod videbat dormieus, cum evigilavit non invcnit. 
Os nostrunii dc sui ministerii dignitale, el Evan- 



49 COLLECTANEA LN EPiST. D. 

gdii Y«Fitalo, ct porsonx sua». comnicndalione, cl 

niulta, et vera, ct cx charilale di\it, ideo addit os 

nostrum : Quasi dical : Muita de nobis dixi, sed in 

oinuibus prxdictis, os noslrum, ,o Cormlhii^palel 

apeitlone ct nmltitudine et teritatediclorun), ad vos 

instruendos, id est ad utiiilatcm vcstram, quia iila 

omnia ample et dilTuse dicta sunt ad vos corrigen- 

dos, Corintbii, etnon ad meani superbiam. Quasi 

dicat : Stulti estis quime dimisistis. Nota quod bsec 

libcre loquitur Apostolus, et ex pura conscientla. 

[Anibrosius] Male enim conscia mens loqui trepidat, 

sensum perdit, in verbis errat. Cor nostrum. Quasi 

dicat : Hoc ideo feci, quia cor nostrum dilatatum 

esi, id est meiis nostra plena est divitiis, nec eru- 

bescit dicere quae in se habet. Et ideo non angu- 

tliamini in nobis^ autem, id est scd angusUamini in 

visceribus vestrisy id cst si quas anguslias et inopiam 

scientiae vel boni operis habetis, non cst hoc a no- 

bis, ut yos putatis, qui nobis pseudo praefcrtis, sed 

a vobis, qui pura corda habctis ad intelligendum et 

complendum. Eamdcm autem^ quasi dicat : Angustias 

a vobispatimini,sed </fco, vobis lanquam fHiis et vosy 

\M nos dilataminiy abundantia scientiae el virtutum, 

cl spe fuluri, vos dico, habentes eamdem remune- 

ralionem^ quam et nos. Et, ut dilatemini, 

Yf.rs. 14-18. — ISolitejugum ducere cum infideli' 
btts. Quce entm participatio justitite cum iniquitate ? 
aut quas tocietas luci ad tenebras ? Qu(e autem con- 
renlio Christi ad Belial ? Aut quce pars fideii cum t»- 
ffdeli ? Qui autem consensus templo Dei cum idolis ? 
Vofeniin estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus : Quo- 
niam ifikabitabo in illis ei inambulabo inter eos; et ero 
illorum Deust et ipsi erunt mihi populus. Propter quod 
exite de medioeorum, et separamini^ dicit Dominus, 
et immundum ne tetigeritisy et ego recipiam vos ; et 
ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et fiiias^ 
dicit Dominus omnipotens. 

NoHte ducere jugum cum infidelibusy id est nolite 
socii esse malorum in malis, id est nolite servi lieri 
libertate amissa, cum his infidelibus quf pnedicant 
carnalcs observantias, si jam suscepistis jugum le- 
gis, nulite ultra ducere. Qua: enim, Quasi dicat : 
Idco nolite, quia vos esMs justi, illi iniqui, etideo in 
nullo debetis communicare illis, quw enim participa- 
lio est justitiw cum iniquitate. Quasi dicat : NuIIa. 
Aut quce. Quasi dicat : £t ideo etiam nolite, quia vos 
estis lux per scieutiam, et illi sunt tenebrse per igno- 
rantiam. El quw societas esi luci ad tenebras? nulla. 
Quce auum. Quasi dicat : Ideo item nolite, quia vos 
cstis membra Christi, Hli membra diaboli, et Chri- 
stus et diabolus non conveniunt. Quod ita dicit : Quce 
autem cst conventio Christi ad Belial? id cst ad dia- 
bolum, qui se Deum csse mentitur. Belial interpreta- 
tur apostata, cum quo Christus non convenit, quia 
ille omnia male, Cbristusomnia beneagit. Aut quce. 
Quasi dicat : Et ideo nolite, quia vos estis (ideles, 
illi quasi infideies. ILx.qua pars esifideli cum infideli? 



PAULI. -. LN EP. II AD COU. m 

A nuUa. Ut enim Christus ct Belia. non conveniunt, 
sic fideHs et quilibet infidelis. Qui autcm. Iteu), 
idco nolite, quia vos templum Dei, in quo est Spi- 
rilus sanctus, et ipsi sunt in quibus diabolus hab> 
tat. Et nil habet teroplum Dei cum idolis, quod ita 
dicit : Quis autem consensus est templo Dei cum ido" 
lis ? nullus. [Ambrosius] Et vos estis templum Dei, 
ct ideo non debelis communicare his qui templum 
sunt diaboli. In his verbis idola prohibet coli, qusc 
lcniplo Dei sunt inimica, quia ab uno Deo separant. 
IIls omnibus modis ostendit communitatem pseudo 
esse.vitandam. Vos enim,quasi dicat : Ideo non de- 
betis consentire, quia vos estis templum Dei vivi, 
qui vos vivere faciet. Sicut Dominus dicit, in Ezc- 
chiele {Ezech. xviii), quoniam ego qui ubique suin 

6 per substantiam, inliabitabo per gratiam m t7/is, id 
est excolam eos et puros faciam, et inter eos inambu' 
laboy id est In cordeeorum deambulabo/quasi in lato 
per charitatcm. Deambulat enim in nobis prxsentia 
divinae majestatis, si laiitudinem invenerit charitalis, 
quam taroen in nobis non nisi Deus facit. Et est 
sensus : Inter eos inambulabo, id est promovebocos, 
ct perseveranter proficere faciam. Et ero Deus illo' 
rum, id est ita benefaciam illis ut videar Deus. E^ 
ipsi erunt mihi populus, id est ita obedient mihi, ut 
videantur mei, et non mundi. Vel de corporali con- 
versatione Christi inter homines agit; etdicit Chri- 
stus, inhabitabo in illis, et inter eos inambulabo, id 
estcoi*poraIiter inter^cos conversabor, dicit Christus. 
Unde Jeremias ait : In terris vi&us est, et cum homi- 
nibus conversatus est (Daruch. iu). Et Joanncs ait : 
Verbum caro faciumest, et habitavit in nobis (Joan. i). 
Et hic Christus Ddminus noster cst, et Ecclesia est 
populus «jus. Unde subdit : Et ero illorum Dominus, 
«f ipsi erunt mihi populus. Et ideo vult eos separari 
ab omni contaminatione, ut suscipiat eos in fiiios. 
Unde subdil : Propter quod, etc. Utitur hic verbis 
Isai», quasi suis : hoc ad litteram dic(jim est Ju- 
d:cis habitantibus in Babylone, ne commuuicarent 
Babyloniis inter quos habitabant. Quod Apostolus 
spiritualitcr ad nos refert. Quasi dicat : Propter 
quod, quiatemplumDei estis,exir<;demedloeorum, 
quia estis in medio eorum nequiti». Exite autem, 
non corporaliter, sed spiritualiter, ut non taceatis« 

1) sed increpetis eorum scelcra. (57) Tolerandi enim 
sunt mali pro pace, nec corporaliter ab eis receden- 
duin sed spiritualiter. Exire vero est facere quod 
pertinet ad correctionem malorum, quantum licet, 
pro gradu cujusque salva pace. Et exieritis, separa- 
mini ab eis, ul nec conscnsum cum eis habeatis. Vel, 
scparamini, id est seorsum sitis parati contra eos 
sicut prius pro eis eratis. £t hoc dicit Dominus v^ 
bis, quasi dicat : Non est hoc a me. Et immundumy 
id est carnales obsenantias, etqu«libetaliaillicita, 
ne tetigeritis .[Quaisi dicat : Nec etiam Uctus sit, id 
cst dclcctatio, quai est primus motus mortalis pec- 
cali. Spiritualis recejsio hic intelligenda cst, sirai-' 



(57) August., De vcrb. Evang 



5t PETni LOMBARDI St 

l.ter ct de lactti cordis non corporls inteUigendum A littcram, quae non habet : Et mundemu$ no$ ab omni 



est. (58) Displicere enim malum non tangere est. 
Non enim prophetse qui hiec dicebant popuium suum 
dimiserunt, sed intcr eos habitabant, quos increpa- 
bant, unum templum cum eis inlrabant, eadem sa- 
cramenta celebrabant. Hoc est ergo cxire, ore non 
parcere, sed redarguere, corripere, monere; hoc 
est separari, conlra eos ire ; hoc est immundum non 
tangere, volunlate non consentire. Haec omnia pro- 
phetae fecerunt. Spiritualiter ergo non corporaliter 
recedere debemus, quia majus malum in separatione 
bonorum commiltimas, id est dum jcorporalitisr se- 
paramus nos a bonis propter malos, quam fugimus 
jn conjunctione malorum non remanentes, id est 
quam sit illud quod fugimusrfugiendo communionem 



inqmnamento carnis. [Anibrosius] Hic dislingue. Nos 
dico perficientei sanclificalionem spiritusy id est 
mentis, quae tunc fit, si sumus in timore Dei, id est 
si timotom Dei sequimur. Quia qui sine Deo hoc 
agit, sanclus raundi esl et non Dei. Et ad b»c si 
forma exempli nei^essaria est, eapite noSf id esl ha- 
bete nos exemplam, non illos pseudo. Yel ita lege, 
mundemuB nos ab omni inquinamento carnier, id 
est camaliura obserrationum, et perficientes san- 
ctificationem, quae est Spiritus sancti, tamen , et 
hoc, in timore Dei. Gapile nos in exemplum, quia 
0OS neminem yestri t(P$imu$ in properando, ut pseudo 
faciunt. Neminem eorrupimus, admistione fatoitatis 
tanquam fermenli; neminem circumvenimu$ frau- 



mulorum. [Augustinus]Spiritualiterergoquisquere-'B dulenta vestrorum ablatione, utpseudo faeiunl,tan- 



cedat a malis, tali non imputat Deus peccata sua, 
quia non fecit; aliena non, quia non approbavit; 
non negligentiam, quia non tacuit, non superbiam, 
quia in unitate permansit. Si autem corporaliter re- 
cedit, superbus est, et schismaticus. Et egoy quasi 
dtcat : Ita facite ul dixi, et ego recipiam vos, ante 
ejectos, et ero vobis, receptis in patrem, meipsum 
dans vobis, et vo$ eriti$ mihii scilicet ad gloriam et 
ad honorem meum, in filio$, id est mihi similes, et 
filia$, Hoc ponit, ut etiam debiliores includat. Et hoc 
dicit Dominu$ omnipoten$, id est Christus qui potest 
omnia qux Pater. 

CAPUT VH. 



quam vestra blande auferunt. Pseudo entm et noce- 
bant illis corrumpenles sensura illorum, el grava* 
bant sacculos eorum circumvcntione serpentinae 
astutise. Haee auteni non dico ad condemnationem 
ve$tram, id est ut abjiciam tos qui in his peccavi- 
stis, sed ut corrigalis vos moneo. Diligo enim vos, 
sicut pr»dixi. £t hoc est quod subdit: Pradixi enim 
quod vos e$ti$ in cordibu$ no$tris, secundum curam 
et dilectionem. Eslis, dico, ad eommoriendum et ad 
contivendum, \d est ita diligo vos quod vestra 
mors in peccatis videtur mea, et similiter vita in 
virtutibus. Vel ita diligo vos, ad commoriendum et 
ad convivendum, id est ut mecum patiamini et me- 



Vers. 1-7. — Ha$ ergo habente$ promi$$iones,cha~' cum coronemini. £l ideo moneo vos, quia multa. 



r\$$imi^ mundemu$ nos ab omni inquinamento carni$ 
et $piritu$, perficienlet $anctificationem in timore Dei, 
Capite no$, Neminem lw$imuSf neminem corrupimuSf 
neminem circumvenimus.Nonadcondemnationem ve- 
stram dico, Prwdiximus enim, quod in cordibus no- 
stris e$ti$ ad commoriendum et ad convivendum, Multa 
mihifiducia est apud vos, multa milii gloriutio pro vobis. 
Reptelus mm con$otatione, $mperabundo gaudio in 
omni tribulatione no$tra. Nam et cum veni$semu$ in 
Macedoniam, nuUam requiem habuit caro no$tra^ sed 
omnem tribulationem passisumu$. Fori$ pugna, intu$ 
iimore$. Sedqui con$olatur humile$y eomolatus est nos 
Deus itt adventu Titi. Non $olum aulem in advenluejus, 
sed etiam ih consotdtiqne qun consolatus est th vobis^ 



fiducia est mihi apud vos, id est dum considero qu» 
in vobis sunt, qui et per primam epistolam correcti 
erant, ideo pro eis gloriatur. Undc subJit : Multa 
est mtVit pro vobis gloriatio ad alios. Videte ne sil 
vana ; est etiam mihi consolatio. Unde subdit : Re- 
pletus $um consolatione, audita eorrectione veslra. 
Per jam correctos invitat alios ad correctionem. Ei 
superabundo gaudio in omni tribulatione, id est gau- 
dium meum superat omnem Iribulalionem, quae 
parlim qAk in animo pro p^ccatis vestris. Dum 
enim videt proficere eos pro quibus patitur, gaudet. 
Nam et cum venissem. [AmbrosiusJ Memorat hic 
quae patilur causa credentium ut cos provocet ad 
charitatem. Quasi dicat : Bene dixi in tribulaiione. 



referen$ nobi$ ve$trumde$iderium,ve$trum fletum, ve- D quae vere magna est. Nam, cum venissemus Mace- 



«Iratit asmulationem pro me, ita ut magis gauderem. 

128 ^^^ igitur. Quasi dicat : Et quia Dominus 
hoc praecipit, et bene promitiit, igitur uos habentes 
bas promissiones, o charUsimi, sciiicet quod Deus 
habitabit in nobis, et rccipiet nos, mundemus nos 
ab omni inquinamento carnis, ut est luxuria, et spi- 
ritus, ut est ira. Inquinamenlum carnis multifarie 
intelligitur. Ideoque dixit, ab omni, quia multa 
sunt vUia carnalia, ut omnia fugiamus. Nos dico 
perHcieHtes bona operatione sanctificatimem, in ba- 
ptismo coeptaui. El hoc in timore Dei, ut Dcum ve- 
reamur qui scius facit. Vel itajege, secimdum aliam 

(58) August., De verb. fvarg. 



doniam, nuUam habuit requiem caro nostra. Ideo 
dicit carnem non habuisse requiem et non animam, 
quia etiam in adversis anima, quae in corpore pa- 
titur, spe fuluri quiescit. Non habuit requiem, dico, 
sed omnem tribulationem, scilicet secundum corpus 
et secundum animam, passi sumus. Et hoc ideo, 
quia ibi Pythonem fugavit de ancilla {Act. xvi). Et 
verei omnem, quia foris, id esl in corpore sunt 
pugno!, id est tribulationes; et intus, id est in animo 
sunt limores, ne Ecclcsiae deficercnt. Vel, foris, id 
est a perfidis quod sunt extra Ecciesiam, scilicel 
aperlis iuimicis. sunl pugniitf id esl Iribulalipnes 



f^ COLLECTANEA IN EPIST. D. 

De his aulem, scilicei de Qdclibtts qui sunl ir.tus, id 

esi in Ecclesia, snni timores, ne moveantur. Vcl de 

his qui sunt intus, idest in Ecclesia corpore non 

mcnle, nomine non numine, id est de falsis fralri- 

bu8, sunt timores, quia difficilius tolerantur quam 

apeiie inaH. Nulla enim pestis cfficacior quam fa- 

miliaris inimicus, el inimici bominis domestici ejus 

{Mattk. x). Sed quu Quasi dicat : Ita graviter passi 

sumus, sed Deus, qui eonsolatur humiies spiritu, 

vei , humiles, id est afflictos, coMolatus est nos in 

adventu Tiii, quia coadjutorem recepi. Non solum 

amtem in adventu ejus, quia scilicet desideratus ad- 

venit, consolatus est nos Deus, sed etiam in conso- 

iatione ^aTttus consolatus est in vobis, id est in 

vcslra cmendatione, quia vidi Titum consolalum in 

vobis, et ego consolatus sum, consolatus cst Titus 

in vobis. Ipse dico, referens nobis vestrum desiderium 

de cmcndatione et vestrum fietum de commissis, et 

vestram wmulationem, id est indignationcm conlra 

pseudo babitam, pro me, Id esi pro mea defensione, 

rcferens, dico, ita ut magis gauderem de his quae re- 

tulit, quam dolcrem dc tribulationc mea. 

Yers. 8-!3. — Quoniam, etsi contristavi vos in 
Epistoia, non me posnitet. Et si pomiteret, videns 
quod Epistoia illa etsi ad Itoram vos eontristavit^nunc 
gaudeo ; non quia contristati estis^ sed quia contri- 
staii estit ad pcsnitentiam. Contristati enim estis se- 
cundum Deum^ ut in nuito detrimentum patiamini ex 
nobis. Qum enim secundum Deum tristitia est, pcsni- 
nitentiam in salutem stabilem operatur^ scecuii autem 
tristitia mortem operatur. Ecce enim lioc ipsum se- 
cundum Deum contristari vos, quantam in vobis ope-^ 
ratur soliicitudinem, sed defensionem, sed indignatio-^ 
«em, sed timorem^ sed desiderium^ sed- cBmiUationem^ 
sed vindictam. In omnibus exhibuistis vos incontaminor 
tos esse negoth. Igitur^ etsi scripsi vobis^ non propter 
eum qui fecit injuriam^ nee propter eum qui passus 
est, sed ad manifestandam soiiicitudinem nostram 
quam habcinus pro vobis coram Deo. Idep consoiati 
sumus, 

Quoniamj etsi eontristavi vos. Qnasl dicat : Inde 
probari potcst quod gaudco, quia jam non pcenitet 
mc dure vos in prima Epistola corripuissc. Et hoc 
e.<;t quod ait, quoniam etsi contristavi vos in prima 
Epistoia, non modo me poBnitet^ quia correcti cstis ; 
etsi prias pcsniteret^ dum indignati eratis. Hoc dicit, 
ne videntur inhtimanus, qui de tri^titia alioruni 
gaudet. Videns quod episioia, ctc. Quasi dicat : Non 
me poenitct, scd potius nuuc gaudeo vidcns quod 
Epistola illa contristavit vos, id estquamvis videam 
quod Epistola iila contristavit vos, unde primum 
dolui, et me pcenituit. Contristavit dico, elst, id est 
qiiamvis ad horam^ id cst parvo tcmpore. Undc bona 
spes est correctionis eorum, et idco jam non pceni- 
tct, scd gaudet. Et undc gaudcat determinat sub- 
dens, non quia. Quasi dicat : Dico quod gaudeo, non 
tamen ideo <jftfta contristati estis contra me, sed 
quia-contristati estis ad poenitentiam^ quia sic ani- 
madvertcntcs culpam, pccnituistis. [Ambrosiusj Et 



PAULf. - IN EP. II AD COR. 54 

A ideo se gaudere dicit, quJa conlristati sunt, non 
cum ira quae pejores efficit, scd cum pudore qui 
corripii. Contriitati enim. Quasi dicat : Dc hac tri- 
siiiia gaudeo, quia hac tristitia cst secundum Dcum. 
Et hoc est quod ait : ContrUtati enim ^stis secundum 
Deum, id est secundum voluntatem Dci, et inspira- 
tionem, Ita ut in nuiio, nec ctiam in asperis, poita- 
mini detnmentum ex nobis, quio omnia nostra pro- 
sunt vobis, etiam quod corripimus, ct contristamus 
vos. Quw enim. Quasi dicat : Vcre non damnum 
patimur; nam poUus commodum, quia tristitia qua 
est secundum Deum, scilicet dum peccator trislis 
est quia peccavit, dum dolct quia fccit quod Deus 
odit, operatur pcmitentiam, U cst satisfactioncm, 
^ quae valet etiam 1» saiutem stabilem, id est aiteniam. 
SiBcuii autem tristitia, quse non est ad corrcctio- 
ncm, scilicet dum peccator dolet sc detectum, 
operatur mortem. El ideo ab ea caveie. Ecce enim. 
Quasi dicat : Verc tristitia sccundum Dcura faclt 
pflenilcrc ad salutcm, quia ca quae ducunt ad salu- 
tcra, id cst sollicitudincm, ctc, opcratur. Et hoc cst 
quod ait, cccc cnim. Quasi dicat : In vobis expcrti 
cstis quod dico, quia /loc tp«um, id est.tam parvum 
quid, scilicct vos contristari secundum Deum de pcc- 
cato, quantam in vobis operatur soilicitudinem 
cmendandi quod deliquistis. Vcrum est, quia qui 
pcenitet sollicitus est nc denuo pcccct, ncc hoc so- 
lum opcratur, sed ethm defensionem^ui etiam conira 
pscudo dcfcndatis mc. Vcl opcratur defcnsionem, 
^ quia qui posnitet non cxcusat se, scd confitctur pec- 
catum, quod^estdefendcrc sca gehenna. Etnonso- 
lum hoc operatur, sid ctiam indignationem contra 
nospro malisquae gessistis;et non tantum Iioc, 
sed timoremf ne in futuro talc quid contingat; et 
non tantum hoc, sed desiderium in melius proveh». 
Dcsiderat cnim reformari qui sc scit factum per 
pcccalum dcformem; et non tantum hoc, sed wmu- 
iationem, ut mc vel alios bonos imitemini. Habet 
cnim zelum bononim opcrum pcrflciendorum qui 
pccnitct; sed vindictam, quia pcccantem punitls, 
et ctiam vosipsos. Qui cnim poenitct vindicat in.se 
quod deli4uit. Et, ut universaliter dicam vos contri- 
stari secundum Deum, in omnibus exhibuistis vos^ 
ducc fidc, incontaminatos esse, id est ut sitisincon- 
D taminati, tit negotia Christiano agendo, id cst Im 
omnibus officiis Christianae convcrsationis agcndis. 
Vcl, cxhibuistis,*id cst ostcndistis punicndo illum 
qui inccstum admiserat, vos csse incontaminatos 
a negotio, id est a gravi pcccato illius quam uxo- 
rcm patris habuit, cui conscntiendo contauiinati 
eratis. Igitur, etc. Quasi dicat : Et quia rnconta-. 
minati estis, igitnr apparct quod non propter illos 
principaliter, scripvBi vobis, scd propter illum qul 
feccrat, et^illum qui sustinucrat injuriam. QUodita 
dicit : Igituf, etsi scripsi vobis^ pro illis tamcn, non 
tamcn propter eum qui fecit Isjttriam, ut cst ille 
qui inccstum fecit, qui uxorem patris rapuit, nee 
propter eum^ scilicet patrem, qui passus est ii^u- 
riam, id cs( cui rapta est uxor, scd ad manifi^stati- 



55 PETIU LOMBARDI 50 

dam soUicilmmcm no$tram quam habcmus provsbis A reminlscenlis ooedicnliam, sriUcct quomoifo, qnnm 



omnibus emendaiidis, id est uon pro illis tantum 
lioc feci, sed pro emendatione omnium yestrum. 
Vel illos tangit, quos siiperius in pKma Epistola 
injurias et fraudes fratribus fecisse dicit. Et osten- 
dit non magis causa eorum qui peccaverunt scri- 
psisse remitti cis, quam causa Ecclesise, quap nno 
contumeliam et fraudem faciente compatitur et in- 
dignatur. Et hoc est quod ait, igitur, etsi scripsi 
yobis, non (amen propter eum qui fecit injuriam, 
td est fraudem proximo suo, nec propter eum qui 
^ssus est fraudem, sed ad manifestandam soUici- 
tudinem, quam habemus pro vobis. Totius populi 
sollicitudinem se habere ostendit, ut scilicet in- 
jnsti emendentur, et polltiti sanctiflcentur, et Ec- 



accurate receptsiis eum cum timore cordis , et tre- 
more corporis. Et, quia sic iu illo egistis, gandeo 
quod confido de vobis, et hoc in omnibus rebus, non 
solum in boua voluntate, sed etiam in operibHS 
bonis. Notam au/em, hic ubi eos laudat, incideiUcr 
de eleemosynis faciendis in sanctos q4ii erant in 
Hierosolymis antemonetpereienrplum Macedonum. 
£t congrue bic ubi de correctis agitur, mentio Gt 
de collertis , quia ab aliis non quqerit , quibus dare 
sua vel suadcre non prodcst. Quasi dicat : Non ha- 
bui requiem. In Maccdonia , cum in ca niihi magna 
data est gratia, quod notum facio vobis. Ethocesl 
quod ait : 

CAPUT VIII. 



desiae reconcilientur. 129 ^^ ^oc dico coram Deo, " Vrrs. 1-8. — Notam autem facimus vobis, fratresj 



id est teste Deo. Et ideo, Quasi dicat : Et quia hoc 
rntendi, et erenit, ideo consolati sumus^ id cst con- 
solationem accepimus, dum correcti estis. 

Vers. 13-16. — In consolatione autem vestra abwi" 
dantius magis gavisi sumus super gaudio Titi , quia 
fefectus est tpiritus ejus ab omnibus vobis, Et si quid 
gpud illum de vobisgloriatus sum, non sum confusus : 
ssdf sicut omnia vobis in veritate locuti sumns^ ita et 
gloriatio nostra, quw fuit ad Titum, veritas facta est^ 
€t viscera ejus abundantius in vobis sunt, reminiscen" 
ti$ omnium vestrum obedientiamf quomodo cum timore 
et tremore excepistis Hlum. Gaudeo quod in omnibus 
eonfido in vobis. 



gratiam Dei quce data est in Ecclesiis Macedonias; et 
quod in niuUo experimento tribulationis abundantia 
gaudii ipsorum fuit; et altissima paupertas eorum 
abundavit ih divitias simplicitatis eorum. Quia secun- 
dum virtutem testimonium iUis reddo, et supra virtu- 
tem voluntarii fuerunt, cum muUa exhortatione obse- 
erantes nos gratiam et communicationem ministerii 
quod fit in sanctos. Et non sicut speravimusy sed se- 
metipsos dederunt primum Domino ; deinde nobit per 
voluntatem Dei, ita ut rogaremus Titum , ut quemadr 
modum cospit, itaet perficiat in vobis etiam gratiam 
istam, Sedf sicut in omnibus abundatisfide, etsermone^ 
et scientia, et omni soUicitudine^ insuper et charitate 



In consolatione autem vestra^ quae est de corre- q vestra in nos, ut et in hac gratia aburJetis, Non quasi 



ilione vestra, ct gaudio Titi, abundantius gavisi 
samus , quain doleremus de tribulatione, sed magis 
super gaudio Titi. Quasi dicat : De utroque , id est 
(!e corrcctione vestra et gaudio Titi abundantius 
sumus gavisi, quam tristaremur de tribulatlone : 
sed magis abundantius dc gaudio Titi, quia gaude- 
bat non solum de correctis, sed etiam de aliis quos 
sperat corrigendos. Quia refectus spiritus ejus esty 
Titi. Jaui enim sperat bonuni de vobis. Refectus 
esl dico ab cmnibus vobisy non quia omnes essent 
correcti, sperat de reliquis. Et si quid apud illum de 
vobi$ gloriatus sum, commendando vos, non sum 
confususj ideo non erubesco me falsum inveniri, 
sedf sicut loeuti sumus vobis omnia in veritate, id est 



imperans dico, sed per aliorum solUcitudinem^ etiam 
vestra charitatis ingenium bonuni comprobans. 

Notam autem facio vobis, fratres^ gratiam Dei^ 
id est gratuitum donum Dci. Donuin auteni Dei 
vocat eleeniosynam dare. Quae grctia daia est mi|ii 
in Ecclesiis Macedonix. Qux est illa ? hoc, scilicet 
quod abundantia gaudii ipsorum fuii in multo eipe- 
rimento tribulationis , quia non solum volucrunt 
pati, sed cxperti sunt: et indcgavisi siint, et cum 
paupcres esseiit, abundanterdcderunt. Uiidc subdit: 
Et ampUssima paupertas, etc. Vcl : Abuiidantia 
gaudii ipsorum fuit in multo experiinento tribula- 
tionis, quia pro tribulatione Pauli et Syla; ibi facta 
non sunt scandalizali , [Arabrosius] sed devote et 



Mi corripiendo veritas apparet arguentis, dum qui D cum gaudio acceperunt verbum, ut probatos se 



argauntur se emendant ; dum enim correcti immu- 
tantur, testiinonium perbibent arguenti. Veram 
ergo ostcndens Apostolus praedieationem suam per 
efficaciatn iliorum ait, sicut in verilate loctiti sumus 
▼obis omnia , ita et gloriatio nostra , qua de vobis 
fuit facta, od Titum facta esl, id est apparuit ei 
xeritaSf id est vera : ideo vtscera, id est intinia 
charitas, ejus sunt in vobis, quia viri sancli aiTectus 
in omiii bono est. Sunt dico abunduntius quam 
ante, quia viderit profectuui illorum. [Ambrosius] 
Vel, abuBdantius quain in aliis. Ejus» Titi dico, 
teminiseentis obedientiam omnium vestrum. Ostendit 
Titum laudasse eos, quia solliciti erant obedire ei. 
ia Tito Mlcm Apostolum rcveriti suot. Dico autcm 



horum passionibus demonstrarent. Et paupcrtas 
eorum amplissima, id est magna , vel nobiiissinia , 
benignitate mentis, abundavit in divitias simpUcitatis 
eorum, id est roajor facta est, dum tendit divilias 
dare : Et hoc simpliei animo, non ut homini pla- 
ceant. Tenues qui erant in substantia faculialuni, 
sed divites fuerunl in dando, qoia priva couscieniia 
operati sunt. Et inde reddo iUis testimonium, quia 
ncmine cogente voluntarii fuerunt ad danduin se- 
eundum virtutem, rerum suarum, et supra virtutem, 
ut etiam post egerent. Ipsi dico, cum exhortatione 
muUa obsecrantes nos , cum tiniens eis non assenti- 
rem, ut eos permittcrcmus habere gratiam et com- 
mumcationem mimsteriiy id cst minisiratiouis, ^uod 



67 COLLECTANEA IN EPIST. 0. 

minisleriuiD fit in sanctos, id cst obsccrabant nos 
ut liceret eis sua dare, non quasi propi ia, sed quasi 
comDiunia de quibus minislrarent altis. Et non 
dederunt sua, sicut , id cst ea intentione qua spera- 
vlmuSf id est putavimus, sed proculpis rediniendis. 
Sed primum dederunt semetipsos Domino^ ut ei obe- 
dirent, quia emendanles crrorcs pristinos ac mo- 
ium vitia Dco se voverunt, deinde fratribus sua 
dederuut, vel obtulerunt. Aliler non erat accipien- 
dum ab eis , quia munera exca^cant oculos , et vim 
atictoritatis inclinant. Qui vero dant ut non arguan- 
tur, fructum dandi non habent. Isti vero non eo 
animo^edcrunt, ut redimentes vitia non argueren- 
tur, sed prius dederunt semetipsos Domiuo , emcB- 
datlone vitae. Ueinde, dederunt se nobis, obedientia, 
scilicet ut nobis obedirent. Et hoc per volunfaiem 
Deif qul vult honiines sabdi vicariis suis. Ei ita 
instlterunt nobis, ut exemplo eorum provocati, 
rogaremus Titum ut quemadmodum ccspil, in vubis 
benefaccre, postquam correctos vos vidit, ita et 
perfieial in vobis non modo alia, sed eliam graiiam 
istam eleemosynarum in sanctos , ut scilicet gra- 
tia ista vobis non desit. Hoc dicit ut incilet oos ad 
dandum. PerQciat in vobis gratiam istam , dico, ct 
non quoquomodo, sed ul abundetis etiam in hac 
gratia largitionis eleemosynarum, sicut abundatis 
in omnibus aliis, scilicet in fide , et sermone^ id est 
gratia loqucndi, et scientia Scripturarum, et omni 
sotiicitndine^ quia in omnibus sollicili estis, insuper 
et charitate vestra^ spiriluali, habita m nos. Non 
qnasi, Quasi dicat : Rogavi Titum iit pcrficerct 
hanc gratiam , sed non hoc dico quasi impe- 
rans» ne sitis transgressores. Yel ita Icgi potest, 
quasi dicat : Non solum rogavi Tltum ut perficeret 
in vobis gratiam istam, scd eliain dico ego ipse, 
non quasi imperans ut abund^tis in hac gratia 
sicut abundatis in omnibus, aliis scilicet in fidc, 
ctc. Qu9B non mutantur. Sed per aliorum. Quasi 
dicat :Non imperans dico, sed poiius hoc dico 
eomprcbans^ id est comprobare volens bonum inge- 
nium vestro! charitatis, id ost suadcre volens ut 
largi sitis, et cx discretione animi, noh pro terreno 
commodo faciatis, et hoc volo comprobare, et sua- 
dere vobis non modo per alia, sedetiam per sollici- 
tadinem aliorum, scilicet Maccdonum, quibus simi- 
les sitis. Yel pauperum , de quibus solliciti esse dc- 
betis. Scitis enim, Quasi dicat: Pauperibus dare 
debetis, et vere, •quia Christus sollicitus fuit dc 
illis. 

Yers. 9-15. — Scitis enim gratiam Domini nostri 
Jesu Christi, qucniam propter vos egenus factus est, 
cum esset dives^ ut iltius inopia vos divites essetis, 
Et consilium in hoc do, Hoc enim vobis utlle est, qui 
tton solum faeere, sed et vetle capistis ab anno priore, 
Nunc vero et facto perficite, ut qucmadmodum prom- 
ptus est animus voiuntatis^ ita sit et perficiendi ex eo 
quod habetis, Si enim voiuntas prompta cst^ secundum 



rAlLI. - IN EP. U AD COR. 58 

A id quod habei accepta est, non secundnm id quod non 
habet. Non enim iU aliis sit remissio^ vobis autem 
tribviatiOf sed ex (Bqualitate^ in prasenli tempore 
vestra abundantia iliorum inopiam suppleal^ ut et 
illorum abundantia vestrte inopics sit svppletnentum, 
ut fiat aquaiitas , sicut scriptum est : Qui muttum 
liabuit non abundavit , et qui modicum , non miitora" 
vit. 

Scitis enim gratiam^ id est charitatem, Domini 
nostri Jesu C/iris/i, cujus exemplo hortatur illos. 
Hanc, inquam, gratiam Christi scitis, quoniani cum 
esset dives Deus, in sua majestate, per quem ct 
omnia facta sunt, factiis est propter nos egenus iii 
mundo. (59) Nota quod non ait paupcr factus 

|v est, cum dives fuisset, sed cum dives esset. Pau- 
pertatem enim assumpsit, et divitias non amisit, 
intus dives, foris pauper ; latcns Deus in divitiis, 
apparens honio in paupcrlale , ut inopia illius vos 
essetis divites in spirilualibus. Per illius cnim pau- 
peilatem aljecimus pannos iiiiquilatis, ut induere- 
mus stolam immorlalitntis. Omnes ergo divites facti 
sunt , in pauperem Christum credcntcs. Ncmo ergo 
se contemnat. Pauper in cclla, dives in conscienlia, 
securior dormit in terra, quam auro dives in pur- 
pura. Nunc crgo expavescas cum lua mcndicitale ad 
illum accedere , qui indutus est nostra paupertate. 
Qui se pauperavit , nos dilavit. Et in lioc, id est in 
130 consideratione hujus tanli beiieficii Dci, tlo 
vobis consilium^ ut paupcribus eleemosynas detis. 

C [Augustinus] Hoc enim est utilevobis, PIus est enim 
utile facienti quam illi cui fit. Yobis dico, qui capi- 
slis a primoanno, id est a praBterito anno, non soiunt 
facere, scd eliam veiie y quod plus est quam Cacere. 
Nunc vero et facto perficite, ut non solum velitis ,, 
sed etiam opere perficiatis. Yel ita , ut sccundum 
alios dicat eos coepisse facere, et secundum alios 
velle. Quasi dicat : Yobis dico, qui coepisiis a primo 
anno non solum velle secundum quosdam, scd 
eliam facere secundum alios. Quidam enim vo- 
luerant , quidam coeperant , nunc vero uterqut- 
perficiunt opere: el hoc est quod subdit, nunc 
vero et facto pcrficite, ut quemadmodum proniptu$ 
est animus vAuntatis, id est sicut prompta cst di- 
scrctio voluntatis eonim , quia ex discretionc vo- 

D lunt , ita sit promptus animus perficiendi, [ Am- 
brosius] Hoc dicit ut voluntas eorum in operc ap- 
pareat , si vera est. Perficiendi dico, exeo , id esl 
Bccundum id quod habeiis , sive plus , sive miiius. 
Si enim voiuntas est prcmpla dando secundum id 
qucd habet , ut ncccssaria relineat, tantum accepta 
est, non tantum accepta est dando , secundum id 
quod nonhabet, id est ultra vires : ideo ex eo quod 
habetis vos dare monco. iVoii enim volo ut aiiis sit 
remissio^ vel refrigerium, id est ut alii de veslrig 
otiose vivaiit, »0*1*5 autem sit iribulatio, id est pau- 
pertas, non hoc ideo dixit, quin niclius cssct. Infir- 
mis timct , quos sic dare monet ut egcstatcm non^ 



(!^9) Aug., in scnn. dc Sal. vcrb. 



59 PETRl 

patianiur, sed potius volo ut vesira abundanlia ter- 
rcnorum suppleat inopiam Hlorumy qui omnia mundi 
(leserant. Suppleat dico in prasenti tempore^ qued 
tam breve est, et boc ex wqualilale. lloc ideo dicit, 
ut quantum quis babet, dividat cum sanctis, quia 
non pl-:s cxigitur, quam sibi retinere debet, sicut et 
Zachaeus dimidium dedit bonorum suorum paupe- 
ribus {Luc xix). Vel, ex aequalitate suppleat vestra 
abundantia illonini inopiam , nou utique haec dico 
seeundum paritalem , sed ut sustententur de vestris 
rebus, sicut et vos. Hsec est aequalitas, ut qui acci- 
piunt spiritualia, tribuant carnalia. Ipsa est pax 
Jerusalem , ut opera misericordiae corporalia jun- 
gantur operibus praMlicationis spiritualibus, et fiat 
pax dando et accipiendo. Uude Apostolus : Si spt- 
ritualia vobis seminavimus , niagnum est si carnalia 
vestra metamus ? (I Cor, ix. ) IJt et illorum. Quasi 
dicat : Vestra abundantia terrenorum suppleat ino- 
piam illorum ; ut et econverso abmdantia merito- 
nim itlorum spiritualium, qui divinis vacant , sit 
stipplementum vestree inopiw, [Augustinus] Qui 
cnim vivunt in hoc saeculo non habent merila ad 
vitam aelcrnam suflicientia, nisi juventur per alios. 
Sed quia pauperes Ghristi, quorum est regnum cce- 
lorum, amicos sibi et debitores fecerunt, per meri- 
ta eorum consequentur quod per se non poliierunt 
ncreri; ut tunc fiat «qualitas, nou quin differant 
in claritatc, sedquia idomncs habebunt,et omnibus 
erit sufficientia ; sicut scriptum est de manna in signo 
hujns rei : Qui multum , scilicet coUegit de manna, 
id est amplius habuii quam gomor, non abundavit^ 
quia qui plus babuit dedit indigentt ; et qui modi- 
rictti, scilicet coUegit, id esl minus quam gomor, non 
miuoravitt id est non minus habuil qnam gomor, 
quia rccepit ab eo qui abundavit. In Exodo autem 
ita scriptum esl : iV^c (fui plus cotlegerat^ habuit 
amplius; nec qui minus paraverat^ reperit minus 
{Exod, xvi). In quo figurabatur quod qui majora 
Iiabenl merila , ct qui niiuora, in scterno convivio 
eamdcm habituri sunt refectionem. [^Ambrosius] 
Vel ila , ut fiat. Quasi dicat : Dico, ut abundantia 
vestra suppleat iliorum inopiam, ut iliorum abun- 
dantia vestrae inopiae sit supplementum; .ut ita fiat 
aeqHalitas, seilicet ut, sicut ii ministrant sanctis, 
ita eis reddant vicera in futuro sancti , sicut scri- 
ptum cst de manna in figura hiijus rei : Qul mullum, 
scilicet collegit, non abundavit, et qui roodicum, 
non minoravit. PIus babent sancti in spe futuri , 
roinus vero hl qui in tempore hoc sunt divites ; et 
cum ibi aequabuntur utrique, ut sicut hic dmtes 
inopiam sanctorum sustentant, ita ibi beneficio 
sancloriin^ suslentenlur , et divites fiant in aeterno 
bono. Vel ita, ut fial. Quasi dicat : Vcbtra abun- 
dantia suppleat illorum inopiam ; ita ut in voluntate 
fiat aequalitas, etsi non in opere; et sic paritcr re- 
cipietis , sicut scriptum est de manna in figura hu- 
jus rei, qui multum enim habucrit, e( qui modicum, 
non miiioravit : sic, qui niultum datutdivcs, ctqui 



LOMBARDI 60 

A parum ut paiiper, si aequatis voluntas cst, aeai.alem 
inercedem babebunt. 

Vers. 16-24. — Cratias autem ago P^eo, qui dedit 
eamdem soilicitudinem pro vobis in eorde Titi , ^vo- 
niam exkortationem quidem suscepit; sed,cum sotti" 
citior esset , sua votuntate profectus est ad vos, Misi- 
mus etiam cum iilo fratrem ttoslrifm, eujus taus est 
in Evangelio per omMs Eeclesias, Non solum o»- 
tem, sed ei ordinatus est ab Eectesiis comes peregri- 
natioms nostrw in hanc gratiam , quw ministratur a 
nobis ad Domini gloriam , el destinatam voluntatem 
nostram : devilantes hoCf ne qws nos vituperet in hac 
ptenitudine qum ministratur in Domini glonam. 
Providemus enim 6ona, non solum coram Deo^ sed 
etiam coram hominibus, Misimus autem cum Hlis \et 

B frattem nostrum quem probavimus in muttis secpe 
soHicitum esse, nune antetn multo sotUciliorem ; con^ 
fidentia multa in vos sive pro Tito qui est socius 
meus^ et in vobis adjulor, $ive fratres nostri apostoii 
Ecclesiarum gtorice Christu Ostensionem ergo^ qum est 
charitatis vestrm et nostrce gloriw pro vobis , in iitos 
ostendile in faciem Ecclesiarum. 

Gratias autem. Quasi dicat : Rogavi Titum ut 
perfiicret gratiam istam, vel ego ipsc hoc consulo 
vobis. Deo autem ago gratias^ qtU dedil in corde 
Titi eamdem^ quam ego habeo , sotticitudinem^ pro 
vobis exhortandis, ut dbundetis in hac simplicitate 
cleemosynarum. Et vere b:fl>uit sollicitudincm, quo- 
niam quidem suscepit exhortationem vestramy sedy 

^ cum esset sollicitior sua voluntate , quam in mea ex- 
hortatione, profectus est ad vos. Qui primum roga- 
tus excusabat se proptervestra vitia. Misimus etiam 
cum itto fratrem nostrum , scilicet Lucam vel Bar- 
nabam , cujus Lucae laus est in Evangelio scripto , 
vel, cigus Bamabae laus est in Evangelio proe- 
dicato. Laus ^ju6 dico per omnes Ecclesias. Non 
sotum autem laus ejus in Evangelio, sed etiam ot^ 
dinatus est abEcclesiis Judwce comes nostras peregri- 
nationis^ id est pranlicationis, qua mundum circui- 
nius, et factus est comes , in hanc gratiam , id est 
In hanc largitionem eleemosynarum , quw ministro' 
tur a nobis, id est cujus nos apostoli sumus mtni- 
stri. Et hoc ad Domini gtoriam, id est ut Deus inde 
glorificetur, et ad voluntatem nostram^ quam volu- 

D mus ut bene detis, complendam. Voluntatera dico 
desiinatam, qiiae destinata est et praK)rdinata a Deo 
iiobis; adeo est necessaria. Vel i(a, ordinalus e^t 
comes pen*grinalJonis nostne, id est praedicationis, 
scilicet in hanc gratiam, id est in praedicationem 
geiitium, quae ministratur a nobi^, id est cujus 
minister sum ; et hoc, ad Domini gloriam, ut sclli- 
cet inde glorificetur Dominus. Et ordinatus est co- 
nies ad complendam nostram voluntutem desiina- 
tam, id est ad complendam praedicationem gentium 
cui destinatus sum. Devitantes, [Ambrosius] Quasi 
dicat : llos praedictos misimus, devitantes hoc , tie 
quis in hac plenitudine , largitionis eleemosynarum, 
vituperet nos , diccns nos fraudarc. Vcl, ne qnis Ui 



61 COLLECTANEA LN EPIST. D 

hac plenitudinc, scilicel doclrinae et miraculorum , 
vituperet nos, tanquam negligentes circa curani san- 
ctorum ; ut dicatur : Bene praedicat , sed non est 
memor sanclorum slcut aKi apostol», et sicut sibi 
praM;eptum est. Vituperaretur ergo Apostolus , si 
negllgenter ageret circa sanctos. Et ideo hoc pne- 
niondt ut sollicitudo ejns et providenlia appareat. 
Qu(e plenitudo largitionis vel doclrinae ministratur 
a nobis» id est nostro ministerio fit, et hoc ad 
Domini gloriam , id est ut Deus gloriflcetur. ProH- 
demu$ eittm. Quasi dicat : Beae dico devitantes , 
providcmus enim ut opera nostra bona sint, uon 
solum eoram Deo, scilicct ut Deo placeant, sed et 
coram hominibuB^ ut etiam hominibus bona videan- 
tur. Coram Deo providet Apostolus boua, dum facit 
circa ministerium sanctorum quod Deus jubet; 
coram hominibus providei bona, dum bonos mitlit 
ad boc opus exhortandum , qui probitatc sua eos 
provocent ad dandum , non scandalum faciant , ne 
bona doclrina Apostoli per improvidos ministros 
in vituperationem caderct. (60) Nota quod rccte 
Apostolus ait se providere bona coram Deo et ho- 
minibus. Proptcr nos enim conscientia nostra suf- 
ficit nobis, propter vos autem fama nostra non 
poUui , sed pollere debet in vobis. Dus res sunt , 
conscientta et fama : conscientia libi, fama proximo 
prodest. Qui conscientias Mens famam negligit, cru- 
delis est. Misimus autem cum illis fratrem nostrum^ 
Apollo : quem probatfimus in mullis stepe soUicitum 
esse de salute nostra. Nunc autem, cum audivit 
vos correctos, multo sollidtiorem pro confidentia 
multa habita in vos, vel in vobis, sivepro Tito qui 
de vobis ei muita retulit , et ideo Apolio, qui prius 
rtgatus ab Apostolo et aliis fralribus ire ad cos 
noluit, modo ivit , quia audivitcos correctos. Qnt, 
scilicet Titus, est socius nietis, et in vobis^ id est in 
vestra conversatione , adjutor. Sive, Quasi dicat : 
Pro confidentia vestri ivit, et pro Tito et Luca ; cum 
quibus libenter ibat, sive etiam pro illis aliis hxc 
fecit, quse sunt fratres nostri , et apostoli Ecciesith 
rum, a quibus fuerat rogatus. Yel, secundum aliam 
litteram , eodem sensu manente , scilicet sive per 
fratres nostros apostolos Ecclesiarum^ et ^t ipsi 
sunt apostoli Ecclesiarum, ' Hoc est glorice Dei^ 
Christi , id est ad gloriam Chrisli ; quia in eis non 
bominum , sed Cbristi gloria est. Ostensionem ergoy 
etc. Quasi dicat : Quia tales misimus ad vos , ergo 
ostensionem qum est charitatis ve^trosetnostrcegloricri 
habitae pro vobis, id est charitatem vestram quam 
ostendistis aliis, et gloriam nostram siroiliter de vobis 
habium, quam ostendistisesse veram, nunc ostendite 
in Hlos, quos misimus ad vos , bene eos recipiendo, 
ut bona quse de vobis audierunt probent. [Ambro- 
siusl Ostendite dico , et haec in facie Ecclesiarum , 
ut scilicetcaeteraeEcclesiaeagnoseantvera essebona 
quae de vobis audierunt. Yel , in facie Ecclesiarum, 
scilicet ut alii a vobis accipiant exemplum. Nam 
et, quasi dicat : De reccptione coruiu nionco. 

(60) Aug. in serm. Dc vita et mortc. 



. PAULL -- IN EP. II AD COR. 6S 

A 131 CAPUT l\. 

Vers. 1-7. — Nam de ministerio quod pt in san^ 
ctos ex abundanti est mthi scribere vobis. Scio euim 
promptum animum vestrum, pro quo de vobis glorior 
apttd Macedones. Quoniam et Achaia parata est ab 
anno prateritOf et vestra' cemutatio provocavit pluri» 
mos. Misimus aulem fratresy ut, ne quod gtorianmr 
de vobis evacuetur in hac parte, utf quemadmodum 
dixi, parati sitis, ne cum venerint Macedones mecum^ 
et invenerintvos imparatos, erubescamus nos^ ut non 
dicamus vos in hac substaniia. Necessarium ergo 
existimavi rogare fratres ut pra^veniant ad vos^ et 
prccparent repromissam benedictionem hanc paratam 
essCy sic quasi benedictionem, non quasi avaritiam. 
Hoc autem dico : Qui parce seminat, parce et metet ; 
^ et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus 
et metet. Vnusquisque, prout destinavit in corde stro, 
non ex tristitia aut ex necessitate, Bilarem enim da^ 
torem diligit Deus, 

Nam de ministerio quod fit in sanctos ex abun" 
danli, id e&t superfluum, est mihi scribere vobis. Scio 
enim promptum animum vestrunij pro quo de vobis 
glorior apud Macedones, dicens : Quoniam et Achaia, 
cujus metropolis est Corinlbus, aemulat!one Blacc- 
donum ducta, parata est ab anno prceterito, et vestra 
wmulatiOf id est amor et studiuin, provocat piurimos^ 
ad eleemosynas dandas, [Ambrosius] quia aemula- 
tione Coriutbiorum aliae Ecclesiae, dum audiunt 
illos prius erroribus implicatos, postea bonae volun- 
tatis fuisse eflectos, incitatae sunt ad bonum. Quasi 
^ vcro quis diceret : Cur ergo praemittis illos? ait, 
misimus autem fratres, ut vos ad hoc bortentury 
sed ut parati sitis, quemadmodum dixi illis vos esse 
paralos. Parati sitls dico, ne hoc, scilicet quod glo- 
riamur de vobis totum evacuetur in hac parte, scilicet 
si imparali fueritis. Ideo parati esse debetis, ne cum 
venerint mecum Maeedones^ et invenerint vos impa- 
ratos, erubescamns nosy qui de vobis gloriamur, ut 
nbn dicamus vos erubescere : quod magis est, id est 
esse debet. Si eniin non fuerit hoc invcntum quod 
testificatus est de iis, et ipse erubescet, et ipsi am- 
plius confundentur. In hac substantiay id est in bac 
datione eleemosynarum, quae pauperes sustentant. 
Ne ergo boc sit, necessarium existimavi rogare fra- 
tresy scilicet Lucam, Titum, Apollo, ut mtprwveniani 
ad voSy et prceparent paratam esse, quando veniemus, 
hanc repromissamy id cst saepe promiFsam, benedi- 
ctionem, id est eleemosynam, quae rectedicitnrbenc- 
dictio, quia oausa est aeternae benedictionis. Para • 
lam dico, sfc«utique, ^tiatt benedictioneniy scilicet 
ut sit opus charitatis et magnum, non quasi avari- 
tiam, ut doleant pro dato, et parum sit quod dant. 
Hoc autdm, quasi dicat : llli praeparent, ego autem 
cur large detis, hoc dico, id est praescribo, quia 
^ttt parce seminaty id est dat, parce et metet retribu- 
tionem. Non parce seminat ille qui parom habens 
parum largitur, si animus promptus sit dare pUis si 
plus haberet. Nota quod non ait dat, sedscminai, 



63 PETRI 

q lia dare elccmosynam noii cst niiiiUcre, scd semi- 
II u e, scilicel ad lempus carcre, ul plus habeatur 
in fuluro. Ei quiscminat in benedictiimibus, ubi p!us 
pensalur aninius quam census, de benedictionlbus 
Dei et metet, targani scilicct relributionem. £t ideo 
unusquisque, scilicet det, prout destinavit, id est 
praeordinavit, in corde suo, id est in consilio ratio- 
nis, quia si iiiviti darent non prodesset eis. Quia qui 
invitus dat propter pnesentcm pudorem, non habet 
roercedem, ct ideo quisque det, sicut proposuit in 
corde suo, se velie dare, non det ex tristitia, aut ex 
necessitaie, id cst tristis \el coactus, sed sponte. 
Hiiarem enim datorem^ id est qui ex volunlatc bona 
dat, diiiqit Deus, id est approbat et remunerat, non 
tristem et rourmurantem. Qui eniin dat ut careat 
tedio inlerpellantis, non ut reGcial viscera indigen- 
tis, ct rem et mcritum pcrdit. (6!) Quidquid ergo 
boni facis cum hilaritaie Tac, et tunc benefacis , si 
snlem cum trist!tia facis, sit de le, non tu facis. 

Vers. 8-15. — Potens est autem Deus omnem 
gratiam abundarc facere in vobis, ut in omiibus semper 
omnem sufficientiam liabenteSy abundetis in omne opus 
bonum, sicttt scripium est : Dispersit, dedit pauperi- 
btts, justilia ejus manet in swcuium swculi. Qui au- 
iem administrat semen seminanti, et panem ad man' 
dueandum prwsiahit, et multiplicabit semen vestrum, 
ei augebit incrementa frugum justitios vesirce : ut in 
omnibus locupletati, abundetis in omnem simpiicita" 
tem^ qua: operatur per nos gratiaram actionem Deo. 
Quoniam mmisterium Imjus officii non selum suppiet 
eu quo! desuni sanctisy sed etiam abundat per multas 
gratiarum actiones in Domino, per probationem mi^ 
9islerii hujusy glorificantes Deum in obedientia eon- 
fessionis vestra in Evangelio Christi, et simpliciiate 
communicationis tesirm in illos et in omnes, et in 
ipsorum obseeratione pro vobis , desiderantium vos 
propter eminentem gratiam Dei in vobis. Gratias ago 
Deo super inenarrabili dono ejus. 

Potensest autem. Quasi dicat : £go ita moneo vos, 
sed Deus potcns cst. Vel ita continet. Ego monco 
Tos ita, et nolitc difTidcre, quia Dcus potcns est 
fa£ere abundare in vobis,^ vel in cordibus vesiris, 
omuem gralinm, scilicct non soluin hanc, sed lianc 
cum aliis, id cst omnia dona Splritus saucli. Ila ut 
vos semper habentes, id cst habcrc rcpulantes, 
omnem svfficienliamhx omnibus, id est in omni statu 
vestro, abundetis in omne opus bonum, id est in da- 
tione clecmosynarum, sicut in caetcris. [Ambrosiiis] 
Qui enim solam sufricicntiara cligit, potcrit in Dei 
opere abundarc : licet enim exiguuin sil quod panim 
h.ibens tribuit, abundat taincn quia rccto judicio 
ftt : quia qua^ritur de quanto, ct quo animo detur. 
Et quasi aliqiiisquxreret : Estnehoc bonum, scilicct 
largiiio eleemosyuarum? Respondcl : Est utique, 
sicut scriptum est in Psal. Justus dispersit, non uni 
oiiinia confercns, scd pluribus dividcus, ct dedit, 
gi-alis paupcribusj non divilibus qui posscnt re<!derc. 



LOMD.\Rri Oi 

A Et liscc juslilia ejus, id esl ir.crces justiliad ejus, 
manet in sa^culum sacculi, vel in a^tornum, id cst 
sine fine. Justus est qui bona niundi fiiie seterr.l 
prsemii communia reputat. Et nota quod exemplo 
hoc ad largicnduin sanclis invilal. Si cnim hujus 
qni pauperibus largitiir luerces magna est, quaiito 
magis ejus qui ministrat sanctis? Paupercs enim 
sunt et possunt dici ctiam qui mali suiit. Qui autem. 
Quasi dicat : Non solum inde vita datur, sed etiain 
qtii administrat seminanti, scilicct Deus, sctnen, undc 
cleemosyna fiat, et panem, id est necessaria vitse, 
prastabit ad manducandum, non ad superfluitatem, 
et in tantum pncstabit qiiod ctiam multiplicabit 
semen vestrum, unde plures eleemosynas faciutis. 
£t ideo hoc timore neino timeat dare, el augrbit in- 

^ crementa, id est facuUateni et voluntatem dandi 
eleemosynas, incrcmenta dico, frugum justitia vt- 
sirwy id cst ex quibus procedit justitia et vita. 
Justitia cst sanctitas et bona vita, unde proveniunt 
fruges, id est aetema remuneratio. Incrementa sunt 
eieemosynae et voluntas dandi, pro quibus et hic 
virtuies et in futuro gloria augebitur. Ut in omni* 
bus. Qiiasi dicat : In tantum augebit, et res ct volun- 
tatem daudi, ut vos iocupietati, secundum vestram 
rcputationem tn omnibus, id est in omni statu ve- 
stro, abundetis in simplicitatem, id est largitioneni 
simplici aninio factam. Simplicitatem, dico, omnem, 
id cst perfectam, qua largitio operaiur pcr nos gra- 
tiarum aetionem Deo. Et ideo facicnda cst, id esi 

p ipsa largilio est caiisa quare aguntur gratia: Deo, 
ciijus largitionis nos sumus ministri. Quoniam, cic. 
Quasi dicat : Idco agentur gralix Deo de doiio largi- 
tionis, quia muita in hoc bona sunt. Et hoc est 
quod ait : 

Quoniam ministerium nostrun hujus officii vestri 
non solum supplet ea quw desutU sattctis, sed eiiofn 
abundat in aclione gratiarum, qua; fil per multos, 
quia multi aguntinde gratias Deo. Ethoc inDomino, 
id cst operalione Doinini, qui cos movit ad agcndas 
gratias, dico quod per mullos agentur gratia; Deo. 
El hoc per probalionem minislerii hujus, id est qiiia 
iaudant hanc ministrationem noslram. Per multos 
dico glorificantes Deum, non soUim de vestra largi- 
late, sed etiam inde accepta occasione, in, id cst 

D pro, vel de obedientia confessionis vestra, id esl de 
fide et coiifessione, et omni bono vestro.Obcdientia, 
dico, habita t/t Evangelio C7ir»(i,quia obedistis Evaii- 
gelio Christi in subjectione mcntis, et glorificanles 
Deuin pro simplicilate communicationis, id cst vestra 
coiumunia rcputalis» et hoc siroplici animo facitis. 
Vel pro simplicitate communicationis, id est qiiia 
alii exemplo vestro sua aliis communicant. Coiiiniu- 
nicationis, dico, factse in illos, id cst sanctos prae- 
dictos et in alios omnes egcntes, et ipsorum, eCc. 
Quasi dicat : Per luultos dico etiam glorificalites 
Dcum, de obsecralione ipsorutn sanctorum, facta pro 
vobis, id Cbt ilii inulti glorlficant etiam Deum ue 



(6^1) Aug., in p;al. xxxviii. 



G3 



COIJ.ECTANEA IN EPIST. D 



lioc, quia el ipsi sancti obsecranl pro vobis. (6:2) 
Ipsonnn, dico, desiderantium vos videre io sel(*rna 
bealiludine, vel etiani hic. £t hoc propter gratiam 
Dei, id esl charitalem eminentem tn vobis. Gratias 
Deo, De alterna indigentia et de altemo supplemcfito 
indigentise provincialium Gbristi et milituro Christi 
egil. Hinc de rebus camalibus in 132 i^^os ; inde 
autem de rebus spiritualibus in istos. Ideoque tan- 
qnam sanctorum gaudiorum sagina plenus eructans 
claniai : Gratias Deo. Quasi dicat :*£t quia hinc tot 
bona sunt, gratias ago Deo super dono inenarrabiliy 
id est de charitate quam suis donat, qux non potcst 
enarrari quantum utilis sit. Yel, enarrabiii, id esl 
quod debet enarrari. 

GAPDT X. 

Vers. i-7. — Ipse autem ego Paulus obseero vos 
per mansuetudinem et modestiam Cfrristi^ qui in fa- 
cie quidem humilis sum inter vos : absens autem con- 
fido in vobis. Rogo autem vos, ne prxsens audeam per 
eam confidenliam qua existimor audere in qnosdam, 
qui arbitrantur nos tanquam secundum carnem nm- 
bnlemus. In carne enhn ambulantes, non secundnm 
earnem militamus. Nam arma militia; nostra: non 
carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem 
munilionum^ consilia destruentes^ et omnem altitudi- 
nem^ extotlentem se adversus scientiam Dei, et in ca- 
ptivitatem redigentes omnem intelleclum in obsequium 
Christit et in promptu habentes utcisci omnem inobe-' 
dienlianij cum impleta fuerit vestra obedientia. Quoi 
secundum faciem sunt vidcte, Si quis confidit sibi 
se esse, hcc cogitct iterum apud se, quia sicut ipse 
Christi estj ila el nos, 

Ipse aur^m. Poslquam admonuitbonos dceleemo- 
synis iu sanctos faciendis, agit de incorreclis qui 
pseudo sequebantnr, et cum ferocem putabant. Quasi 
ilical : Correctos ad elcemosynas invito, vos autem^ 
alios qui pseudo mihi pnefertis, obsecro cgo Paulus. 
Quasi dlcat : Verc humilis non superbus ipse qui 
alios ad eleemosynas moneo, idcm vobis qui illis. 
Obsecro, dico , per mansuetudinem el modestiam 
Christij id est si vultis ut sim vobis lenis, et cuni 
modo puniam vos, sicut Christus etiam provocalus 
lcnem animum ostendit, et in correclionibus mo- 
dum non exccssil. Obsecro ego Paulus qui in facie 
quidem, id est extcrius ut dicitis, humHis sum inter 
vox, sciiicet dnm praesens sum. Absens autem. Quasi 
dicat : Dum non timeo atiquid mali mihi fieri a vo- 
bis , confido in vobis, id est confidenler ago in vos, 
aspcre vos redargucns. Rogo autem. Hic dicit unde 
obsecrct eos. Quasi dicat : Non solum obsecro vos, 
sed cliani rogo ne proisens^ scilicet cura venero, au- 
deam in quosdam incorrcctos, id cst ne pnescns au- 
ducter puniam eos, per eam confidenliam qua existi- 
mor audere absens, quia quantum putor absens con- 
lidere, tantum prxsens faciam in rc, nisi se emcn- 
daverint. Hoc crgo rogat ut tales illos invenial, nc 
cogaiur irasci et audcre in eos, scd orxmissa severi- 



PAULI. — IN EP. li AD COU. C6 

A tate Istetur cum eis. Quosdam dico, qui arbitran" 
tur nos tanquam secundum cainem, id est roore car- 
nalium, ambulemus. Jn carne enim, Quasi dicat : Pu- 
tant nos secundum carncm ambulare, quod non fa* 
cimus, quia licet simus ambulantes in carne^ id est 
licct simus degentes in carne, quse fragilis est, non 
tamen secundum carnem, id est pro carnali comnio* 
do militamus. Nim enim militiam a Dco nobis da- 

' tam exercemus secundum cornem, id est pro ter- 
reno commodo. Et vere non secundum carnem mHita* 
mus, Nam arma militice nostrce^ id est virtutes et 
miracula per quse in praedicationft militamus, non 
sunt carnalia debilitate, sed suntpotentia Deo, id cst 
per Deum, ad destructionem munitionum, id est iit 
destruant consilia hominum seu dsemonum diversis 

^ caliiditatibus munita, consilia destruentes, Quasi di- 
cat : Verc possim destruere. Nam deslruimus. Et 
hoc est quod ait. Qnasi dicat : Miliiamus non se- 
cundum carnem, nos, dico, dcslrucntcs consilia 
homin«n ct dsemonum, ct omnem attitudinem, id est 
profufiditatem intelleclus, tam legis periiorum quam 
philosophorum. Altitudinem, dico, extollentem se 
adversus scientiam Dei, id est qua; de Deo esl. Ut 
dinm impugnant partumvirginisct hujusmodi. [Am- 
brosius] Et etiam in captivitatem redigenies omnem 
intellectum^ id est caplivos ducimus oumes superbe 
agentes, vel inlcUigentes, dum Christo contradicen- 
tes vinci«uis. Ducentes cos usque in obsequium 
Christiy id est ul fidei Christi, cui ante repugnavc- 

Q rant, hivmiliter obediant.Nos,dico, el;a/nm promptu 
habentes, quia nihil nos reniordet, quo minus audea- 
mus, utcisci omnem inobedientiam, Quod faciemus, 
cum impleta fuerit vestra obedientiaj id est postquam 
rccognovero omnes cx dilcctione obedicntes. Tunr*. 
cnicn vindicat inobcdientiam, cum iliam condemnat 
pcr obedientiam ; tunc illam destruens quando co$ 
qui resistunt porducit ad fidem. £t hoc est digna 
ultio, ut perfidia ab his quibus defcndebatur, dam- 
nctur, qua secuudum faciem, etc. Quasi dicat : Mulia 
dixi quibus ostendi vobis potius debcrc nos sequi 
qiiam pseudo, et si vobis non sulTicit quod dixt, 
quare me potius quam pseudo sequamini. Videte^ 
haec alia, quce sunt secundum faciem^ id est ita evi^ 
dcntia sicut ea qua; sunt subjecta oculis, Aperta 

D enim sunt quse dicet : Hxc scilicet, si quis illorum 
pseudo. Hoc enim de prxsumentrbus dicit, eonfidit^ 
per aliquid, id est per fidem vel aliquid aUud, se 
esse Chrisli, id cst quod ipsc silChristi. Hoc iterum 
cogitet^ id csl bene dcliberet apud «e, ul vim ratio- 
nis non excedat, vel propler odium nostrum, vcl 
propter honorem suum. Hoc, inquam, cogitet, qu!? 
sicut ipse Christi est, ita et no&, id est per quacunqn 
ipse esl Ghristi pcr eadem ct nos. Vel ita, quse se- 
cundum. Quasi dicat : Vcrc nos apostoH tales sum«« 
quales supra ostcndi. Qua; autem sunt sccunduro 
faciem videte, id est diligentcr opera eorum consi- 
dcratc, qui in vcstro conspcctu tantum bona agunt, 



(62) August., De op. monaiii. 



67 



PLTRI LOMDARDl 



68 



ii<^ forto vns scdiicant, ut velitis eos praererre nobis. A stolas, duin sumus qbsenteit tales crinius et prcrsen- 



Qiioil tioii «le))Ctis, quia, si quis illorum praesumen- 
iiuiu OAuAaii pcr aliqua se esse Christi, hoc iterum 
eogiut apud sr, quia sicut ipse est Chrisii, iia et 
nos, id esi per quaecunque ipse est Ghristi, per ea- 
dein ci nos. Conira superbos pseudo hoc dicit, qui 
de se pnesunienles inflatione animi Apostolo se prae* 
I' ^nebant. 

Vers. ,8-13. --Nam, etsi amplius aliquid glortatus 
fuero de potestate nostra quflm dedit nobis Dominus 
in trdificaiiouem et non in destructionem vestram^ non 
erubescam. Ut autem non existimer tanquam terrere 
vos per Epistolas (quoniam quidam Epistotee^ inquiuntf 
grates sunt et fortes^ prasentia autem corporis infirma^ 
et sermo contemptibilis) : hoc eogitet qui ejusmodi est^ 



tes in faeto, scilicet ulciscenles omnem inobedicn- 
tiam, quia, si viiia vesira palpareinus, tunc non %di- 
flcaremus, sed destrueremus. Non enim, Quasi di- 
cai : Talcs erimus facto quales sumus verbo, quia 
non sumus pseudo srmiies, qui usurpant sibi poic- 
siaiem In diem, et vitia palpant. [Ambrosiiis] Ei 
hoc est quod ait. Non inserimus nos quibusdam, id 
esi pseudo, qui non missi a Deo, commendani se- 
ipsos , aliquibus artibus, non Deus eos, id est 
usurpani sibi potestaiem indigni. Quod est dice- 
re : Non' pouimus nos in numero illonim, ui po- 
iesiaietn usurpemus, sed a Deo clecti accepimus, 
nihil ulira concessum praesumeutes. Ilii autem non 
accepia poiestate, sed usurpaia, dominari volunt. 



quia quates sumus verbo per Epistolas absentes, tates B nomini suo vindicanies aucioriUiem. Aut non com- 



et prcBscnUs in facto. Non enim audemus inserere^ 
aut comparare nos quibusdam qui seipsos commen" 
dant, sed ipsi in nobis nosmetipsos metientes, et com- 
paranles nostnetipsos nobis. Nos autem non in im- 
mensum gloriabimur^ sed secundum mensuram re- 
gul<e gua mensus est nobis Deus mensuram pertingen- 
di usque ad vos. 

Nam, etsi. Quasi dicat : Yere ila sumus jChrlsii 
sicut illi. Nam eiiam excellentius nos sumusChrisli 
per potesiatem, quam illi non habent. Ei hoc esi 
quod aii : nam, etsi amptius atiquid fuero gtoriatus 
de nostra poUstate, scilicet apostolaius, quam Domi- 
niis dedit nobis, non illis in asdificationemt et non 



paramus nos iUis, ut nos sicui illi adulerour Tobis 
et viiia vesira palpemus, quod possei facere aliquis 
eiiam habens recte potestatem. Hoc non facimus, 
ideo quia non audemus nos inserere aut comparare 
eis, ne sicui illi ita ei nos pereamus. Non haec faci- 
mus, sed potius ipsi sumus metienUs, id est meti- 
mur nosmetipsos in nobis^ id est in conscleniiis no- 
siris, an a Deo roissi simus aliendimus, ei non aliud 
quam quod injunctum est usurpamus. Tanta cniro po- 
iesiate uiimur, quania concessa est ab auciore ; nec 
mensuram nec modum egredimur. Et sumus com- 
parantes 133« ><I ^sl comparamus etiam nosmet- 
ipsos nobis, quia secundum quod officium nostrum 



in destructionem vestram, id cst ut nos in viriutibus eiigit, facirous quod illi non faciuni. Haec auiem 



aedificemus, non ui prava docirina vel exemplo cor- 
rumpamus, ui pseudo faciuni, non erubescam, qiiia 
ct verum est, et non ad gloriam meam, sed ad utili- 
utem vestram dicitur. Ut autem, etc. Hic dicit se, 
cum praesens fiierit, implcre opere quod absens ver- 
bo minatur. Hoc aulem dicit occasionem illius sen- 
ientia; qiiam ibi dixerat, parati ulcisci omr.em in- 
obe<licnliam, ne putarent eum abscntem iantuni mi- 
nari, ct pinesentcm nibil facere. Quasi dicai : Hanc 
potestalem dedit mihi Dominus in xdiflcationem et 
non in deslructionem, sed tamen ulciscar. Yidere- 
iur enim illis ideo debere blandiri, quia poiesiatem 
acccpit in aedificatioiiem, non in destruclionera; sed 
iilcisci conira opiiiionem quorumdam se dicit. Ut 



nos agentes, non gtoriabimur^ id est non exercebi- 
mus potestatem in immensum, id esi ultra mcnsu- 
ram nosiram, quod illi faciunt qui ultra mcnsuram 
usurpando gloriantur, sed^ gloriabimur, Isecundnm 
mensuram reguUiSy id est secundum mensuratum 
roihi a Deo populum, cujus cgo sum regula ad diri- 
gcndum, sub qua meiisura vos esiis. Unde suhdii : 
Mensuramt dico, per(tn^en</t monliu Dei usque cd vos. 
[Ambrosius] Dei enim niiiu Corintliiis evang^lizare 
monitus est. Paratum enim erai unicuique ad quos 
in prxdicatione dirigerclur, ut singuli aliquos po- 
pulos haberent proprios, de quoruni fide gloriaren- 
tur. Ad regulam autem Aposioli illi omnes periinc- 
bani, quos in fide fundaverat, qui ad omnes missus 



autem. Quasi dicat : Promptus suin ulcisci, iainen D ^^^^ ^ ^^- ^^^^ ^^^*^ 9*'^''^ mensuram mensus est 



hoc diccns, exisiimor tanquam terrere vos per Episto^ 
las. Et vere existimor, quoniam revera quidam, m- 
quiunt, Epistota: quidem graves sunt, id est ponde- 
rosx ad intelligendum, et fortes ad lerrendum. Pr(r- 
sentia auUm corporis est infirma, non audens exer- 
cere severitatcm, et sermo est contemptibilis, quia 
nt idiota sine argumentis 4oquor, ut aiunt. Altende 
quod infirma dicii contra fortes, et contemptibilis 
contra graves. Ut autem non exisiimer a vobis tan- 
quam ierrere vos, et opcre quod minor non implc- 
re, Aoc cogitet qui ejusmodi est, scilicet qui ita de me 
opinatur. Et hoc idem sclatis vos, quia quod minor 
verbis, implcturus sum facfis. Quod ita ait, quia 
qutdes, id est quam asperi sumus in verbo per epi- 



nobis Deus. Qui ergo ei resistit, Deo mittenti re- 
sistit. 

Vees. 14-18. — Non enim quasi non pertingenUs 
ad vos superextendimus nos. Usque ad vos enim per^ 
venimus in Evangelio Christi, non in immensum gto- 
riantes in atienis taboribus, spemautem habentescre* 
scentis fidei vestros , in vobis magidficari secundum 
regulam nostram in abundanliap eliam in ilta quce 
uttra vos snnt evangetizare , non in aliena regula in 
his qu<e projparata suntgtoriari. Qui autem gtoriatur, 
in Dominoglorietur. Non enim quiseipsum commen-' 
dat, itle probatus est, sed quem Deus commendat, 

Non enim. Quasi dical : Vere Deus est mensus. 
Non enim , esl supcrextensio. Ct lioc cst quod aii, 



69 COLLKCTANEA LN EMST. D 

Non jsnim superextendimus no$^ quasi non perlin 



genies ad vos. Superexlendi est uUra exlendi quarn 
concediUir. Nos autem desiinati sumus Deo miilcnte 
ad vos. Et vere non extendimus nos, quasi non per- 
tingentes; pertingimus enim, quh pervenimus usque 
ad V09 tfi Evangelio Christi , id est in praedicatione 
Evangelii Ghristi. [Ambrosius] Nos, dico, non glo^ 
tiantes in immensumt idest in alienis laboribus, sci- 
icet ubi alius fundaraentum fidei posuisset » quod 
«sset ultra mensuram gloriari. Sed sumus babentes 
spem crescentis fidei veslrae,.id est sperarous per 
fidem vestram crescentem de virtute in virtutem. 
Qni in vobis, id est per vos, magnipcari apud alios, 
quia pcr vos tales apostoli veri probamur. Et habe- 
mus spem evangelixare seeundum regulam nostram^ 
id est regnum noslrum, id est secundum quod a 
Deo nobis injunctum est. Evangelizare dico, in abun, 
dantia^ scilicet non in paucis lociB y. imo et in alia 
loca quae sunt ultra vos, non tamen sumus habentes 
spem, id est non speramus gloriari in aliqua ati^a 
regula, Nec ilU qui ultra eos sunt , de alieno regi- 
inine sunt. Deinde exponit quid dixerit in aliena rc- 
fula, scilicet tn his quas prwparata sunt ab aliis prae- 
dicatoribus, quia his pnedicabat, quibus non erat 
annnntiatum, ut gloriam suo labofe quaereret. Qui 
autem. Quasi dicat : Ego gloriabor in praedictis et 
in aliis, sed hoc totum unde gloriandum est, a Deo 
est. Et ideo : Qui gloriatur^ juxta admonitionem Jc- 
remiae, glorietur in Domino^ id est Domino attribuat 
gloriam et confidentiam suaro, cujus gratia estquod 
non potest ille, qui non habct a Deo potestatem, quia 
SDara gloriam quaerit. Non enim, quasi dicat : Ideo 
in Domino gloriandum , quia ille non est probatus 
a Deo, vel ab hominibus, qui commendat seipsum, 
id est qui exlra Deum glorialur sibi tribuendo quod 
Dei est. Vel, qui autem. Quasi dicat : Ego non glo- 
riabor in aliena rcgula, similiter autem, qui gloria- 
lur, id est poleslatem vult exercere, glorietur in Do- 
mino, id est potestatem exerceat in mensura sibi a 
Deo data, quod debet. Non enim ille probalus est a 
Deo vcl ab hominibus, qui seipsum commetidat, qui 
praedicat non missus, qui non est idoneus, sed prae- 
sumptor et reprobus : sed quem Deus commendat, 
id est idoneum et dignum ostendit miraculis et vir« 
i^tibus. 

CAPUT XL 
Vers. i-3. — Utinam stutinerelis modicum quid 
insipienti{B mem ! Sed et supportate me. JEmulor enim 
90S Dei wmulationet despotidi enim vos uni viro »ir- 
ginem castatfi exhibere Christo, Timeo auiem ne sicut 
serpens Evam seduxit astulia sua , ita corrumpantur 
sensus vestri, et excidant a simplicitate quos est in 
Christo. 

Utinam^ etc. Quasi |dicat : Ego gloriqr de regi- 
mine quod videt insipientia, sed utinam sine indi- 
gnatione sustineretis modicum quid^ quia plus pos- 
sem gloriari insipientice me(B, id est gloriationis de 

(63) Aug., in lib. quaes. 83. 

(64) Id., in scrm. quodaro. 



. PAULI. — IN EP. II AD COR. 70 

A regimine quae videtur vobis, et dicitur insipieniia. 
Vel insipientiam hic dicit, gloriationem secunduui 
carnem, quara facit, ne in eo videatur inferior iliig, 
quam ipse non curat, sed prodest Corinthiis. [Am* 
brosius] Quasi dicat : Glorior de regimine, sed uii- 
nam suslinerelis modicum quid insipientiae meae, 
id est gloriationis secundum carnem,quaevidetur in- 
. sipientia. Quia dicium est : Non lc laudent labta 
tua, sed proximi tui. Haec autem gloriatio ad lau- 
dera ejus videtur pertinere. Sedet, elc. Quasi dicat: 
Opto ut sustineaiis. Sed et, praecipio, supportate me, 
ut subjecti praelatum. [Augustinus] Quasi dicat : Et- 
si gravet vos, tamcn patienter fertc, wmulor eitim, 
id est diligo, vos Dei eemulatione , id est ad hono- 
rem Dei, non meum , non zelo sponsam Dei mei, 
B sed Deo. Araicus cnim sponsi sum. Spbnsus igitur 
zelat sponsam ; amicus vero sponsi non sibi , sed 
sponso. Et nota quod aemulatio dupliciter accipitur» 
iEmuIatio enim est propter alienum stalum rootus 
menlis, vcl in malum, vel in bonum ; hic autem 
amoris est, non livoris, quia diligit eos Dei aeniula- 
tione, id est quae ad honorem Dei est, et qiiam Deus 
Spiritu suo inspirat. Per lioc ostendit ea quae dicct 
amore eorum se dicturum, ut non ad laudem ejus 
proficiant, sed ad horuro prorectum. Despondienim. 
Quasi dicat.: Ei vere diligo vos, quia ego, qui suni 
amicus sponsi, despondi vos annulo fidei, non roultis, 
sed «m, non adultero, sed tiro legiliroo , scilicet 
Christo vero sponso. Vos, dico, existenles virginem 
castam. (63) Attende quod a plurali ad singularem 
descendit, volens intelligi totam Ecclcsiam virginem 
esse, et In omnibus veris membris virginitatem men- 
tis, elsi non integritatem corporis servare. (64) 
Virginitas carnis corpus est intactum, quae virgini- 
tas paucorum est. Virginitas cordis fides est incor- 
rupla, quae virginitas omniuro est fidclium. Unde 
in Apocalypsi : Hi sunt qui cum mulieribus non sunt 
coinquinati , virgines enim sunt (Apoc. xiv). In rau- 
lieribus errorem significavit, quia erfor per mulie- 
rem coepit. Ideo ergo singulariter dixit virgincm , 
quia orones sunt una virgo propter unitatem inte- 
grae fidei , solidae spci, sincerae charitatis : Virgo 
sunt, quia a pravitate erroris et ab opere malo in- 
contaminati, casta, quia non habent ae.stum malae 
D voluntatis. Despondi dico, exhibere^ id est ut exhi- 
beam vos Deo in die judicii. Timeo autem. Quasi 
dicat ; Tales vos desponsavi, ut exhibeam vos Deo, 
sedtimeo ne, sicut serpens^ id est diabolus, per scr- 
pentem seduxit Evam, a paradiso eaun ejiciens; se- 
duxit, dico, astutia sua, scilicet promittendo falsa, 
ita, per similes deceptiones corrumpantur sensus 
vestri, id est intellectus vestri pcr similes deceptio- 
nes, etexddantia simplicitiJef quw est in ChristOj id 
est a paradiso simplicis fidei Cbristi, qiiae nil alie- 
num recipit. Isti enim Corinthii similes sunl Evac, 
pseudo similes serpenti, id est diabolo, qui per eos 
insid*iatur. (63) Lux fidei similis est paradiso. Quo- 
'65) Id.,.supcr Joannciu: 



71 



PETRI ILOMBARDl 



7i 



nim ergo fidcs cornimpUur , a paradiso ejiciunlur, A qwod ab apostolis Iraditum fuerit. Galalis autcm 



quia praeponunt mendacium verilati. Qui ergo mcn- 
dacium aedificant in iiominibus, ab cis pellunt ve- 
rilalem, et cliara immillunt diabolum, cl ila exclu- 
dunt Ghristum. Si quid enim dixeris contra ftdem, 
inirat putredo de veneuo serpeniis , et nascuntur 
Ycrmes mendaciorum , et nihil integrum remanct. 
(66) Ideoque sicut patribus nostris adversus ieonem 
opus erat patientia, sic nobis adversus draconcm vi- 
giiaiUia. Tunc enim cogebat, nunc docet. Tunc in- 
gerebat violentias, nunc insidias. Videbalur tunc 
frcmcns, nunc lubricus et oberrans diiBcile videtur. 
Ideo timet ApQsloIus ne, sicut perserpentem sedu- 
cta esl Eva, ita per hsereticos corrumpalur Ecclesia 
a virginitate fidei quam geslat in corde. Hodo ergo 



dicit ut non recipereni aliud, sctiicet quod utique 
non majus esset, sed coutrarium. ExUiimo enim, 
Supra egit de pseudoapostolis , nuitc de veris prae- 
dicatoribus loquilur; quibus Paulus inferior vide- 
batur, qnia non fuerat cum Jesu. Quasi dicat : Si 
aliud pnedicarent, recte pateremini ; sed, quia boc 
non est, non recte eos patimiui. El vere hoc noa 
est. Exhtimo enim me nihil mimts fecisse in bis a 
magnis apoitolis, id est quam magni apostoli. El ila 
constal quod non minus ilils pseudo feci , cum nec 
niinus fecerim , quam magni apostoK. Hagni apo- 
st«Ii* videntur apud istos Petrus et alii , quia cum 
Domino fuerunt. Yel pro pseudoapostoiis hoc dicit» 
quibus se non minus eis fccisse ostendit. Ecclesia 



anima virginilatem tuam serva, postea fecundanda ^ enim Coriuthiorum variis erroribus fluctuabat. AU- 



in araplexu sponsi tui. Sepite ergo, ut scriptum est, 
aures vestras spinis (Eccli, xxviii). Adhuc enim mus- 
sitat serpens et non lacet. Quod gestum est in illo 
paradiso, hoc gerilur in Ecclesia. Nemo igitur vos 
seducat ab isto paradiso Ecclesix. SuHiciat quod 
iliic lapsi sumus, vel experii corrigamur. 

Vkrs. 4-9.— Nam, « is qui venit alium Christum 
prwdicat quem non pratdicavimu», ut alium spiritum 
accipiti$ quem non accepistiSj aut aliud Evangelium, 
quod non recepistis^ recte pateremini, Existimo enim 
nihit me minus fecisse a magnis apostolis, Etsi impe- 
ritus sermone, sed non scientia. In omnibus autemma- 
nifestus sum vobis, Aut nunquid pHcatum feei, me- 



qui enim favebant apostolis qui cum Domino fue- 
runt in came, Paulum deformantes, quia cum Do- 
mino non fuerit, de quo egimus. Alii favebant 
pseudoapostoli^f a quibus compositis verbis cadem 
audiebant qux ab Apostolo conlra quos loquitur. 
Quasi dicat : Non alia prxdicant vobis quam ego. 
• Et quia posset dici, quod etsi eadem, mclius taroen 
Paulo prxdicarent, removet. Quasi dicat : Nec aliud 
prxdicant, nec melius. Existimo eniin me niliil 
minus fecisse , id cst vobis me dico tunc remotum 
a magnis apostolis. Et vere non ininus pseudo feci, 
vel vcris apostolis. 
Nam, elsi sum imperitus sermone , quia non oriio 



ipsum humilians, ut vos exaitemini? Quoniam gratis q verba, [Ambrosius] vel quia impeditae lingu» sum. 



EvangeHum Dei evangelizavi vobis , aiias Ecciesias 
exspoliavi accipiens stipendium ad ministerium ve- 
strum ; et cum essem apud vos et egerem^ nuUi one- 
rosus fui, Nam quod mihi deerat^ suppleverunt fra- 
tres qui venerunt a Macedonia , et in omnibus sine 
onere me vobis servavi el servabo, 

Nam, si is, Quasidicat : Timeo ne per illos pseudo 
£orrumpantur sensus veslri , sed uoii debctls eos 
pati, quia non aliud prxdicant qiiam ego , et dete- 
rius quam ego. Cur ergo exislimatis nos 134 
inreriores ilUs? Et hoc est quod ait : Nam^ si is qui 
venit, scllicet non missus. \cl, qui vcnit, id est 
venditur, quia pra qusestu temporali facit, prwdicat 
alium Christum, quem non pra;dicavimuSi id esl, etsi 



sed tamen non sum imperitus scienda, qula scio 
quidquid magni. Hoc aiitem quod ait, impcritus 
sernione, non ad apostolos pertinet , quia non era .t 
eloquentcs , sed ad pseudo qui coniponcbant verba 
quos praeferebant Corinthii causa accurati sermo- 
nis, cum in rcligione vis sermonis necessaria sit, 
Aon sonus vocis. Imperitus enim sermonc non est 
rcus apud Dcuin , sed qui non habet scienliam Dei 
maxime quoe pertinet ad snlutem. In omnibus autem 
prwdictis manifestus sum vobis, quia experti estis 
qua», pcr me fiunl. IJeo horum omnium praedicato- 
rum vos mihi tcstes esse potcstis et debetis. Et idjo 
pejus est quod hoc scicutcs me pra^ponilis illis. Aut 
nunquid, quasi dicat : Non minus illis feci ; aut si 



praedicat aHum Christum cxcellcnliorem quam ego ; D minus feci , nnnquid pcccatum feci , id cst nonquid 



quod esse non potest ; aut si per eos accipistis aliuniy 
id est meliorem spiritum quam non accepistis per nos ; 
quod utique non est , sed potius per nos , non per 
illos acccpistis Spiritum ; aut si praedicat vobis aliud 
Evdngelium , id est aliam de rcdemptione prsedica- 
tioncm , quse csse non pptest. Quod Evangelium non 
recepistis pcr nos, recte pateremini, [AmbrosiusJ 
Quasi dicat : Si aliud majus fit vobis per eos quam 
per nos, tunc rccte pateremini. Galatis autem ana- 
Ihema dicit, si aliud recipcrent. Corinthiis autem 
rectum csse dicit recipcre, si aliud praedicatum fue- 
rit; scd aliud hic dicit quod sit potius et majus eo 



pcccavi in hoc? Quoniam gratis , id .cst sine sum* 
ptu, evangelizavi vel praedicavi vohis Evangelium 
Dci. Quasi dicat : Non. Et est sensus : Minus iilis 
non fcci vobis, scd plus, quia feci j^ratis. Undo 
mihi irascimini, ctalios milti prxponitis, cum hoo 
non sit pcccati, sed giori» , gralis praedicavi vobis. 
Ego, dico, meipsum humilians , operando manibus 
meis, ut ita vos exallemini a morle ad vitam, remo- 
tis a t>rxdicaiione pseudoapostolis, etquia non puta- 
tis vos emisse liceniiam peccandi. Hisenim duabus 
cx causis suniptus debitos non accepit. Et quasi 
aliq^is quaorerct undc ergo vivubas ? Responilct : 



(66) Aii^ist., in psal. xxxiii. 



75 COLLECTANEA L\ ^IST. D. PAULl. -- LN £P. II AD COR. 71 

ARoi tedeAat extpctiad, aon pam is eis se ex- A quo. Quasi dicat : Ideo non accept iil aroputein oc- 

casioneni» ut tales inveniantur sicut et no<, id esi si- 
miles nobis. In qno, id est in esse similes nobis, 



pendisse signlflcat. Cum enim dicit, exspoliavit 
multa accepta et data significat. Exspoliavi dico, 
aecipiens ttipendium ab aliis ad mimsterium vestrum^ id 
esl ut possem vobisprxdlcare,et non accepi etiam ab 
aliquoTestrum nec ctiam cum«gerem« Et hoc csl quod 
subdit : Et eum essem apudpos et egerem ,nuUi [ui onero- 
SM, aliquid accipiendo. Non fui onerosus, et siegerem 
et potui abslinero. Jfam quod mihi durat, post spolia 
ccclesiarum, suppieverunt (ratresqui venerunt a Mace- 
d^nia. Ab his bene correctis fuit aceipiendum, ne bene 
semiaantesamitterenl fructum,quia si non acciperet, 
iliis forte in scandaluro proficeret. Et universaliter 
dicam in ommbus, scilicet verbis et factis, non so- 
hi«n in stipendiis servavi me vobis sine onere, quia 



gloriantur, eruntne sicut et nos? utique. Nnm ejus- 
modi, etc Vel ita, ut In quo gloriantur, id est in 
accipiendo, inveniantur sicut et nos , id est similcs 
nobis. Gioria enun eorum est in extorquenda pe- 
cunia, sed me non accipiente non accipienL Etvare 
non. Nam hujusmodi, etc. Vel ita : Ideo non acci- 
pio, ui lA quo gloritt, id ost noo accipiendo, inve- 
niantur sicut et nos, id esl non meliores nobis , et 
cur non accipiunt? ut videantur boni. Nam ejus- 
mcdi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, scilicet 
caUide sub specie religionis decipientes, transfigu- 
rantes se in apostolos ChHsti, id est exterius osten- 



non jaciivi me de genere contra vos nec aliquid ^ dentes se esse apostolos Cbrisli. £< non est lioc 

mirtim, ipse enim Satanas^ qui est caput eorum» 
iransfigurat se in angelum iueis, id est ostendit so 
quasi angelnm Dei , scilicet Christum , vel aliquem 
C4£lestem angelum , ut decipiat : quod et ad «rum- 
nas hujus vitae pertinet. Transfigurat enim se ad 
tentandum eos quos ita erudlri opus est, vel ad de- 
cipiendum aliquos, prout justum est. Ad quod ma- 
gna Dei mrsericordia necessaria est , ne quisquani 
«um bonos angelos amicoa babere se putat, babeat 
malos daemoaes fictos amicos, eosque tanto nocen- 
tiores quanto astutiores ac foUaciorespaCitur inimi- 
cos ; neque sancti et fideles unius veri Dei cultorea 
ab e«rum faUaciis et multiformi teniatione sccuil 



bujusinodi feci ; et de cxtero urvabo^ maxime absii- 
nendo a sUpendio debito. 

Yees. iO'I8. — Est vnritas Chrisii in m«, qmoniam 
httc gloriatio non infringetur in me in regionibus 
Aehaia, Quare ? Quia non diligo vos ? Ikus scit, Quod 
Gtttem faeio^ et faciam, ut amputem occasionem eorum 
qui volunt occasionem^ut in quo gbrianturf invenian- 
tur sicut et nos. Nam ejusmodi *pseudoapostoli sunt 
operarii subdoliy transfigurantes se in apostoios Chri- 
sti. Et non mirum : ipse enim Satanas transfigurat 
se in angeium lucis, Non est ergo magnumf si ministri 
ejtts transfigurentur veiut ministri Jvstilice j quorum 
finis erit secundum opera ipsorum. Iterum dico (ne 



quis me putet inupientem esse : alioquin velut insi- ^ sunt , in his diebus malignis, ubi ista sollicitudo 



pientem accipite me, ut et ego modicum quid glorier)^ 
quod ioquor^ non loquor secundum Deum^ sed quast 
in ituipientiay in hac substaniia gloriue. Quoniam 
multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. 
Est veritds Christi in me. Quasi dicai : Et vcre 
servabo, quia verax Cbristus in roe loquitur; hoc 
scllicet quoniam /icrc gioria Christi, sciUcet quod 
graiis praedico, quod a licitis abstineo propter sah:- 
tcm vestram, non infringetur in omnibus regicnibus 
Aehaim. Et quare? putalis hoc fieri, quia non diligo 
vos ? SciUcet putatis me faccre odio quod dicuni 
pseudo? Deuj scit, quod ego diligo vos, et quod pro 
odio non facio. [Ambrosius] Ut sibi cred;.tur jura- 
menio firmat, dans tcstem Deum suae dilcciio*iis 



BoninutiUs, (67)ac,cum Saunas se transfigurai, faW 
lendo ad aliqua pemiciosa seducat. Nam, quando 
sensns corporis falllt, mentem vero non movet a 
vera rectaque senteniia, qna quisque vitam fidel m 
gerit, nutium esi in religione periculum. Vel, Cum 
se bonum fingens ea vel facit, vel didt qu« bonis 
angeUs eongruuni , eiiam si credatur, bonus non 
est error, periculosus aut morbidus. Cum vero per 
baec aliena ad sua incipit ducere, ne quis post euni 
eat, opns esi inagna vigilaniia; quod nemo sino 
Deo potest, et ipsa hujus diflicultas ad hoc uiilis 
est, ne sit spes sibi quisqiie, aut homo alter alteri, 
sed Deus tantum .' quod aobis expedire prorsus 
piorum ambigit nemo. Et quia Satanas transfigurai 



qnam habebat crga eos, quia.non ideo nolebat acci- D se in angelum , non est ergo magnum si minislri ejus 



pere, quia nonUlos dUigebat, sed tdeo magis , qiiia 
«og amabat. Unde subdit : Quod autemt ctc. Quasi 
dicat : Non pro odio vestri illud facio, sed ideo fa- 
cio ut ampulem occasionem pseudo , id est quiadi- 
ligo vos. £t hoc est quod ait , quod autem facio nonc 
ei faciam S( mper, ut meo exemplo amputem occasio' 
nem eorum qui per me vclunt habere occasionem 
sumendi veslra. Intentio enim et studium pseudo- 
apostolorum erat ia pecuniis accipicndis. Ideoque 
Ap^stolns accipere renuit , ne iUts esset forma ei 
occasio accipiendi. Scieljat enim quod si non acci- 
perent, non diu prsdicarent. Unde subdit : l/( in 

{^T) Ang-istinus, in Enchirid. 
Patiol. CXCII. 



transfigurentur veiut sint ministri Justitiw^ finis quc* 
rum , scilicet miuistromm Christi ei Satanm, eril 
eeeundum opera ipsorum. Iterum dico^ quasi dicai : 
Dixi, supportate me insipientem, nunc iterum dico 
aperte, ne quis putet me insipientemj in gloria spiri- 
rituaUuro , quia pro bono facio. Alicquinf scUicet si 
in gloria Ula spiritualium insipiens sum , tunc nia-- 
gis aecipite, id est accipietis, me insipienum^ in glo- 
ria carnis. Nec simpUciter dicit insipientcm, sed ail 
vetut insipientem, quia nec in boc vere inapiens 
est, quia pro bono facit, nec ipse habei in £loria. 
Accip.ie me, dijco, qoasi Inslpientem in bec, «I 



% 



PfiTRI LOMBARDI 



7G 

vos hos sustinelis, el nubis praefcrtis , qutui no$ m- 
firmi [uerimui in kac parte, glortae. In bac utiqtie 
non sumus infirmi, quja inquo qnis illorum gloriari 
audet^ id est lemere se jaclare , qnia temeritas est 
quod faciunt, et ego audeo^id est audere possumi sine 
temerilalc gloriari. [Augustinus] In quo audct, 
dixi, in insipicntia autem dico illos audere, quia in- 
sipientia in quo glorianUir, quia ut niagni videan* 
tur dc carne se jactant. Apostolus autem si quid d€ 
se dicit, non pro sua jaclantia facit, sed ut eos hu* 
miliet. Jlebra^u ctc. Dico quod in quo quis audet ei 
ego, it:i ut in bis apparet. Hebra^i sunt lingoact na- 
tlonc, el ego. hraelita sunt secunduni ritus, et egt>, 
Semen Abrahce sunt^ quia noncst de prosclytis, sed 
Quonxam multi glorian- B de gcnere Abrabx, et ego. Ministri Chrisii «««/, per 
est secundura illa quse boc deeipicbant, et ego minister Cbrisli sum. £t 
plus ego ministcr Christl. Hoc auleni ut minus sa- 
piens, quam dcberem, quia non cst bominis se lau- 
dare. Per Itoc osteudit se coacluin in laudem suasi 
pronipisse. Nam qui sponte ea refert quse ad laadem 
cjus proficiant, iropruderitcm se ncn dicit. Deinde 
ostendit quomodo sit minister Christi plusquaia 
illi, subdens : /r laboribus^ quasi dicat : Fgo dico 
ostensas minister Cbrisli in laboribns plurimiSy qm- 
bus plusquam ilii, imo el plusquam veri apostoli la- 
boravi. lloc idco dicit, quia et Hli pseiido aliquos 
habuerunt labores, ut vkderentur apostoli; sed iste 
magis laboravU. [Ambrosius] Occasione autem in- 
venta etiara veros apostolos tangit , quibus plus la- 
boravit, ne in se videatur minor gratia. Dcinde la- 
bores per partes ostendit, subdens : In carceribus , 
ostensus sum rainister Christi abundantius quaia 
illi ; ct in plagis , id est in verberibus qiiae fueniia 
siipra modum humanse virlutis vcl aliorum ; in mor^ 
tibus , id est in periculis morlis , frequenter fui. Fre- 
quentius enim pcricula sustinuit quam caetcri. 
Deinde exponit plagas, subdcns : A Judais <;uin- 
quies , id est quinquc vicibus, accepi quadragenas 
percus.sioncs una minusy ne immiscricordcs vide- 
renlur. Quinquies enim flagcllalus a Judxis sccun- 
dum legem Moysi, accipiens plagas xxxix , siciit 
scriptum est in Deuteronomio. Quod ergo pcr quin- 
que vices fadum cst, hicsummaiim rcfert : Tcr vir- 



ego g'OYier modicum quid, id esl secundum carnem, A ^^ Aposlolo prs&ferebant. Quasi nos, Quasi dtcat 

qux gloriatio modicaest. Quod toquor, Quasidicat : 

Ideo velui insipiens suin , qiiia quod loquor in hac 

subitantia glorio!, id est in gloria carnls, quam qui- 

Jam putant substantiam, id est ita 135 avnant, ac si 

per ea credant se subsistere. Non toquor , quantum 

ad verboruni speciem, secundnm Deum, [.imbrosius] 

apud quem non surgil de came gloria , quia apud 

Deum humilitas gloriosa , haec autem ad carnis tu- 

morcm pcrlincre videnlur^ ubi insipicntia est. Sed 

quasi in insipientia, Insipientia est aliquem laudarc 

sc ; scd quia hoc Apostolus non propler se facit, sed 

propter Dcum , ideo ait, quasi ^insipientia. Quo^ 

niam multi^ etc. Quasi quis qua^rcrcl : Cur ergo 

facis? Bespondet : Quia multi gloriantur, et quia 

suflertis eos. Ouod ita ait 

tur seeundum carnem, id 

pertiaent ad carncm, ut est nobilitaset hujusmodi. 

Ideo et ego gloriabor cliam sccundum carncm. Et 

non mirum si ilU gloriantur. 

Vers. il^-27. — Libeuter enim suffertis insipicnteSf 
cum sitis ipsi sapientes. Sustinelis enim si quis vos in 
servittttem redtgit , si qnis devorat ,.si quis accipit, si 
quis exloHitnr^ si quis in [aciem vos ca^dit, Secun- 
dum ignobililatemdicOi quasi nos infirmi fuerimus in 
kae parte. Inquo quis audet (in insipi^itia dico), aU" 
deo et ego. Hebrcei sunt , el ego. Israelitte sunt , et 
ego. Semen Abrahes sunt , et 'ego. Ministri Christi 
sunt, et ego. Vtminus sapiens dicOy plus ego, In la' 
boribus plurimis, in carceribus alwuiantius, in plagis 
supra modum^ in mortibus frequenter. A Judceis 
qumquies quadragenas una minus accepi. Ter virgis 
<tesus sum , semel lapidatus sum , ter naufragium 
fed. Nocte et die in profundum maris fur. In itine- 
ribus swpe , periculis flumitium , pcricutis latronum , 
ferieulis ex gettere, perieulis ex gentibusi periculis in 
'tivitate , periculis ih solitudine , periculis in mari , 
perieuUs in faUis fratribus , in labore et ffrumna , m 
vigiliis multis, infatne et $t7i, injejuniis muUis, in 
frigore et nuditate. 

Libenter enim , id cst voluntarie , sulfertis insi- 
pientesyia bac gloria, quod non debetis, cum ipsi «i* 
tis, id est esse debealis, sapientes , sed non estis : 
C|Uod inde hic probatur, quod talcs sudertis. Susti" 



netis entm hanc injuriam , si quis redigitvos, [Am- j) gis cmus sum; ba^c a gentibus passus cst. Item, 



brosius] ei libertate Chrisli qua; est in cbaritate , 
in servitutem legis, qua: ex timore scrvire facit; ct 
«t quiSf de potestato praesumcus, Aevoraty id est con- 
sumit vestra ; et si quis accipit, id est deciplt. laude 
ut devoret; et si quis extoUitur, id est de nobilitate 
sejactat; et siquis vos ccedit, id est despicit im- 
properando vobis genus , et hoc in faciem , id est 
inprnseDtia. [Augustinus, Ambrosius] In facicm 
enim caeditur, in cujiis o& injuria irrogatur. Hoc 
autem dico secundum ignobilitatem, quam nobis ob- 
jicJont. Hoc faciebant quidam Judsi , qui eo quod 
essent de geiiere Al)rabse, detraliebant illis co quod 
essent incircuracisi , et se praDferebani nobilitatem 
carnis sibi vindicantes : quos Corinthii tolcrabant, 



semel tapidatus sum, in civitate Lycaonia; ter nau- 
fragrum feci, id est pertuli ; nocte et die fm in pro- 
fundo maris , id esl in alto niari fui delcnlus tem- 
pestate. Vel ad littcram : /n itineribus scepe ostcn- 
sus minister Cbristi, in periculis (luminum , in peri- 
culis latronum, quos diabolus cum in civilatc cuun 
occidere noii posset, ei excitabat in via, cum tamcn 
nibil fcrret quod latrones cupercnt. Tn periculis ex 
genere mco , id cst a Judxis procuratis : idco, qiiia 
lege eorum deserta ad Evangclium me converti. la 
periculis ex gentibus, proptcr unius Pei praxdicatio- 
Bcm. Item probatus sum minister Cliristi in pericu- 
lis in civitate, id est incommotionibuscivium contra 
me. Item, in pericutis in solitudinef qua: eranl vel a 



77 COLLECtANEA IN EPIST. D 

serpentibus yel a pcnuria ciboruui. Itein in pericuUs 
in mad, quse non erant ex mari, sed in mari, ul hoc 
(liTersum sit a superiori. Superiusenim vocavit pc^ 
ricula qu(e ex mari fuerunt. Item probatus sum mi- 
Titster periculis in faUis fralrihus , id est quae ab 
bsreticis sunt , qui sunt falsi fratres , ul illi qui di- 
cunt Panlum legalia tenere, sed non facile aliis 
aperire. Unde alibi Apostolus ait : Ego adhuc si ctr- 
cumcisionem pr^idico^ etc. (Ga/, v.) Ilem probalus 
sumministerChrisii in labore nianuum ; et cerumna 
morbonim et bujusmodi ; in vigiliis , qua^ sunt pro 
opere vel pro aliis. Ilem probaius sum minisler 
Cbristi, in fame et siti, in jejuniis muliis , tn frigore 
€t nuditate. (68) Cum Apostolus se commemorat la- 
borasse in fame et siti , ubi ergo est promissio Dei 
dicentis : Primum qua;rite regnum Dei, et hoec omnia 
mdjicientur vobis ? (Malth. vi.) Videtur enim promis- 
Bio Domini tilubasse, cum Apostolus dicat se labo- 
rasse tn fame ct siti , in frigore et nuditate. (G9) 
Se<I novit ille medicus eui scmel nos tolos commi- 
simus, et a quo promissionem vitae priesentis ac fu- 
turae habemus, hsec adjuloria quando apponat et 
quando delrahat , sicut nohis expedire judicat ad 
nos consolandos et exercendos in hac vlta. 

Vers. 28-53. — Prmter illa, qucc extrinsecus sunt^ 
instantia mea quotifUana, soUicitudo omnium Eccle^ 
siarum. Quis infirmatur, eiego non infirmorf Quis 
scandalizatur,'etegononur<)r?Sigloriari oportet^ quce 
infirmilatis mew sunt gloriabor^ Deus et Pater Do - 
msttf nostri Jesu Chribti scit,qui est benedictus insx- 
cula , quod non mentior, Damasci pra^posiius genlis 
AreUe regis custodiebat civitatem Damascenorum ut 
me comprehcnderetj et per fenestram in sporta demis- 
sus sum per murum, et sic effugi manus ejus. 

Prceter ilia vero quce extrinsecus , [Auguslinus] id 
esl Jn corpore, quae a perscculoribus patior et alils 
modis, angit me in animo instantia mea quotidianay 
qus nec una hora reniiuilur. Qusecst illa? scilicct 
sotticitudo omnium Ecclesiarum^ quae ex charitaie 
proveuit. (70)^ Quanlo ergo major charilas est , 
tanlo sunt msgores plagx de peccatis nlicnis. Undc : 
Qui apponit scientiam , apponit dolorem {Eccle. i). 
Si crgo abundal \\ix charitas, magis dolebis pcc- 
canlem. Et vide qualis ^st solliciludo Apostoli , 
qu2m paterna , quam malerna : qux lania est ut 
dieat : Quis de omnibus fideiibus infirmatur, vel in 
fide, vcl in aliqua virtule, et ego non hifirmory quia 
ita dc illo sicut de me dolco. Et quis scandatizatur 
aliqua molestia tribulatiouum, et egonon uror?{l\) 
igne charitatis qua ei compatior. Omnes enim, quia 
seandalum patiuntur, frixorium sunt habentium 
cLaritatem, id est ossium quse fcrunt carnes, id est 
perfectorum,quiaportant ctregunt carnales. Unde: 
Ei ossa mea sicut in frixorio confrixa sunt {Psal: 
xxx). (72) Et nota quod ait, uror. Urunl quidcra 

(68) Angust., De serm. in monte. 

(69) Id., in eodem. 



(70) Id., in psalmo xwiii. 

(71) Id.» In psalmoc. 



. PAUU. — IN EP. n AD COR. 7^ 

A homines tribulationes^ »cd bonos.non ad consum"^ 
ptionem, iinoadpurgalionem. [Auguslinus] Tnbula-*- 
tio enim lanquam eniplastrum mordax urit te, sed 
sanat te ; maxime autem iste affectus quia hoc verbo 
urorexprimitur purgat, quia de charilale venit. El 
cum bxc sunt, si oportet gloriari, sicut ulique opor- 
tel pro vobis , egu gloriabor^ non de potentia vel 
gencre, ut pseudo faciunt; scd de his quce sunt in" 
firmitatis mew^ elsi in his videalur esfse abjectio. 
Et ut vera esse oslendat qux dixit vel dicturus est, 
juramentoconfirmat, subdens : Deus, qtii novU om* 
nia , et pater Jesu Christi Domini nostri , cujus , 
scilicet servus sum, el vos eidem servire debetis » 
qui est benedtctus, id est laudatus per nos fi-' 
deles in sa^cula , scit quod non mentiorf in supradi-' 

B ctis , vel in hoc quod diclurus suin, scilicet quod 
mihi contigit. Damasci. Quid est iiIud?Ecce, prir^ 
positus, etc. Ecce iteriim infirmitas commemO' 
ratur , quasi dicat : Hoc accidit mihi , Damasci , 
scilicelt prmpositus gentis Areta: regis, qui sub 
Areta rege illi genti pneeral , custodiebat admo- 
nitione Jud^rum, civitatem Damascenorum 136 
ut me comprehenderet , ne amplius prasdicarem. 
Et per fenestram t» sporla demissus s^um, a hratribus 
per murunu Hoc quidam indigiie factum esse dicunt, 
quia non Dei auxilio liberatus est. Sed anfe non esl 
necessarium suffragiuni Dei, quam deficit huma^ 
num ; nec debet aliquis exspectare divinum auxi- 
lium, dum habet quid faciat, ne videatur tentare 
Deuin. Ideo et Apostolus a discipulrs per fenestram 

^ in spoi ta demissus est unde cffugetet. Unde subdit; 
Et sic effugi manus ejus prxposili. lAmbrosiusl Vp 
detur non fecisse sicul bonns pastor, sed ut uierce- 
narius cui non est cura de ovibus, quas lupo ve- 
niente deserit. (73) Sed nunquid non fuit ei cura de 
ovibus, quia fugit ? Fuit planc. Eas enim Pastori in 
coelo sedenli oralionibus commendabat, et utilitalt 
earum se fugiendo servabat. Quod nb ipso summo 
Pastore dictura audierat : Si vos persecuti fuerint in 
tina civitate, fugite in atiam{Matth.T). (74)Quis au- 
tcin credat hoc Dominum ita fieri voluisse, ut neces- 
sario ministro, sine quo viverc nequeunt, desere«^ 
rentur greges quos suo sanguine comparavit. Nee 
ipse Christus hoc fecit, quando portanlibus paren-* 

j) tibus in ^Eg} ptum parvulus fugit, quia necdum Eis 
clcsias coiigrcgaverat, quas ab eo desertas fuisse di- 
camus. Facianl crgo servi Christi ministri verbi 
quod praecepit vel permisit, sicut ipse Christus in 
iEgyptum fugit. Fugiant omnino de civitate in civi- 
tatem, quando eorum quisque specialiter a persecu • 
toribus quxritur» ut ab aliis qui non ita requiinintur 
non deseratur Ecclesia, sed prsebeant ciharia con* 
servis, quos alitcr vivere non posse noverunt. Cum 
autem omnium, id est episcoporum'et clencorum el 
laicorum,est commune periculum, hi quialiis iodi- 

(72) Id.. hi lib. contra Manicheoff 

(73) Id., super Joannem. 

(74) ld„ ad ordiuat. episcop. 



PETIll LOMDARDI 



80 



gent non deterantur ab bis qnious indigent. Aut igi- A porc alienatio, utrum omnino morluttm corpusrelU 

querit, an sccundum modum quemdam Tivenlis cor- 
poris ubi anima fuerlt, sed mens ejus ad videnda 
vel audienda ineffabilia illius visionis arrepla sil, 
hoc incertum erat. 

Et ideo forsitan diiit , sive in corpore sive extra 
nescio, Deus scit. Hoc nescio , sed cerlissime scio 
hHJusmodi hominem raptum, id est contra natnram 
elevatum, utque ad Urtium ccclum, scilicet empyreum, 
quod statim factum angelis sanctis fuit rep^ctum. 
[Ambrosius] Et dicitur empyreum, id est igneum a 
splendore, non a calore. Inielligitur vero ultra om- 
nia sidera mundi fuisse raptus, et ideo ma^nificum» 
et roirabile est quod narrat. Primum ccelom aereum 
cst, unde dicuntur aves coeli. Secundum firmamen- 



tiir ad loca munita omnes transeant, aut qui habet 
necessitalem remanendi, non relinquetur ab eis, per 
quos illorum est ecclesiastica supplenda necessitas ; 
vt vel pariter vivant, vel pariter suflcranl, quod eos 
jpaterfamilias volel pati. 

CAP13T XIL 
Ters. i-). -* Si gloriari oportet , non expedil 
quidem. Veniam autem ad visiones et revetationes Do' 
mini, Scio hominem m Christo mte annoi quatuor" 
decim $ive in corpore, iive extra corpus^ neicio, Deut 
icit, raptum hujuimodi usque ad tertium coelum, Et 
icio hujuimodi hominem sive in eorpore, iive extra 
corpui^nesciOf Deui icit,quoniam raptus est inparadi" 
jHm, et audivil arcana verba quce non licet homini loqui. 



Item, ii praeter praedicta gloriari oportet, propter ^ tum,' unde in Genesi : Fiat prmamenlumy ei vocavii 



pseudo, veniam narrando, non ad ca qux inGrmita* 
tis sunt, sed ad visioneSf dico, si oporlet gloriari, 
quod quidem non expedit, respcctu ipsius gioriatio- 
nis, sed propler vestram utilitatem et pseudo de- 
pressionem : et ideo cum mulla dixerim de labori- 
bus et infirmitatibus meis, nunc veniam, narrando 
ad visiones et revelationes, id est secreta quae vidi et 
piene intellexi, non ut Pharao qui vidit et non in- 
leliexit. Qu»visiones suntDomini, id est de Domino, 
vel quas Dominus aperuit. Ei quae sint illae visiones 
aperi^ de se, quasi de alio loquens. Scio hominem, 
(75) Gonsuetudo eorum qui sacras litleras nobis mi« 
nlstrarunt, ut quando ;ib aliquo eoruni narrabatur 



firmamentum calum {Gen, i). Tertium coclum spiri- 
tuale, ubi angeli et sancUe anim» fruuntur Dei con- 
templalione. Ad quod cum dicit se raptum, signifi- 
cat quod Dcus ostendit ei vilam in qua vidcndus esl 
in xtcrnum. [Auguslinus] Yel trcs coeli intellignn- 
tur tria genera visionum. Et est sensus : Scio homi- 
nem hujusmodi raplum, id est conlra naturam ele- 
vatum, usque ad lertium coelum, id est ad cognitio- 
nem deitatis. Nam primum esl corporalis visio, cum 
quiedam corporaliter videntur Dci muuere quae nlii 
videre nequeunt , ut Eliseus vidit ignotos choros 
quslndo raptus est Elias. £t Balthasar vidit manum 
scribentem in paricte niane, rechel, phares. Secun- 



historia, cum ad seipsum vcniret tanquam de illo ^ dum coelum est imaginaria vel spiritualis visio 



loqueretur. Hoc enim M aUhxus fecit, et Joannes, et 
Moyses : ita enim de seipsis locuti sunt tanquam de 
aliis. Inusitatius autem hoc fecit Apostolus, non in 
htsloria, ubi rerum gestarum suscipitur explicanda 
narratio ; sed in Epistola sic inserens se ordini nar- 
ra.'/ionis suae tanquam rerum gestarum scriptor, non 
tanquam sui ipsius praedir^lor. Nihil enim deperit 
Tcritati quando et res ipsa dicilur, et dicendi ja- 
ctantia quodammodo vitaiur. Hoc quippe narrabat 
quod ad laudem Dei pertinebal. De se ergo qnasi de 
alio ait : Scio hominem manentem in Christo^ id esl 
conformem Ghrislo, quia alitcr non videret, Ra- 
ptnm hujusmodi usque ad tertium cislum, IIoc autem 
Accidit illi homini, ante annos quatuordecim. Qua- 



quando aliquis in exstasi vel in somno videt non 
corpora, sed iroagines rerum Dei reyelatione, iit 
Petrus vidit discum. Tertium cielum cst intellectiia- 
lis visio, quando nec corpora nec imagines eorum 
videntur, sed incorporeis substantiis intuitus men- 
lis mira Dei potentia figitur. Ad hanc rapius cst 
Apostolus, ut ipsum Deum in se non in aliqua fl- 
gura vidCi*et. Et bxc visio duabus aliis multo ex- 
cellentior est. Quod ergo non per corpus videtur nec 
imaginabiliter, scd propric, hoc ea visione videCiir 
qua: omncs alias superat. (77) Occurrunt enim Iria 
genera visionum, unum per oculos quibns ipse lU- 
terae videntur ; alterum, per spiritum hominis, qno 
proxima et abscntia cogilantur ; tertinm, per con 



tQordecim enim anni jam erant iransacti a tempore D tuilum mentis, quo ipsa dilectio iutellecla consp:«- 



quo vidit yisionem usque ad illud quo narravit. Modo 
ergo pro meritis major erat, et ex eo quod tandiu 
lacuil , constat non superbe , sed ex necessitate 
dici. Scio, inquam, hujusmodi hoininem raptum, 
sed nescio qualiter sil raptus, scilicet sive anima re- 
manente in corpore^ sive extra corpus, eadem assum- 
pta ;*sed Deus scit, qui hoc facere potuit. (76) Hoc 
ignoravit Apostolus, utrum quando raplus est in 
corpore fuerit anima» an omnino de corpore exierit 
nt eorpus mortuum jaceret, donec peracta illa de- 
monstratione membris mortuis anima redderetur, et 
morluus omnino revivi&ceret. Et, quia ipsa a cor- 

(75) Aug. super Joannem. 

(76) Id.j super Genesira ad iitleram. 



tur. In his tribus generibus illud primnm manifc- 
stum est omnibus quo videlur coelum et terra, . et 
omnia oculis conspicua. Nec illud altenim, quo ab- 
sentia corporalia cogitantur insinuare diflicile. Co&- 
luni enim et terram et quse in eis videre possumus^ 
etiam in eis conslituti cogitamus. El aliquando ni~ 
hil videntes oculis corporis, animo tamen corporai- 
les imagines intuemur, vel veras sicut ipsa corpora 
vidimus ct memoria relinemus^ vel fictas sicut co^i- 
talio formare potuerit. (78) Aliter enim cogitamus 
quod novimus, aliter quod non novimus. Tertium 
vero illud quo dilectio intellecta conspi :itiu', eas 1-«^ 



(77) Aug. in lib. super Ccn. 

(78) M., in ' 



in eod 



g| COLLECTAiNfiA L^f EPIST. 0. 

conliuei, qim non habenl imagines sui similes, qus 
luiD ftint quod ijisae. Dilectio enim videtur prsesen» 
in Bpecie qua est, et aliter absens in aliqua iroagine 
sui simiii, sed quantum mente cerni potest, ab aiio 
roagis* ab alio minus ipsa cernitur. Homo vero vei 
arbor et alia corporalia et praesentia videntur in suis 
formis et abseiitia cogitantur imaginibus animo im- 
pressis. 

Ilaec sunt tria genera visionum': Primum appella- 
tur corporale, quia corporeis sensibus eibibetur ; 
tecundum spirituate, quia quidquid corpus non est, 
et tamen substantia est, jam recte spiritus dicitur ; 
tertium vero, inteilectuale ab intellectu. Tria igitur 
ista genera visionum, scilicet corporale, spirituale, 
iuteilectuaie, singilialim considerata sunt. Secun- 
dum primam visionem vidit Baltbasar manum, con- 
tinuoque per corporis sensum imago rei corporaliter 
factae spiritui ejus impressa est ; atque in ipso viso 
facto et praeierito ilia in cogitatione permansit. Yi- 
jebatur illud in spiritu et non intelligebalur ; nec 
tunc inlellectum erat, cum corporaliler lieret et ap- 
pareret. Jam tamen signum esse intelligebatur, et id 
ex mentis ofiicio erat, sicut et ipsam inquisitionem 
qua requirebalur quod illud significaret , utique 
mens agebat : quo non comperto, Daniel accessit, 
et spiritu prophetico roente iliustrata quid illo sigiio 
portenderetur aperuit. Melius dicendus.propbcta 
per boc genus visionum, quod menlisest proprium, 
quam ille qui et signum factum corporaliter viderat, 
et transacli ejus imaginem in spirilu cogitando ccr- 
nebat. Secundum visionem secundam vidit Petrus 
in exstasi discum plenum variis aniroalibus, et au- 
divit vocem ; Macta et manduca {Act, x). Redditus 
autem corporeis sensibus id ipsum quod visum in 
spirilu roemoria tenuerat, in eodem spiritu cogi- 
lando cernebat : quae omnia non corporaiia, sedcor- 
poralium imagines erant, sive cum primum in ex- 
slasi visae sunt, sive cum poslea cogitatae. Cum vero 
disceptabatur et requirebatur quid tlta signilicarent, 
incntis erat aclio conantis, sed deerat effectus donec 
niens divinilus adjuta intcliexit quid illud signiiica- 
ret hac visione. Quae dicitur intellectualis ea cer- 
ntmlur, quae nec cemuntur corporea, nec ulias ge- 
runt formas similes corporum, velut ipsa mens et 
omnis animae alTectio bona. Quo enim alio mo- 
do ipse inteilectus nisi inteltigcndo conspicitur? 
Nullo. Ita et cbarttas, gaiidiiim, pax, fides, 137 
et hojusmodi , quibus propiiiquatur Deo , et ipse 
Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo 
omnia. Et habent hae tres visiones ordinem suum, 
Praestantior enim est visio secunda quam prima, et 
tertia quam secunda. Hac enim mens subvecta ra- 
piiur in iilam quasi regionem intelligibilium , ubi 
sine omni imagine corporis videt perspicuam veri- 
tatem, nullis opinionum falsarum nebulis riicalam. 
Ibi virtutes animas non suni operosae ac laboriosae* 
Non enim opere iemperantiae libido frenalur, nec 

^9) Aug., in lib. super Gen. 

(80) Id., ad Pauiinam De videndo Deo. 



PAUU. - L^ EP. II AD COR. » 

A opere fortiiudinis adversa tolerantur, nec opereju- 
stitiae iniqua puniuntur, nec opere prudentiae maia 
vitantur. Una ibi et iota virtus est amare quod vi- 
deas, et summaYelicitas hal)ere quod amas (79). Ibi 
beata vita in fonte suo bibitur : inde aliquid asper* 
gitur humanae vitae, ut in tentationibus hujus sae- 
culi, tempcranter, fortiter, juste, prudenterque vi- 
vatur. Propter illam ventatis visionem ut in Sina, vel 
pcr spirilualem ul vidit Isaias, et Joannesin Apoca- 
lypsi, sed per speciem non in aenigmate omnls la- 
bor suscipitur. 

Boc modo visionis petivit Bfoyses videre Deum, 
Id est in substantia qua Deus est, quem ronltis fi- 
guris viderat, et facie ad faciem ei locuius erat , 
quia ibi, id est in illa specie qua Deus est longa 

" inefTabilius et prsesentius, id est secretius videiur, 
et arcana dicit, id esi revelat , ubi , id est iii qua 
claritale speciei neroo vivens in istis sensibus Deum 
videt. Hoc est tertium coelum, scilicei visio qua 
Deus videtur facie ad faciem ; et iste est paradisas» 
si dici potest, paradisorum. Nam et praesens Eccld- 
sia paradisus dicitur, et paradisus dictus est ille in 
quo Adam corporaliter vixit. Ad illud tertium cce* 
lum raptum se dicit Paulus, sed an in corpore an 
anima separata, sc nescire dicit. Quasi dicat : Non 
humano sensu vidi, ut etsi in corpore anima cxi- 
stenle viderit, non sit contra illud quod .Dominus 
dicit Bloysi : Non videbit me homo et vivet (Exod, 
xxxiii). Tunc enim Apostolus non vixit homo, id cst 

Q secundum usum sensuum corporis, sed ablatus est 
ei omnis sensus hominis. (80) Quia necesse est 
abstrahi ab hac vita mentem ipsaro, quando in illius 
ineffabilero visionis lucem assumilur, et non sit in- 
credibile quibusdam sanctis nondum ita defunctis, 
ut sepelieuda corpora remanerent etiam istam ex« 
cellentiam revelationis fuisse concessam. (81) Cur 
ergo non credamus quod tanto Apostolo doctori 
gentium rapto usque ad istam excellentissimam 
visionem, voluit Deus demonstrare vitam, in qua 
posi hanc videndus est in aeternum. Et cur non di- 
catur iste paradisus quasi regio ubi animae bene est, 
nisi scilicet ipsam Dei subslantiam, Verbumque pci 
ac Spiritum sanclum ineiTabiliter videt. Unde sub- 
dit : Ef scioy etc. Yel iia, ut per tres coelos intelll- 

D gantur tres ordines angelorum secundum Diony- 
siuin, qui tres ordines angelorum constituit, ternos 
in singulis ordinibus ponens. In primo ponii ange- 
los, archangelos, viriutes; in secundo, principatus, 
poteslates, dominationes ; in tertio, thronos, cheni* 
bim et serapiiim. Quorum tcrtius ordo viciniui 
Deum contemplatur. Adquorum similitudinem Deum 
vidisse dicitur Apostolus. Et hoc esttcrtium coelum, 
ad quod raplum sedicii Apostolus, ut scilicet sicol 
ilii Deum videret. Vel, primum coelum QSt cognitlo 
coelestium corporum ; secundum, cognitio coelestium 
spirituum ; ierlium, cogniiio Deitatis, ad quam ra- 
ptus est Apostolus. Et nota quod similitcr lcrtlum 
(81) Id., super Genesim. 



$s 



PETRI LOIIBARDI 



84 



rceliun «xpbsuimas in seeunda &enlenlta; sed pri- A bas boc dicit, pre quibu0 non magnidce gToria(ur« 



num ei &ecimdum aliter qiiam liic, et ideo disliiv- 
guiiiir baec sententia ab ilia. Deinde quasi aperiens 
q»id tertium coelum dixcrit, subdit : £^ $cio hujut- 
viodi homiaem raplum, Nota quod se bis raplum di- 
cit^ iive in corpoxe, $ive extra corpust ita scilicet 
quod de corpore euerit anima, ue$cio, Deus scit^ sed 
boc scio quoniam raptu$ est in paradisum^ id est in 
eaui lrai9iquiUitalem qua fruuntur iUi qui sunt in 
ccelesLi ierusalem, et sic potiiit videre quod uun* 
quam corporeis sensibus impeditus videre posset. 
[Augustinus] Tuiic enim facla est ab bujus vitae 
sensibuft quaedam Yebementissima intentionis aver- 
sia. Et tunc audivit arcana vevba, id est percepit 
intimalionem de secreta Dei essentia, quasi per 
verba, quce non licet bomini loqui, id est vcrbis ex- ^ 
plicare. (82) Dixit equidem quod posset bominibus 
dici, et tenuit apud se quod non posset dici. Ergo 
et audiatur ad quod possumus attingere, etcredatar 
ad quoid non possunius. Si diceremus illi, rogamus 
|e, explica magnitudinem ipsius » oonne forte hoc 
Tesponderet nobis : Non est valde maguus quem vi- 
deo, si a me potest explicari. [Ambrosius] Deiiide. 
ne de se gloriose effari xiderc^ur, nou sui, sed rei 
magnitudinem in se commendans, ait : 

Yehs. 5-9, — Pro hujusmodi gloriabor, pro me ««- 
tem nihH nisi in infirmitatibus meis, Sam^ et si vo- 
iuero gloxiari^ non ero insipiens. Veritatem enim di^ 
cam, Parco autem^ ne quis me existimet supraid quod 



ne dicant eum ex elatione non ex veritate id facere. 
[Ambrosius] Et est , parco autem, id est parce 
glorior, ne quis detractor eiistimet me tendere ela- 
tionis tumore, supra td aliquid quod videt in me, 
aut andit ex me, id esl ultra id quod limes merito- 
rum meorum tendit» vel admittit. Et ne, etc. Qoarii 
dicat : Parco multuro gloriari, ne autem aiiler pu* 
ter, eiiam stimulus camis^ id est stimulus pungens 
caraem, a Deo datus est mi/ii, id est ad meam uti- 
litatem, sciiicetitema^if(tt<fo revelationum exiollat m« 
in superbiam. (S!S) G^tera enim vitia tantum ii» 
malefacto valent; superbia vero sola in recie factis 
cavenda est. Gum enim quisque bene profecerit, 
, superbia tentatur ut perdat totum |HDfectum. ($i) 
^ JNon itaque mirum, si contra capilale vitium, appo^ 
situm sibi Apostolus dicit mordax epithlma quo tu- 
nor curaretur, Quis ergo de se securusest? (S5) 
Quomodo securus agnus. egredtetur, ubi aries sic 
periclilari metuit?Ecquisestille stimulus qui datus 
est? .4fi<^e/tis Satana^, Id est angelus maliguus mis^ 
sus a Deo : et propter aliud, ^ Satana missus venit. 
(86) Dominus enim ad eonservationem hvmilitatis 
iminisit. Diabolus auiem venit ut ad eilectum tra- 
beret. Deus autem ad boc juste non parcebat, ut 
ejtis virtutem in infirmitate perficeret, dans cola- 
phizantem angeUim. Dtabolus enim nonhoc agebal» 
ne magnitudine revelationum Paulus extoUeretur, 
et ut virtus ejus perficeretur. [Ambrosius] Sed a 



videt in me, aut audit aliquid ex me. Et^ ne magni- ^ Deo traditus erat justus colaphitandus angeio Sa- 



ludo revelationum extoUat me^ datus est mihi stimu- 
ius carms mece angelus SatawB^ ut me colaphitet, 
Propter quod ter Dominum rogmvi ut discederet a 
me, ei dixit mihi : Sufficit tibi gratia mea, 

Pro hujusmodi visione vel homine^ gloriabor^ id 
est commendabo me : pro me autem^ fili Abrahae, et 
hujusmodi, nihil gloriabor, nisi forte in infirmttati" 
bus meis, id eslde iribulationibus quas patior. Nam^ 
quasi dicat : Dico gtoriabor, et recle, nam^ etsi vo» 
kuero^ de revelatione vel 'infiftnitate, non ero insi' 
pienSf elsi videar. Ei vere non. Veriiatem enim di- 
cam^ pro vestra ulilitate: quod in sequenti ostendit, 
ubi ait : (knnia autem propter vestram adificationem, 
Parco autem. Quasi dicat : Possem el de pluribus 



tanae, qui per eum tradebat injuslos ipsi Sa- 
tanse. 

Hoc ergo remedium datum est Apostolo a Deo , 
ut tentationibus pressus non extollalur. Unde sub- 
dit : Ut me colaphizet. Quasi dicat : Datus esi niihi 
angelus Satanae, ut vel qui me colaphizet, ut repri- 
matomnemmotum superbiae iBCutiendotribulationes 
et dolures. (87) Nam et dolore quodam corporis tra- 
biiur vehementer agitatus, dolores autem corporuni 
plerumque immiUuntur ab angelis Satan», sed hoc 
non possunt nisi permissi. Sic et Job probatusest; 
permissus est ad cum probandum Satanas, et per- 
cussit eum vulnere. Immundus enim permittcbalur, 
sed sanctus probabatur. Sic ergo angelus ille Sa- 



aliis gloriavi, sed parco, id est parce refero vix ^ tanae permissus est, et quasi libenter venit cola- 

pauca, dicens : Ne quis infirmus existimet me csse 

supra id quod videl me esse» aiil audit ab aliis ex me^ 

\d est de me, cum non nisi infirmitas videatur in 

me, vel ab aliis qui vident, audialur. Si ante magna 

referrem et plura , putareitl forle infirmi me noii 

ease infirmum, sed hominem immortalem vel ange- 

lum, el hujusmodi. Idea ergo parce de se loquitur, 

ne quis existimet eum esse supra id quod videt vel 

audil, iit scilicet pro magnis iilis non esse homo 

inortalis et fragilis xideatuf . Yel pro x>btrectatori- 



pbizare Apostoluin , sed Apostolus | curabatur. 
Vel ita, datus est angelus Satanse qui me cola- 
phizet, tenlando per libidinem, ut^ quidam aiunt. 
Tentatio autem cui noii consentitur, non est pec- 
catum, sed materia exercendae virtutis. Hoc intel- 
lige dictutn d^ lentatione quae fit ab hoste, non a 
carne : quse peccatum est veniale, si ei non con- 
sentiatur. Propter quod^ scilicet quia graviter co- 
lapbizabar, ego humane timens, ter, quasi dicat : 
Aiultoties rogavi Pominum^ qui solus potest facere 



(82) Aug., in psalmo oxxxiv. 
f83)Id.,Denat.etgrat. 
(^ W.;|in psal.ytn. 



(85) Id., Deverb. Apost. 

(86) Id., contra Faust. 

(87) Id.y in psalmoGxxi^. 



85 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULL ~ IN EP. 11 AD COR. 



vUlimulys (Tucederel a me, (88) Quia gravis eral A <jffiorf , scillcel quia ad hoc datie sunt inflrmitales. 



inedicina infimio, et ideo rogavil niedicum, ut au- 
fcret quod apposuerat, quia molesium erat : ut 
cum medicus apponit vulneribus aliquod forte epi- 
tiiima molestum et ardens quo curandus est ille cu- 
jus viscera tumebant, rogal ille mcdicum, cum illo 
mcdicameoto cruciari cocperit, ut auferat; medicus 
autem cunsolatur et monet paticntiam, quia novil 
essc ulile quod apposuit. Sic et Apostolus ait : ro- 
gavi Dominum ut discederet stimulus, id est rogavi 
niedicum ut auferrct molestum epilhima quod mihi 
apposucrat, sed audivi vocem medici. £t Doroinus 
melius mihi providens, dixit mifn, per Inspiratio- 
nem vel per angelum : Paule, su/pcil libi gratia 
viea^ scilicet quod dedi tibi in onmibus, scilicet 



non soium in his gloriabor ad alios, sed etiam pla" 
cco mihi, id esi multum delector. In infirmitatitfut^ 
et in quibus delectetur expoiiit : In contumeliis ver- 
borum ; in necessitatibui , id esl in penuriis neces-^ 
sarlor jm ; in perseculionibus quae fiunt dc loco ad^ 
locum ; m cngnstiiSf id est in aniietatibus animi 
illatis pro Christo. Et recte in his placeo. Cum entm 
infirmor, exterius, tiinc sum potenSf id est yictor* 
elTicior. [Anibrosius] Verum est enim, quia tuDC 
vincit Christianus cuni perdere putatur ; et lunc' 
perdit perfidia , cum se vicisse gratulatur. Plaudit 
ergo Cbristianus cum ilii insullalur, et surgit cum 
premitur. In his autem omnibus commendationibus 
factus sum insipiens , iJ est videor faclus insipiens 



quod feci te de inndcli fidclem, de persecutore Apo- ^ ged vestra culpa, quia vos me coegistis , qui debui- 



slolum, et plus omnibus laborantem et arcana vi- 
dentem; vires quoque stimulos tolerandi tibil38 
addidi. £t noli hocorare, ut disccdat slimulus. 

VEttS. 9-15. — iVa.'ii virtui in infirmilale perfici- 
tur. Libenter igilur gtoriabor in infirmitatibus meis , 
ut inhabitet in me virlus Chrisli. Propler quod pla- 
ceo tnihi in infirmitalibus meis , in contumeliis , m 
necessitatibus, in persecutionibus , in angustiis pro 
' Christo, Cum enim infirmort tunc potens sum. Fa^ 
ctus sum insipiens, vos me coegistis, Ego enim a 
vobis debui commendari. ^ihil enim minus [eci ab 
his qui sunt [stipra modum dpostoli. Tametsi nihil 
sum , sig7ia tamen apostolatus mei facta sunt super 
tos in omni patientia , signis , et prodigiis , et virttt- 
tibus. Quid est enim quod minus habuislis prce cw^ 
teris Ecclesiis , nisi quod ego ipse non gravavi vos ? 
Donate mihi hanc injuriam. 

^am , id esl quia , virtus perficitur in infirmitate^ 
id est perfeclio virlutum est quse habet infirmitatem 
contrariam , cum qua legitime certet , quia certando 
acquiritur victoria, et sic fit virtutis consummatio. 
[Augustinus] Nota quod exauditur diabolus petcns 
Job tentandum , et non exauditur Apostolus , petens 
fitimulum removendum. Exaudivit eum quem dispo^ 
suerat damnare , et non audivit eum quem volebat 
sanare. Nam et aeger petit multa a medico quae 
roedlcus non dat ; non exaudit ad voluntatem , ut 
exaudiat ad sanitatem. Ita et Dominus non exau-' 



stis contra pseudo commendare me. Unde subdit : 
Ego enim debui a vobis commendari ; quod vos non 
fecistis. Et ideo coactus in laudem meam prorupi, 
£t vere debui. 

Nihil enim minus feci vobis, ab his , sciltcet Pe- 
tro et Jacobo, et aliis, id esl>- ad- comparationeni 
horum, vel ab bis tunc remotus-, qui sunt apostoU 
supra modum meum , id esl dignioces quam ego , 
sicut quibusdam videtur ; scd non eat minor illis , 
nec in praadicatione , nec in siguis faciendis ; non 
dignilale minor est , sed teuipore. Si autem de tem- 
pore ei pcrscribendum putatur, ergo et Cbristo» 
quia ante coepit Joannes praedicare, quam Cbri- 
Q stus, et non Christus Joannem, sed Joannes Chri"^ 
stum baptizavit. Non ergo sic judicat Deus. Ta- 
metsi, Quasi dicat : Vere nibil minus vobis , quia 
tametsi nihil sum , id est nihil esse videor quibus- 
dam , tamen signa apostoU , vel apostolatus met 
facla sunt in vobis^ id est a Deo qut est super 
vos/ Vel , facta sunt super vos , id est plusquam 
digni sitis. Ac si dicerct : Licet quibusdam nibil 
vidcar, tamen ea feci auctore Deo, qua: me Apo- 
stolum designant. Hsec autem sunt signa apostola-i 
tus mei, scilicet quod ego fui in omni patientia 
advcrsorura. [Ambrosius] Patientiam primam mc- 
morat quae ad minores pertinet , quia diu illos por- 
favit, quasi impatienies aegros, ut habita potestate 
signorum quasi medicina curaret vulnera erroris 



divii Paulum ad voluntalem. Non est magnum a D eorum. Unde subdit : Et signis. Quasi dicat: Et 



Dco exaudiri ad voluntatem , sed ad utiliiatem. 
Aliquando Deus iratus dat quod petitis. Cum vero 
ea quac Deus laudat et promiltit ab illo pctitis, 
bccuri petite. llla enim propitio Deo conceduntur, 
quando autem petitis temporalia , cum modo petite , 
ct cum timore illi committite, ut, si prosint, det^ 
si scit obesse non det Quid enim obsit vel prosit 
medicus novit , non aegrotus. Libenter igitur. Quasi 
dicat : Et quia virtus in infirmitate pcrftcllur, igitur 
non invitus , sed libenter gloriabor in infirmitatibus 
meiSf ad hoc datis , ut virttts Christi inhabitet in me, 
id cst ut gralia Christi confirmctur in me. Provter 



ostendi signa apostoli ; in signis et prodigiis , id est 
in minoribus et majoribus miracuiis, et virtuibus 
meulis , scilicet in castitate ct aliis. Vel haec tria 
ita distingue , ut intelligas quia virtus est genus si« 
gnorum et prodigiorum, id est nominc virtutis omne 
miraculum accipias , signum vero quod in quocun- 
quc tempore aliquld signiflcat , et est prodigii ge- 
nus, prodigium est quod futuro significat. Vd si- 
gnum et prodigium suut in bis quae contra naiuram 
fiunt, Virtus vero in his quae non contra naturam 
fiunt, ut per impositlonem manus et orationes a 
raorbo homines Iit)erare. Quid enim. Quasi dicat : 



(88) Aug., in psalhio (:xx v. 



ar PETRILOMBARM 88 

Vere non minus feci vobis, quia tos non babetis A nalibus, ita : Nec debent filH spiriluales thetauTi- 



ninua per me qnam aliae Ecciesi» per illos ; sed 
anipliua, quia gratis pnedicavi Tobis, quod ita di- 
cit : Quid ekiwi est quod minus habui$ti$ prof ctete' 
ris Ec€le$ii$f id est quid minus habuistis per me, 
quam ca^terae Ecclesiae per illos , ittit quod ego ip$e 
Mon gravavi vo$ , accipiendo vestra. Quod si putatis 
kijurlam ut imperiti , donate miki hane injuriam, 
[Ambrosius] Quasi dical : Non est b»c injuria, sed 
konnm opus, Unde laude dignus sum. Si ergo pro 
bono opcre tos offendi , ignoscile mihi. Et, quia 
•tullus boni aecusator est, ut iilos imperilos oslen- 
derel-, Teniam ab eis postuiat ejus facti, de quo 
laude dignus est. 
Vers. 14-19. — Ecce tertio hoc paratue eum venire 



tarcy id est divltias congregare, elsi necessaria 
praebere , paren/ffrtii spiritualibus. Vos aiitein the- 
saurizatis pseudoapostolis, sed potius parente$ spi- 
rituales debent fitii$ spiritualibus ibesaurizare di- 
vitias vitae aetemae , et etiam teiAporalia impenderc» 
sicut camales patres camalibus filiis faciunl. [Adh 
brosius] Garnales ntique patres filiis congreganl ; 
nam et spiriluales dignum est ut a flliis sumptus 
aecipiant ad suslenlandam Titam. Hic autem pro- 
bat se nolle accipere, ut Iransferal causam caraalis 
palris ad spiritualem, et dicit non solum se pr« 
sahite eorum Telle impendere sua , sed etiam mori 
paratum. Unde subdit : Ego autem^ vel enim, /1* 
benti$$ime , non iiiTitus impendam , Tobis spiritua- 



etdvoe^ Hnon ero gravis vobi$. Non enim qucsroquce ^ iia et etiam lemporalia ad usus Tcstros impen* 



ue$tra $unt , $ed vo$. Nec enim debent filii parentibue 
ikeeaurizare , $ed parentee filiie. Ego autem libentie- 
ekne impendam et euperimpendar ip$e pro animabu$ 
tt$trU , licet plu$ 90$ diligene , minu$ ditigar, Sed 
e$to, Ego vo$ non gravavi ; $ed cum e$um a$tutu$^ 
doto vo$ cepi. Nunquid per aliquem eorum quo$ mi$$ 
ad «01, circumveni vo$ t Rogavi Titum^ et mi$i cum 
Ulo fratrem, Nunquid Titu$ vo$ circumvenit f Nonne 
eodem epiritu ambuiavimus ? Nonne eisdem vesligiie t 
Olim putatie quod excu$emu$ nof apud vo$, Coram 
Deo in Chri$to toquimur. 

Ecce.Quasi dical: Non graTaTi tos, neque gravabo. 
Mam qui primo Tcni ei secundo, me Tenire promisi 
et paraTi. Ecce tertio hoc paratu$ $um venire ad vo$» ^ 
Von teriio Teuil » sed tertio Tcnire paratus fuit. Pa- 
raius sum dico, et Tenlam quidem, et tunc non ero 
§ravi$ , accipiendo Teslra. Huc dicit , ne Tideatur 
ealiide tunc non accepisse , ut nunc abundantios 
acciperel. [Ambrosius] Ideo contra obtrectatores 
ostendit se in ea Toluntate manere. Non enhn. 
Quasi dicat : Vcre non ero graTis, non enim qucen^ 
qum veetra $unt , scilicet divitias in auro et argen- 
to, etc, $ed quaero salvare vo$t quod aliter non 
lieret nisi a suroptibus abstinerem. Ostendil ideo 
iccipere nolie ab eis, ul eos lucraretur, ut intelli- 
gentes quia pecuniae praepoiiil eos, tandem cogiio-» 
scerent affeclum illius erga eos« (89) Non quaerebat 
Apostolus datum , sed fruclum ,. ne quasi Tcnditor 



dam, sicut supradixit. Alias Ecelesias exspoIiaTi 
accipiens ad ministerium vestrum , et post omnia 
meipsum impendam , si opus est. Unde subdit : £l 
ego ip$e euperimpendar pro animabu$ ve$tri$, (90) 
Perfecta charitas baec est , ut quis paratus sit pro 
fratribus mori.-Sed nunquid mox ut nascitur Jam 
prorsus perfecta est , imo ut perficiatur nascitur, 
cum fuerit nata nutritur, cum fuerit uutrita robo- 
ratur, cum fuerit roborata perflcitur, cum ad per^ 
fectionem Tcnerit , dicit : Cupio di$iotvi , etc. {Phi- 
tipp, 1 ). Lieet. Quasi dicat : Dico quod libenter su* 
perimpendar, licet ptu$ ditigam roi, diligens mtnvs 
diligar^ a Tobis quam pseudo. 

Sed e$to, Quasidicat : Forte concedilis quod ego 
graTaTi tos. P<^r meipsum dixi, non grayavi. Scd ob- 
jicitis, quod 139cttme«sem astutu$ dolo cepi «os, fd 
esl decepl, id est per alios extraxi multa, quoniam 
per me nil vel parum emungere poteram. Sed ntrti- 
quid per atiquem eorum quo$ mi$i ad vos, Tel cir^ 
eumveni vo$ : [Ambrosius] hoc dicit, quia forte su- 
spicarentur ideo eiim contempsisse, quia parva of- 
ferebantur ul majora conseqiieretur, et ideo illos 
misisse ut intimarent eis majora dare : $ed nunquid 
per aliquem illorum circumveni illos, nl factum esset 
si dicerent , si vultis paratum habere Apostolum, 
qui parva respuit, digna date : quod composilum 
Apostoli, astutia inteltigerenl. Ideo Apostolus non . 
tacens quae ex adverso proponi possunt, sc per om- 



Evangelii putaretur. Esl tamen Tcrc mercator Do- ^ nia, quia nihil per circumTentionem egit apud eos. 



mini sui , nam prorsus Tcndit. Dal enim spirilua- 
lia, et quaerit non quidem carnalia , sed majus pre- 
lium» id est ipsos homines. Sicut Joseph frumenta 
Tendem» in iSgypto, non argentum quaerebat, sed 
ipsos emenles senros regios faciebal , et sic fru* 
menta quae non Tendidit, Tcndidil. Venditionem 
ergo islam intelligite gratuitam , et aliquis emil gra- 
tis. Unde dictum est : SitienteSyVenite ad aquam^ 
€t emite vobi$ $ine argento ( I$a, lt). Qoando emis, 
non argentum das , teipsum das , et ita emis. Nec 
enim, Quasi dicat ; Ideo non quaero Testra, quia 
•icut cariiales filii non thesaurizant parentibus car-^^ 



sed in siroplicitate. Rogavi Titum, Quasi dicat: 
Non feci hoc dolose, sed siropliciter. RogaTi Titum 
Tcnire ad tos, et mi$i cum illo fralrem Baroabam 
Tcl Lucam. Et nunquid Titu$ circumvenit vos? nonne 
eodem sptn/n, tcI eadem Toluntate, ego et ipse Ti« 
tus ambulavimu$t Nonneeisdemvestigii$?id esl eis- 
dem operationibus quae dicuntur Tcstigia, quia per 
eas apparet Toiunlas, an bona sit, an mala : Unde : 
A fructibu$ eorum cogno$cetis eos {Matth, vii.) 0/tm, 
quasi dicat : Jamdudum forsan putatie quod excu- 
$amus nos apud vos, id est quod causa excusationis 
quasi reus dicam, quod non gravavi vos. Sed loqui- 



(S9) Aug., in ser. de muliere forti. 



(90) Id. » super Epislolam.^ 



89 COLLECTANEA IN EPIST. D. 

niur hoe coram Deo, id est Uste Deo, hoc dico, qiii 
f cit q'Jod non circumTeni vos ; et non superbe boc 
dico, sed in Chri$to ampliGcando in Tobis. 

YEhS. 19-21. — Omnia entm, charissimi^ propter 
ffdificationem vestram. Timeo enim ne fortCy cum ve- 
nero, non quales volo inveniam vo«, et ego inveniar a 
vobis qualem non vultisj ne forte contentionetj amu- 
lationes, animositates, dissensiones^ detractiones^ su- 
turrationes, in/lationes, seditiones sint inter vos. Ne 
iterum^ cum venero, humiliet me Deus apud vo«, et 
lugeam multos ex his qui ante peccaverunt^ et non 
egerunt pcsnitentiam super immunditia et fomicatione^ 
et impudicitia quam gesserunt. 

Omnia autem, quasi dicat : Yera sunt qua^ dico. 
Omnia autenij quse dixi, et de revelatione, et de tri- 
bulatiohe, propter vestram cedificationem dixi : ut 
pseudo repellatis, omnia propter vos feci. Timeo 
enim ne forte, cum venero ad vos, inveniam tos, ta- 
les qtuiles non volo, id est incorrectos. Ideo pnepa^ 
rate yos ut tales inveniamini qualcs volo. Et timeo 
ne egoinveniara vobis qualemmenon vultts^ id est 
contristans el puniens ; sed limeo ne forte sint inter 
90S contentiones de merilis praelatorum, ut de ba- 
ptistts, wmulationes^ id est invidiae in bis qui minus 
babcnt, animositates in repetitione rerum et ultione, 
disseusioneSy id est odia inde orla, susurrationes^ 
cum latenter seminant discordias, detractiones, de- 
trabit quis ei quem odit, inftationes^ ut iuflabantur 
illi qui majora dona babebant, seditiones, tumultus 
ad pugnam. iVe ilerum^ quasi dical : Ideo timeo ce 
tales vos inveniam, ne iterum humiliet me Deus^ id esi 
afnigat nie, apud vos, cum venero ad vos, ita quod et 
lugeam multos ex his qui post baplismum ante epi- 
stolam primam peccaverunt, et noh egernnt poeniten- 
(tam, non solum de praedictis, sed eliam super im- 
munditia^ scilicet luxuria contra naturam et forni- 
catijne, quse fit cum meretricibus vel conjugalts, et 
ImpcuftcKta, quse fit cum liberis a viro. Quam gesse- 
runt. Quasi dical : Assidue fccerunt. Nota quod ait, 
non 'egerunt pocnitentiam (91). Ad pcenilentiam 
agendam non sufficit mores in nielius commutare , 
et a factis malis recedere, nisi etiam de his qu» 
facta sunt satisfaciat Domino per poenitentias dolo* 
rcni, per bumilitatis gemitum , per contriti cordis 
sacrificium , cooperantibus elcemosynis. [Augusti- 
nus] Intuere etiam quod agunt bomincs pceniten- 
tiam anle baptismum de peccatis suis prioribus, ita 
tamen ut ^tiam baptizarentur, sicut Petrus ait in Ac- 
tibus apostolorum : Agite pcenitentiam, et baptizetur 
unusquisque vestrum in nomine Domini, etc. (Act. ii). 
Agi^nt etiam homines poenitentiam,si posi baptismura 
ila peccaverint, ut excommunicari, et post reconci- 
liari roereantur, sicut agunt in oronibus Ecclesiis 
illi qui proprie poenitentes appellantur. Est etiam 
poenitentia bonorum et humiliura fldelium pene 
quotidiana, in qua pectora tundunt, dicentes : />t- 
mitte nobis debita^ etc. {Matth. vi). Non eoim nobis 

(91) August., De trinic. 

(92) Id., in psalmo nr, 



PAUU. ^ IN EP. U AD COR. ^O 

A ea dimitti petimus, quse dimissa non dubltamui iA 
baptismo, sed illa quae bumanse fragilitati, quamvii 
parva, tamen crebra subrepunt : quae si collecta 
coiitra nos fueriut, iia nos gravabunt et oppriroent 
sicut unum aliquod grande peccatum. Quid enhn 
interest ad naufragiuro, an grandi fluctu' navis ope- 
riatur et obruatur, an paulatim subrepens aqua in 
sentinam impleat navem atque submergat? Ideo je- 
junia, et eleemosynae, et orationes invigilant , et 
quotidianam agere poenitenliam non cessamus, hu« 
miliarous animas nostras dicentes : dimitte^ etc. 
CAPUT Xlll. 
Yers. 1-7. — Ecce tertio hoc venio ad vos, et in ore 
duorum vel trium testium stabit omne verbum. Prasdixi 
ergo et prcedico ut prwsens vobis, et nunc absens hi$ 

^ ^t ante peccaverunt,et cceteris omnibus, quoniam^siv^ 
nero iterum, non parcdm. An experimentum quceritis 
ejus qui in me toquitur Christus ? Qui in vobis non in- 
firmatur, sed potens est in vobis. Nam^etsi crucifixus 
est ex infirmitate, sed vivitex virtute Dei. Nam et nos 
infirmi sumus in t7/o, sed vivimus cum eo ex virtuta 
Dei in vobis. Vosmelipsos teniatef si estis in fide^ 
ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos^ quia 
Christus Jesus in vobis est ? Nisi forte reprobi estis. 
Spero autem quod cognoscitis quia nos non sumus 
reprobi. Oramus autem Deum^ ut nikil mali faciatis^ 
non ut nos probati appareamus , sed ut vos quod 6o- 
ftt<m est faciatis. Nos autem ut reprobi simus. 
Ecce tertio^ etc. Quasi dicat : Timeo ne tales vos 

Q inveniam, et cavete, quia ecce certum vobis quod 
hoc teriio apparatu t^ento ad vos. Non ideo dicit ler- 
tio, quod jam bis. venisset, sed quia bis paratus 
fnerat. Ycniam dico, et tunc in ore duorum vel 
trium testium stabit omne verbum, accusatorum, id 
est duobus vel tribus testibiis approbatis. Si quid 
quaeretur ad Judicandum aliquem, et si assertione 
testium culpam invenero, non parcam sicut prsedixl 
bis, cum pnesens fui, et modo praedico ut tunc bisi 
praedixi. £t hoc est quod subdit (93) : Pntdixi enim 
et prwdico^ quoniam si itenim invenero, non parcam 
his qui ante Epistolam peccaverunt^ et cwteris omni^. 
bus, qui prius peccaverunt. Qnidam codiccs non ha- 
bent quif sed subinteliigitur. Ideo dicit se non par- 
cere, quia post correctioncs si non emcndant, noa 

D debet parci eis. Hoc autem, ut prwsens bis proidixi^ 
ita et nunc etiam absens preedico. £t quasi quis qu»- 
reret, poterisne, subdit : An quceritis experimen* 
tum ejus Christi, ^t Christus loquitur in me, et mi-< 
nas et omnia, id est vultis experiri sicut Christnsi 

- potesf, ut non dicam ego possum, sed Christus ii| 
me loquitur. [Ambrosius] Moris est divinse Scri-^ 
pturae personae Dei tribuere quod in nobis facit» 
sicut Apostolus ipsam locutionem illi tribuit, cujns^ 
munere loquebatur in Christo, de quo subdil : QuL 
in vo6ts, inter vos, non infirmatur, sed polens est in 
vobis (95), id est non infirrous, sed potens appantil 
ex his quae inter eos fecit. cum dona dcdit, quod 
(95) Id., De Trihit. 



9i 



PETRl LOMBARDl 



S2 



experti uon dubileiit se ab eo posse puniri. Quia A vidcntur. Atlende quod ait oramus, ut niliil mali 



viderunt in nomine ejus morluos suscitatos, daemo- 
ncs fugalos, surdis auditum, muiis affatnm, claudis 
gressum, csecis visum esse redditum. Et vere po- 
tens est : nam^ et$i crucipxus est inprmitaie noslra» 
id est iiunianae nalurae, ied^ id est tamcn, vi^it ex 
virtute Dei^ id est ex ea virtute qua Dcus est. iiia 
esl virtus divinitalis. Talis enim erat illa susccptio, 
qu9e Deum homincm faceret, et liominem Deum. 
Nam et nos, [Ambrosius] iQuasi dicat : Bene dico, 
quod vivit et prius infirmus fuerit, nam et nos^ 
multo minores lUo, infirmi [sumus in illo^ id est 
ad imitalionem ejus mulla patimur. Sed tamen, 
licct infirmi sumus , vivemus in illo , vel , cum 
illo ex virtuie Dej, id est per eum habebimus pote- 



faciatis, sed boni. (94) Inleliigenda enim est biec 
gratia Dei, qua sola homines liberantur a malo, et 
sine qua nullum prorsus sive cogitando , sive vo- 
lendo et amando, sive agendo faciunt bonum, non 
solum ut monstrante ipsa quid facicndum sit sciant, 
verum ctiam ut praestante ipsa faciant cum dilc- 
ctionequod sciunt.Hanc quippe inspirationembonae 
voluntatis ct operis poscebat Aposlolus Corintbiis, 
cum dicebat : Oramus ne quid mali faciatis, etc. 
Quis hoc audiat et non fateatur a Domino Deo nobis 
C8SC ut deciinemus a malo, et faciamus bonum ? N«u 
enim, ait Apostolus, monemus, docemus, sed ora- 
mus : quia sciebat haec omnia non valere , quae 
plantando ct rigando faciebat in aperlo, nisi pro 



statem a Dco m voHsjudicandis, et bic, et in fu- R iliis exaudiret orantem qui dat incrementum in 



turo. Vel ita infirmi sumus in illo. Hoc non mula- 
tur. Sed vivit cum eo, id est in simili beatitudine 
cum eo. Et lioc ex virtule Dei, quod tale esl in vo- 
bis, id est in conscientiis vestris. Huic sensui con- 
€ordat alia liUera qu^e est erga vos, ubi babetur in 
vobis, Quasi dicat : lufirmi sumus in illo, id est 
rouUa patimur pro illo, vel ad imitationem ejus a 
perfidis, sed per hoc vivemus cum ipso ex virtute 
Dei, et ita infirmitas erga vos, credentes, id est pe- 
Dcs vos. Quia, si a perfidis infirmabanturapud cre- 
dentes, non erat haec infirmitas, sed profectus, quia 
hiiic poteutiores fiunt fideles. Mors ergo illata a 
perfidis, vita est erga credentes, quia virtute Dei 



occulto. (95) Quidam vero dicunt nos non debere 
petere a sempiterna majestale, ut det nobis ambu- 
lare in via rccla, et perseverare in mandatis, et 
placcre illi in omni opere bono, ethujusmodi, quia, 
inquiunt, hoc totum innostra potestate est consti- 
tutum, et ita bencdictiones nostras quas super nos 
facimus fratres mei evacuant, exinaniunt, elidunt, 
et subscriptionem nostram quae est amen. Quid 
dicis, nove haeretice ? dicis quia non peccare in 
potestate sic haberemus, ut hoc sine adjutorio divi- 
nae gratiae implere possimus ? Plane, inquit, liberum 
arbitrium ad hoc nobis suificit. Quare ergo dixit. 
Apostolus, oramus? poterat dicere, monemus, doce- 



resurgent, ut vivaut cum Christo. Vosmetipsos. « """s^ ^el jubemus. Quod si diceret, certura diceret, 

fiwnai <i:^A« . 17* ^..:« ^^^ ^^^ ...«..^.^. ^» ! 1! ^ /111 in M vnliitvfac nAGlr<k ntrU oli/iiii/1 Nnn Anim vr» . 



Quasi dicat : Et quia ego non parcam, et puniendi 
poteslatem habeo, idco tentate, id est considerate 
per actus vosmctipsos , ut quisque seipsum consi- 
derct ; coiisidcralc, inquam, si estis in fide, et si estis 
in fidc, fp.;/ probate vos^ an sitis in operibus bonis 
in quibus essc debent fideles. Deinde quasi sc con- 
stderantibus ait, an non^ etc. Quasi dicat : Ideo pro- 
bate dico, quia an non cognoscetis vosmetipsos, scili- 
cet ^ttta Chrislus JesuSy ex priori institutione 140 
est in vobisy per fidem et bona opera. Est utique, 
nisi forte reprobi estis, ab eo quod prius habuistis. 
Spero autem, Quasi dicat : Cognoscetis Christum 
esse in vobis, nisi reprobi estis ; sed, quidquid de 
vobls sit, spero quia ex vita, quam inter vos egi, 
cognoscetis quia nos non sumits reprobi, nec a fide, 
pec a potestate; sed tamcn oramus Deum^ sinequo 
niliil boni habctur, ut nihil mali faciatis : cccntrario 
pseudo volunt et oraut de vobis. El noH oramus, ut 
nos pareamusprobati, id cst potcntes in vobis cxer- 
eendo potestatem in ultionibus, sed potius oramus, 
nl vos faciatis quod bonum est, Nos autem simusy 
id est parearous, ut reprobi. Quasi dicat : Sine po- 
testate, non habcntes quid vindicemus. Hoc orat 
Apostolus, ut his beiie agcntibus, in eis corripienda 
nou inveniat, ct sic reprobi appareant : probati onim 
videntur, dum judicant peccatores. Siergo non sint 
quos judicent cessante auctorilale , qiiasi re probi 

(01) August., De cor. et grat. 



quia et voluntas nostra agit aliquid. Non enim vo- 
luntas nostra nihil agit, sed sola non suflicit. Maluit 
tamcn dicere, oramus, ut ipsam gratiam couimen* 
daret, ut intelligerent ilii quandonon faciunt aliquid 
raali, non solum sua voluutate se vilare malum, sied 
adjutorio Dei implerequodjussum est. Ergo,quando 
praecipitur,agnoscile voluntatis arbitriuro, quando 
oratur quodpraecipitur,agnosciie gratisebeneficium. 
Utrumque enim in Scripturis habetur, 

Vers. 8-13. — Non enim possumus aliquid cdver^ 
sus verilatem, sed pro veritate, Gaudemus enim 
quoniam nos infirmi sumus, vos autem potentes estis. 
Uoc et oramus, vestram consummatiofiem, Ideo htcc 
absens scribo, utnon prwsens durius agam secundum 
D polestatem quam Dominus dedit mihi in a^dificatio- 
tiem et non in destructionem, De cmtero , fratres, 
gaudetCy perfecti estote^ exhortamini, idipsum sapite, 
Pacem habete, et Deus pacis et dilectionis erit vobis- 
cnm. Satulate invicem in osculo sancto. Salutant vos 
omnes sancti. Gratia Domini nostri Jesu Christi et 
charitas Dei et communicatio sancti Spiritus sit cum 
omuibus vobis. Amen. 

Non enim. Quasi dicat, habcmus potcstaicm^ scd 
nc putctur ctiam injustc damnari pos&e, subdit : 
Non enim. Quasi dicat : Nou valemus injuste uti 
illa poteslate. Non enim possumus aliquid ad \ersus 
verkatemy [Ambrosius] boc dicit qiiia non da*a cst 

(95) Id., contrardag. 



§3 COLLECTANEA IN EPIST, D. 

poleslas contra Jiistiiiam, scilicet ut argiiat bene 
viventem, sed pro veritate tuenda, scilicet ut vin- 
dicent legis inimicum. Gaudemus enim, quasi dicat: 
Non possumus contra veritatem , ct hoc eflectus 
indicat. Gaudemus enim ; quasi dicat : Nos sumus 
inflrmi, id est non exercentes polestalem, cum nihil 
puniendum. Yos autem potentes estis, sciiicel non 
timenles judicium, quia bene agentes et vitia vin<- 
centes a vobis repellitis vindictam. Et non solum 
gaudemus, sed ef iam oramus hoc^ scilicet, vestram 
^omummationem, id est ut in omnibus perfccti sitis; 
et quia boc volo et oro, ideo absens scribo vobis ut 
prcBsens non agam, invobi8<iurttt«,quam volo : quod 
utique possem, si mala faceretis, secundum potesta- 
tem ligandi ct solvcndi , quam Dominus dedit mihi 
in (cdipcationem , et non in destructionem vestram, 
id est ut vos aidiricemini, non destruamini. Nec 
Apostolus destriiit, si quandoque arguit. Non enim 
destruuntur qui argiiuntur ut corrigantur, sed 
correcti anlincantur. De ccetero, Quasi dicat : De 
malefactis bucusquc cprrexi vos, de ctetero autem, 
fratreSf gaudetc^ id esl hoc agite unde gaudium sit, 
et ut gaudealis, estote perfecti in fide, et vos majores 
exhortaminit ad idem minores ; et vos minores idem 
sapitet cum majoribus, et universi,scilicet majoret 
miiior simui, pacem habetej ne sit prior discordia 
intcr vos. Et si hxc feceritis, Deus dilectionis et 



PAULI. - m EP. AD GALAT. 94 

A pacist id est Christus, qui ait : Pacem msam do 
vobisy pacem relinquo vobis {Joan, xiii) ; et item I 
Mandatum novum do vobis, ut diligatisinvicem (Joan. 
xiii)> erit vobiscum^ id est adjuvans vos. Et, ut pax 
sil inter vos, salutate vosipsos invicem in osculo 
sancto, non doloso, et sic debetis facere, quia ita 
sancti onines optant, et ego impero. Et hoc esl quod 
subdit : Salutant vos omnes sancti desiderantes, et 
quasi mecum dicentes hoc, scilicet gratia Domini 
nostriJesu Christi, id est Christus gratis condonans 
peccata, per quod justiOcamur el salvamur; et cha- 
ritas Dei, Id est Deus Pater charilalem dans vobis, 
[.Ambrosius} cujus dilectio misit Christum, cujus 
gloria salvat; et communicatio sancti Spiritus, id 
est Spiritus sanctus qui est communisPatriet Filio» 
^ amborumque unio, sit cum omnibus vobis, tam corr 
rectis ut perseverent,quam incorrectis ut corrigantur. 
Yel, communicatlo sancti Spiritus cum omnibus 
vobis, id est Spiritus sanctus ita sit vobiscum, ut 
coromunicet et conferat vobis et gratiam Christi, 
et cliaritatem Dei. Ut enim possideamus gratiam sa- 
lutisquamChristusdonat, communicatio facit Spiri- 
tus sancti. Hicenim dilectos a Dco et salvatos gratia 
Christi tuctur. Trinitalis hic complexioestetunitas 
potestaiis. Et est dicere : Tota Trinitas sitvobiscvm 
dans graiiam de commissis et jcharitatem, ut trlnm 
perfectio consummatio sit Iiominis in salutem. Ames. 



IN EPISTOLAM AD GALATAS. 



AUGUMENTUM. C 

Galataesunt GroRci. Ili verbum veritatis primum ab 
Apostolo accepcruiit ; sed post discessum ejus ten- 
lati sunt a falsis aposlolis, ut in legem ct circumci- 
ftionem verterentur. IIos Apostolus revocat ad fldcm 
veritatis, scribens cis ab Epheso. 
CAPUT PRIMUM 
Yers. 1-9. — c Paulus .\postoIus non ab homini - 
c bus, ncqueper hominem, sed per JesumChristum 
c ct Deum Patrem qui suscitavit eum a raortuis, et 
f qui mecum sunt omnes fratrcs, Ecclcsiis Galatisc. 
f Gratia vobis et pax a Deo Patre nostroct Doniino 
f Jesu Christo, qui dcdit semettpsum pro pcccaiis 
c nostris ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam 
c secundum voluntatem Dei et Patris nostri, cui est 
• gloria in ssecula sxculorum, Anien. Miror quod 
c sic tam cito transferimini ab eo qui vos vocavit 
« in grat^fmi Christi in aliud Evangclium quod non 
c esi alilid» nlsi sunt aliqtii qui vos conturbant, et 
c volunt convertere Evangeliuni Christi. Scd, licet 
c no8 aut angelus de coclo evangelizct vobis prae- 
f terquam quod evangelizavimus vobis, anathema 
c sii. Sicui praedixi et niinc iterum dico, si quis 
f vobis evangelizavcrit praeter id quod accepislis, 
« anatliema sit. » 



Pttulus Apostolus, ctc. Ilanc Epistolam scnlii^ 
Apostolus Galatis. Galatae autem sunt Graeci. Galli 
enim in quamdam Grseciae provinciam oliin venien- 
tes Gnecis se miscuerunt. Unde illa provincla prius 
Gallograecia,'deindeGalatia appellata est. Unde,cum 
Grseci acuti ingenii sint, illi tamen Galatae stulti, ei 
ad intelligendum tardiores erant, sicut et indociles 
GalU. lli veritatcm lidei et doctrinae ab ApostoWac* 
ceperant, sed post, ut jud.iizarent , a pseudoape* 
stolis teiitati 141 sunt, multis modis eis persua^ 
dentibus ut legem Evangelio adderent. [Ambrosius^ 
Hieron.] Asserebant enim Christi fidem sine car- 
nalibus observantiis non suflicere ad salutem , ei 
Petrum et Jacobum et aliosqui cum Domino fuerani 
legis observantias cum Evangclio miscuisse; ipsum 
quoque Paulum aliiid in Judaea facere,* aliud in 
gentibus pracdicare. Ilis atque hiijusmodi Galatas 
subvQrterunt, adeo ut eis assentientes in legis ob« 
servantias iransirent. Idco hos Apostolus rcvocat 
ad verit9tcin fideiChristiaii<^,etdoctrinxevangeiicae, 
scribens eis ab Epheso de gratia de qua et Romaiiis 
scripsit, legeni slmiliter venerantibus, [ilieron.] 
sed Komaiiis tanquam sapicntibus, altiori sensu et 
profundioribus usus cst argumentis ; istis vero velut 
miiius sapientibus usus cst iroderato scrjione ; 



95 PtTIU 

i|uibusetitnidjc*l : imensaH Galatm^ ut sic eos 
revocaret. Est ergo intentlo Apostoli inhacEpistola 
Gaiatas, versutiis pseudoaposlolonim circumventos, 
ad fidei religionem et Evangelli veriutem reducere. 
Hodus talis : SaluUtionem prsmillit, ubi contra 
dctractorcs et de opeiibus legis gloriantes, de sua 
digniute et Cbristi gratia breviter tangit, commen- 
dans personam suam quam pseudo deprimebant ; 
post saluutionem, de levitale eos redarguit, post 
personam suam latius commendat; deinde legem 
roultis modis improbat, dicens eam non esse tenen- 
dam post Gbristum, quia non solum non proficit ad 
justitiam et salutem, sedetiam ofllcit; Undem com- 
mendat Evangelium et fidem Gbristi, quod suflicit 
ad salutem. [Ambrosius] Praemittens autem saluU- 
tionem, prius commendat personam suam,dicen8 : 

Paului apoitotus, non electus vel missus ab ka- 
minibus^ scilicet ab Anania, ut quidam dicebant: 
vel ab aliis, ut quidam ab apostolis elei ti et missi 
fuerunt, et a Jud»is pseudoapostoii ; neque cousti- 
tutus per hominem purum, $ed per Jeium Chriitmm 
ei Dominum Patrem, i<l est a Deo Patre constitutus 
est per Filium, qui est salvator et rex. Non ergo 
contrarius est Deo a quo per Filium eleclus est et 
missus, ut dicitur in deslnictionem legis. (t) Impo- 
nebatur enim illi quod contraria Deo pnedicaret, 
eo quod Irgem a Deo datam desereret. Vei ita , ne- 
que conslitutus per bominem Gbristum, id est per 
Ghristum ex partc hdminem, id est morta^em ; sed 
pcr eum jam Jesum, id cst ex omni parte immorta- 
lem jam suscitatum, qui non ut homo paulatim ho- 
mines, sed totum simul eum pcr spiritum docuit ; 
ut per hoc sit major, per quod videbatur esse mi- 
nor. Gaeteri autem apostoli videbantur csse majores, 
qma priores; iste minimus, quia novissimus. Sed 
inde apparet dignior, quia priores constituti sont 
per Ghrislum adhuc ex parte hominem, id est mor- 
talem ; novissimus vero Paulus per GLristum jam 
iotum Dominum, id est ex omni parte immortalem, 
£i Dominum Patrem, qui hoc fecit per Fiiium. [Au- 
f ustinus] Atque ut aperiret cum dixerit, neque per 
bominem , subdit : qui iuicitavit eum a mortuii, 
Et iu dignius constituit me per immortalem Cliri* 
stum,quamaIios per mortalem : propter immortali- 
tatem jam non Iiomo dicitur Ghristus Deus ; propter 
subsuntiam vero naturae humanae, in qua ascendit 
in ccelum, etiam mediator Dei et hominum homo 
Christus Jesus dicitur. Paulus, inquam, et fratree 
qui mecum «tifif, dolentes de vcstra seductione. Testes 
veritatis mese , quibus oporiet vos crcdere. £t non 
pauci, sed omnei. IIoc ideo dicit, quia facile intelii- 
git se errasse, qui a multis reprehenditur. Hi ergo 
pmnesmecum mandant, Eecleiim Calatiff^ hoc sci- 
licct : gratia sit vo6i«, id estremissio peccatorum,^! 
pat mentis et reconciliatio ad Deum : et non aliunde , 
nisi a Deo Patre et Domino noitro Jeiu Chriito^ qui 
non est minor Patre , quem injuriose aequatis legi, 



LOMDAftDi 96 

A dum ipsum sine lege ad salutem non sumcere asse- 
ritis, sicut nec legem sine eo. Sed ab ipso sine lege 
gralia esl et pax, a quo secure quaerenda est, quia 
ipse est quideditf id est sponte obtulit, quia noii est 
alius qui posset aperire librum, nisi L«o de trlba 
Juda {Apoc. v) , iemetipium^ quia non erat di,;na 
hostia oflcrri pro peccalii noitrii delendis, qui est 
initium salvationis. Quem ergo locum habet lex ? 
nullum penitus. Dedit etiam ad hoc, ui eriperet^ 
qiiasi vi quadam noi peccatis irretitos, qui rei era- 
rous sub lege, de iacuto, id est de conformiute 
mundi hujus qui nos allicit, id est malorum quae in 
roundo committuntur : cujusmodi sunt insipientia, 
spurcilia, et Inflrmitas, a quibus nos eripit ille qui 
est sapieniia, sanctius, et fortitudo. [Hieron.] 5«- 

^ eulo dico praaenti^ tanto plus cap:t nos dilectio, 
cum aeterna non videantur, el nequam^ quod sciliceC 
ad ncquitiam trahit. Attcnde quod praesens saecu- 
lum dicilur nequam, non ideo quod mundus iste, 
creatusa Deo, malussit; sed, quia in eo fiuntmala 
Ex hoc sensu dicitur : Diei maU iunty diei Jacob 
peaimi^ mundui in maligno poiitui^ temporapericu^ 
losa^ iattui quoque qui sunt pUni tatronibm, et gta^ 
diui quo cruor effunditur, et catix quo venenum 
temperatur, mala dicuntur, quia non solum tem- 
pora, sed eliam loca et instrumenU malorum traic- 
runt infamiam quae in eis fiunt. Ita et saeculum dici- 
tur nequam, a quo Ghristus nos eripil. Et ut sit 
firmiis quod de Ghristo dicit, subdit : Seeundum vo- 

Q luntatem. Quasi dicat : Quod Christus dedlt se et 
eripit nos, non est pro meritis nostris factum ; sed 
iecundum votuntatem Dei Patris nottrit id est se« 
cundum benevolentiam Dei qui creavil nos, et be- 
benevolus est. Cui, scilicei Ghrisio et Deo Patri uni 
in essentia at gloria : de liac redeniptione, in iwcula 
iisculorum^ id est semper. Quasi dicat : IIoc testan- 
tur praesentes , et futuri testabuntur. Amen. IIoc 
conflrmationis nnta est. Attende quod in hacsaliila- 
tione praelibavit Apostolus et comroendationem sui, 
et qiiid possil gratia Dei, et quod lex nil confert. 

Miror^ etc. Hic de leviute eos reprehendit, quia 
ab Evangelio indiscrete transierunt ad legem. Et quia 
Galatia trantlatio dicitur, congrue ex ipso nomine, 
hujus reprehensionis occasionem sumit. Quasi di- 

D cat : Gum haec praedicla bona ex.Cbristo sint, inu-or 
quia priusl)ene instructi fuistis, quod sic, id csttom 
vehementer, et Um cito, id est tam brevi tempore, 
quasi insensati a pseudo tramferiminij id est ultra 
Ghristum in legem ferimini. [Ambrosius] Unde mi- 
ror? quia mirum est de laetiiia confugere ad exilia, 
cum paulatim proficiendum sit. A quo autem et in 
quld Iransferuntur, ostendit siibdens : Ab eo sci- 
licet Deo, id est a fide ejus, qui voi aversos vocavit^ 
per praedicationem in gratiam Christi, id est in bona 
graluila quae Ghrislus dat. Transferemini in aliud 
Evangetium, in legem quae putatur Evangelium ; ct 
est contra meam pracdicationem , secundum quod 



(I) Aiigusiiiius, in lib. Rciract. 



97 COLLECTANEA IN EPIST. D. 

pseudo eam serTari docent; tamen, secnnduro veri* 
tatem sptritualis intelligentiae nou est alia. Unde 
subdit : quod tamen Evangertum, td est lex, non eht 
aliud secundum spiritnalem intelligentiam, nec vo- 
bis aliud videretur, nisi iint, id esi essent aliqui qui 
voi contufbent^ id est conturbent purum fontem ve- 
stri sensus. [Augustinus] Hi erant pseudoapostoU 
qui dicebant aliud Evangelium esse legem Moysi 
quam Christi Evangelium : et boc ad invKliam Apo- 
sloli» Et illi talcs volunt convertere^ id est ad hoc 
tendunt ut convcrtant Evangelium Christi penilus 
In legem, id est spiritualia converiere volunl in car- 
nalia. Sed ticet, Quasi dicat : Ipsi ad hoc tcndunl. 
Sed lieet nos apostoli, non dico de iins tamen, aut 
angetus raalus, vel bonus, veniens de ccelot ut credi- 
bilior sil» evangelizet vobist id est annuntict vobis 
aliquid quod putetur bonum : quod sit non dico 
pluSy sed proster quam illud cst quod evangelizavi 
vobiSf fide verum, usu honestum, fide commodum, 
anatkema sit. Nota quod non ideo ait, nos, vel 
angelus, qui bonus potest intelligi, quod hoc con- 
ligerit unquam, sed adeo certus est de veritate 
Evangelii sui, quod eliam angelus si aliud nunlia* 
ret, Don crederet sed anathematizaret. Attende etiam 
quod non ait plusquam accepistis, sed pnctcr quam 
accepistis. Nam, si illud dicerct, sibi ipse prae* 
judicaret, quij cupiebat vcnire ad quosdam qui- 
bus scribebat, sicut ad Tbessalonicenses, ui supple- 
ret quae illorum fidei deerant. Sed qui supplet, quod 
minus erat addit, non quod iiieral toUit. Qui autem 
prxtergreditur fidei regulam, non accedit in vla, sed 
recedit a via. Sicut , etc. A majori infert. Quasi dt- 
cat : Quandoquidem vos vol angelum excommunica- 
rem, magis pseudo excommunicandt sunt : et hoc 
est, iicut modo pra:dixi, de vobis vel angelo, et nune 
iterum dico de istis, sciUcet pseudoaposloUs, scili- 
cet quod si quis illorum, etc. Vel ila , et sicut olim 
praesens vobis prsediii, ct nunc absens iterum dico, 
quod st quis generaUter quicunque sit etangelixave" 
rit vo$ pr(Bter id quod accepistis a me, analhema sit, 
(2) Quarc hoc? Quia aUud evangeUzans de privato 
Tult pluere, non de mcdio : et hoc forte homo car- 
nali nebula praepeditus, etiam a fonte comniuni ad 
propriam suam falsitatem reductus, poss.t facere» 
nunquam et angelus. Yere, si angclus de proprio 
flueus in paradiso non esset audilus, non praecipita- 
remur in mortem : media aqua posita erat omnibus 
praeceplum Dci, aqiia quodaminodo publica erat, et 
sinefraude, sine labe, sinecoeno fluebat. Sed veitit 
angelus de coelo lapsus, species factus, qiiiainsidiose 
{am venenum spargere cupiebat, ct emisit venenum 
de proprio : loculus de suo; Gustate, et eritis sicut 
ini(Gin. iii) : etiUiappetenlesquod non erant ami- 
serunt quod acceperanl. (5) Hic videnduni est quo« 
modo dicatur anathema. Hoc verbum pro maledicto 
ponitur, et vulgo dicitur dcvotatio. Nam devotare se 
quanquam nemo fere dicit nisi maledicens. Unde il- 

(^) August., in psal. ciii. 
(3) Id., in Ub. Quaest. 



PA13L1. — IN EP. AD CALAT. 98 

A lud est : Et anathemalizavit eum, et civitates ejus : 
et vocatum est nomen loci ilUus anathema. Hine 
dictum ftst ut anatbema detestabile aUquid et al)o- 
minabile videatur. Ut enim nil inde victor in usus 
suos auferret, sed totum in poenam luendam voca- 
ret, hoc erat anatbemalizare, quod vulgo dicitiir 
devotare. Origo autem hujus verbi est in Graeca 
Ungua ab his rebus quae votae et persolutae, id esi 
promissae et redditae sursum ponebantur in tempUs; 
et esl dictum apo tou anathene, id est sursum poncre, > 
Yers. 10-14. — c Modo enim hominibus suadeo, 
c an Deo? An quaero hominibus plar^re? Si adhuc 
f hominibus ptacerem, Chrisli servus non essein, 
c Notum enim vobis facio, fratres, Evangelium quod 
c evangelizalum est a me, quia non est secundum 

B c bominem. Neque enim ego ab homine accepi illud,* 
c iieque didici ; sed per revelationem Jesu Christi.' 
c Audislis enim convcrsalionem meam 142 ali- 
c quando in judaismo, quoniam supra-moduin per- 
c sequebar Ecclesiam Dei, et expugnabam lUam,' 
c et proficiebam in judaismo supra multos co« 
c aetaneos meos ii| gehere meo ; abuiidantius 
c aemulator existens paternarum mearum tradi* 
c lionum. > 

Modo enim, Quasi dicat : Ideo dico ut sit ana-* 
thema aliud evangelizans, quia suadeo ego modo 
hominibus an Deo^ id estad bonorem liominum anle 
Dei, non hominum, sed Dei quaero honorem. Ideo 
dicit, modo, quia oUm, dum diiit hominem ex lege 

^ justificari, hominis gloriam et inutilem Dei gratiam 
praedicavit. [Ambrosius] Hic etiam innuit hoc facere 
illos seductores, sciUcet pseudo, ut laudarentur a 
ludaeis, quos non timet oflcndere Paulus pro gloria 
Dei : quo veniente, cessat lcx. Unde subdit : Aut 
querro hominibus ptacere^ sicut quando litteras a 
principibus sacerdotum ad occidcndum Chrislianos 
accepi? non ; quia it adhuc hominibusplacerem^ id est 
placere vellem ut tunc volebam, non e$sem servus 
Chri$li : quod modo sum. £t idco eos excommu* 
nico. (4) Altende quod ait, si bominibus placercm, 
etc. Ex his enim verbis quidam putant sibi in bene 
vivendo suflicere conscientiam, et quid de bis exi* 
stimet alius, non valde curanl ; sed conscientta coraro 
Dco est necessaria ; conversaiio autem coram proxi- 

D mo. Qux si negUgentius agitur, laedit exemplo, ut 
verbi gratia, si quis bonae conscientiae coram infir* 
mo in idolio comedat, quamvis recte credens lioc 
faclat, tamen perturbatur infirmi conscientia. Qutd 
autcm prodest si venter conscientiae tuae iiausit 
aquam puram, et ille de tua negUgenli convcrsa- 
tione bibit turbatam? Alli aquam tiirbas, pascua 
conculcas, sed atlende ne tibi aquam lurbes negU« 
gentiJi conversationis tuae. Unde alibi ait Aposiolus : 
Placete omnibus per omniot sicut et ego omnibu$ per 
omnia placeo (/ Cor,^ x). Item : Sine o/fen$ione 
estote Judosis et gentibus et Ecelesim Dei (ibid,), 
Ilem : Providemus bona, non solum coram Deo, seA 

(4) Aug., in Ub. De ovibus^ 



90 



PETRI LOMBARDl 



ICO 



etiam coram /iomtnt6ics {Rom,, xii). Dicet ergomihi A inJudaismo, scilicet dum Judaice vivebam, scilicct 



allquis : Cxpone milii quomodo inleUigam isla qux 
diversa aique contiaria videntur, videlicet quod 
hic ait Aposlolus : Si hominibus placerem Ptc; et : 
Placete homnibus^ etc. Si tranquillius audias, si libi 
ipsi aquam lux mentis non perturbos, quanlum 
potero, fortaBsis expunam. Sunt ergo homincs te- 
merarii judiccs, dctractores, susurrones, murnuira- 
tores, quaerentes suspicart quod non vident, quae- 
rentes etiam jactare quod non suspicantur. Contra 
talcs sufficitteslimonium conscientise nostrse, ncque 
etiam in aliis quibus placere volumus, gloriam no* 
strtim quscrimus v6i qua^rere debemus ; scd illorum 
salutcm, ut nos bene ambulautes imitando non 
errent : etenim non nos, sed Dominum laudcut, qui 



quoniam iupra modum aliorum, prose(juebar^ fugnndo 
Ecclcsiam Dei, id est Chrisliauos, ei expugnavi iUum, 
id e^t fideles aflligebam poenis in corporc, et profi' 
ciebam in Judaismo, implcndo legcm et defendcndo 
eam. Proficiebam dico supramultqs^ non dico sencs, 
sed fiowtaneos meos, qui plus laborabant quam se- 
nes : et non dico supra multos proselytos, Svd qui 
sunt in genere meo, scilicct Judaeorum : et qui prius 
in illis legalibus tamen va)ui, jam illa reliqui : idco- 
que vos meo exemplo ab cisdem recedite. Abundan- 
tius, Quasi dicat : Proficiebam in Judaismo super 
alios ; ego dico etiam abundantius, aliis existens in 
exemplum, aIiis<rmv/afor, id cst imitator palernarum 
iraditionum^ quas scilicet boni patres addiderui.t. 



Ros tales fecit. Nunc ergo utilitatem vel gloriam no- ^ ut mearum, quia eas qiiasi proprias mihi feci, e:s 
stram quserimus, cum placere hominibus volumus ; 
sed gaudcmus eis placere, quod bonum est, pioptcr 
illorum ulilitatem, non propler nostram dignilatcm. 

(5) Ilaque Apostolus , et non sc hominibus rccle 
placere diccbat, quia in eo ipso ut Dco placerct in- 
tuebatur, et placendum esse hominibus recte praeci- 
piebat, noo ut hoc appeteretur lanquam merces recte 
factorum , scd quia Deo placere non posset, qui non 
se his quos salvos fieri vellet, imilandum prxbet. 

(6) Et sicut in Apostolo ista contrarin vidcbantur, 
SJC et in Evangelio illa conlraria videntur. Dixit 
enim : Luceant opera vestra coram hominibuSf etc. 
{Matlh, v). Etiiem : Nolite facere justitiam vestram 
eoram hominibuSt etc. (ibid.), Ubi illos arguit qui ita 
vcutilant opera sua, ut finem bonorum operum 
suorum in laude honiinum ponant ; eamdemque 
laudem, qiiasi pro mercedc computant operum suo- 
riim. Ideo ait, ut videamini ab eis (ibid,). Quasi di- 
cat : Nolile sic facere coram hominibus quidquid 
)D<mi facitis, ut videamini ab eis, id est ut ipse sit 
finis boni vestri videri ab eis : noliie hic facerc finem, 
ultra porrigite intcntionem. 

Notum enim. [Ambrosius] Qunsi dicat : Ideo, non 
suaserOy id cst non placeo hominibus, scd hujus- 
modi excoromunico, quia Cvangelium quod proedico 
non cst secundum homincm : quod ita ait : Notnm 
vobis facioj fratres, Evangelium quod evangelizatum 
tsi a mcy non est secundum hominem, doccntem me, 



studiose serviens, in quo arlitmbatur obsequi Deo; 
Ilabebat enim Apnstolus zelum Dei, setl non secun* 
diiin scientiain. [Ambrosius] Et prxvidit Deus ejus 
voluntatem, vel aemulationem, sed deesse selen-- 
tiam : et pr.Tvidit eum idoneum, quia qui tam fidus* 
erat in re minima, constantior esset in re maxima. 
Et idco, scilicet ut constantior esset in re maxinia, 
prsevenit cum vocando per graliam. 

Vers. i5-l9. — c Cum autem placuit ei qui me 
t scgrcgavit cx utero matris mex, et vocavit pcr 
f gratiam suam ut rcvelaret Filium suum in mc, 
€ ut evangelizarem illum in genlibus, continuo non 
c acquievi carni et sanguini. Neque veni Hicroso- 
c lymam ad anlecessores meos apostolos, sed abii 
f in Arabiam ; et iterum reversus sum Damascum. 
f Dciude post annos tres veui Ilierosolymam videro 
t Petrum, et mansi apud eum diebus quindecim. 
c Alium autcm apostolorum vidi nemincm, nisi Ja- 
t cobum fratrem Domini. > 

Cum antem placuit. Quasi dicat : Ante convcr- 
sionem apparet me non didicisse, sed nec post didici 
ab homine Evangelium, sed a Dco tantum. Et hoc 
est quod ait : Cum autem placuit d, scilicet Deo, 
qui pro placito suo fecit, non pro roeo meritOy qui 
me fegregavit, ad litteram, de utero matris mem^ ul 
in ine, id est in mea convcrsione, revelaret FUium 
sunm, id cst qslenderet quantae potentix et bonilatis 
essct Filius suus. Vcl, rcvclaret Fiiium suum in ine, 



vel mittenlem. Hoc dicil, ne forte dubilent. Et re- j) id est in mea intelligentia, vocavit mc de mala via 



spicit hoc ad id quod supra dixit, suam pcrsonam 
commcndans, scilicet non ab hominibus, neque per 
hominem. £t vere non est ab homine. Neque ego 
accepi illud ab homine, utnemo me cligeret ad cvan- 
gclizandum, vel mihi injungeret. Neque didici ab 
hoiuinc docente me : sed per revelationem Christi 
Jesu^ id esl per Christum Jesum, omnia clara esse 
oslcndcnlem. Audistis enim, Quasi dicat : Yere non 
didici ab homine, quia neque ante cOnversionem, 
neque post : quod non ante, vos ipsi scitis cx factis 
iHius lemporis. Audisiis enim conversationem [meam 
uiiquando, scilicet dum infidelis eram', quam habui 

(t>) Aug., in lib. de serm. in monte. . 



in bonam, non pcr meum meritum, sed per gratiam 
suamy et ad hoc ulique vocavit, ut evangelizarcm 
illumy idest Filium, in gentibus. Et ipse utique qui 
me nasci fecit, ad hoc duccre me potuit. Ante enim 
quam aiiquis nascntur, scit Deus quis futurus sit ct 
qualis. Undc de Jeremia legilur : Priusquam te for- 
marem in utero, vocavi te (Jer. i). Qui ergo pracsclt 
futuros antcquam sint, cum vult nasci facit ut sint ; 
et jam nalos quos vult per gratiam vocat, jt Justi 
sint, sicut Paulum vocavit per gratiam ut ancun- 
tiaret Christum. Ut ergo toturo oslcnderet essc a 
Deo, scilicet quod est, %t quod Justus est, ait : se* 

(6) Id., in lib. De ovibus. 



101 COLLECTANEA LN EPIST. D. 

gregavil et YOca\it. Continuo, etc. Qtiasi dicat : 
Vocavit me, et revclavit Filium suiim, et continuo 
pnedicavi ut instructos a Deo : et idco non aliud 
tenendum quam prsedico, iiec hominibus creden- 
dum, sed Dco qui me vocavit : et hoc est qnod ait, 
evntinuo non acquietfi^ elc. Vel mystice potest inlel- 
ligi iliud, segregavit me de uiero matris mese. Mater 
enim intelligitur Synagoga ; uterus matris et secrc- 
tarii, sunt Pharis^i, de numero quorum segregatus 
est. Et est : Cum aulem placuit ei, qui me segrega- 
vit de utero matris mex, id est de numcro Pha- 
riaacorum, qui erant secreiarii Synagogie. ut rcvc- 
laret Filium suum in me, vocav.t mc pcr gratiam 
suam ad boc, ul evangelizarem ilhim in gentibus. 
Hoc non mutatur. Et ego continuo non acquievi : 
non ait, non conlinuo acquievi quasi non tunc, scd 
post acquieverit; sed ait, coniinuo non acquievi 
cami ei sanguini^ id esl vitiis : sed potius rcspui 
vitia. Yel per carnem ct sanguinem accipit propin- 
quos genere, scilicet Juda^s, quibus non eonsensit 
in legis observationem et Christianorum persecu- 
tionero. Nec veni Hierosolymam ad anteceisores meo$ 
apotioloij id est qui ante me crediderunt : et ita 
constat, qiiod non ab eis didici Evangelium, cum ad 
eos uon veneriro, quia non erat opus elccto a Deo. 
Sed abii prsdicare.Evangelium, tn Arabiam^ ubi 
nullus apostolorum praedicaverat. Et ilerum reversus 
$um Damascum^ ubi ipsc adhuc rudis praedicaverat. 
Deinde po$t anno$ tre$ veni Ilierosolymam videre Pe- 
trum, non discere aliquid ab eo, sed videre eum pro- 
pter aflectum apostolatus, et ut Petrus sdret me 
fore sihi coaposlolum. Et apud eum diebti$ quindecim 
mansi^ reccptus ab eo ut verax et coapostolus. Per 
hoc ostendit se nulio modp dissentire ab aliis apo- 
stulis, ut susurrabant sui aemuii. 

Alium autem apostolorum neminem vidi, El ita 
constat quod nec ab aliis didici. Neminem vidi, 
dico t nisi J acobum fratrem Domini, Hic estJacobus 
niinor, qai dictus cst fralcr Domini, ideoquia hic 
iacobus liiius fuit Joseph, qui pater Jesu dictus cst ; 
sed non est hoc ratum, cum Joscph virgo fuisse 
credatur. Alia ergo causa quaereuda est quare 
fratcr Domini dictus sit, sicut Joscph, et Simon, 
ct Judas. Unde et in Evangelio dicitur : Ecce 
pater tuus et mater tuaf et fratres tui, clc. (Matth., 
xii). (7) Ut ergo liqueat quare fratrcs dicantur, scien- 
duni quod Mariamater Domini, Joachimel Annae fllia 
fuU,.quae nupsit Joseph: et ita Joseph ftiit putativus 
143 paterChristi. Mortuo autem Joachim Cleophas 
frater Joseph eamdem Annam accepil uxorem, et 
genuit ex ea filiam quam vocavit Mariam, quse nupsit 
Alphxo, qui genuit ex ea qualuor fllios, scilicet 
iacobum, Joseph, Simonem, Jiidam. Mortuo autero 
Cleopha, quidam Salome eamdem Annam duxit , et 
generavU ex ea filiam , uomine Mariam, quae nupsit 
Zebedaeo, et habuit ex ea filios, scilicet Jacobum , 
qul dictus est major, et Joannem evangelistam. 

(7) Hieron.,ad Elvidium. ^ a.. 

(8) id.y conlra Manicb. 



PAULL — IN EP. AD GALAT. m 

A Tres igitur viros Anna habuit et tres filias. Nunc 
videndum est quare Jacobus Alpluei, et minor di- 
ctus sit, et frater Domini. Minor dictus est ad difie- 
rentiam Jacobi Zebeda^i, qui major est diclus , non 
secundum teropus , sed quia prius secutus est Do- 
minum. Itaque Jacobus Alphaei minor dictus est» 
quia eo posterius Christo adhassit. Fraier vero Do- 
mini diclus est, ut quibusdam placet, quia filius 
fuit materterae Christi, [Beda.] vel propter simili- 
tudinem sanclilatis, vel potius quia nepos fuit pa- 
trui Christi, id est Cleophse. Ilebraei enira gerroana 
consanguinitate ex parle patrum conjunctos, fra- 
tres vocant. Uiide Hieronymus (8) fratres Domini 
dicit intelligi hunc Jacobura , et fratrcs ejus^ his 
verbis : Quidam sequcntes deliramenla apocrypho- 

B rom suspicanlur fratres Domini foris stantes csse 
fllios Joseph de quadam muliercula ; sed consobri- 
nos fratris Salvatoris hic inlelligere debemus, sci- 
licct filios Alphaei et materterae ejus matris Jaccbi 
minoris, et Joseph, et Judse. (9) Quatuor eniro roo- 
dis in Scripturis divinis fratres dicunlur , scilicet 
natura, gente, cognatione, afleclu : nalura, iit Esau 
et Jacob; gente, ut oroncs Judasi fratres dicuiitur 
inter se. Unde in Deuteronomio : Si enim is fratrem 
qui est Hebrteus^ elc. (Deut, xv). Et item: Conslitve 
super te principem quem Dominus elcgerit , eum qui 
sil de fratribus tuis ( Deut, xviii). Porro cognatione 
fratres vocautur qui sunt de una familia , cum cx 
una radice turba dilTunditur; sccundum quod Abrn- 
ham in Geuesi fratrem appellavcral Lot , diccns : 
Non $it rixa inter me et te^ quia fratre$ $umus (Cen. 
xin ) : et Jacob et Laban dicuntur fratres. Aaeciu 
etiaro fratrcs dicuntur, secunduro quod onines 
Christiani fratres vocanlur , ut ibi : Ecce quam bo^ 
nurii et quam jucundum habitare fratres in unum 
(Psal. Gxxxii). Et Doroinus ait : Yade, et dicfratri" 
bus meis (Joan, xx). [Augustinus] Porro in com- 
roune omncs homines fratres dicuntur, quia ab 
uno parcnte nati sunt. lilos ergo fratres Christi ap- 

. pellatos intelligo cognalionis privilcgio. Jacobus 

fraler Domiui, vel ex flliis Joseph de alia uxorc» 

vel ex cognatione Maria; matris ejus delct intelligi. 

Ters. 20-2i. — € Qtiae auXem scribo vobis, ecce 

f coram Deo quia non menlior. Deinde veni in partes 

D f Syria; et Ciliciae. Eram autem ignotus facie £c- 
f clesiis Judxae quae erant in Chrislo. Tantum autcm 
f auditu habebantf quoniam qui perseqiiebatur 
f nos aliquando , nunc evangellzat fidem quam ali- 
f quando expugnabat, el in me clarificabant Deum.i 
Qua: autem nunc scribo vcbis de me, ecce omni- 
bus patct quia non mentior, Et hoc dico coram Dco^ 
id est tesle Deo. Jural Aposlolus ut credatur quod 
dicit quod proficit istis. (10) Necessitate compuN 
sus jurat , quia nisi hoc facerct , non crederent ei , 
quibus non expedit ut non credant, iroo expedit u( 
credant. Et video quia plus e&t boc qnaro, est^ est; 
non , 110» ; sed boc quod amplius est , a malo est 

(9) Hieron., ad Elvidiuro. 

(10) Au^., superEpist. apost. iacob. 



105 PETRI LOMBARDl *W 

4Mattii. t) : et 81 non • mal» jiirantl», a nalo est A »l'. «» >« «>'"""" communione et vnlUle tWentem, 



non credentis. Ideoque non ait, si quis amplius fa 
cit, malum est; sed, quod amplius est, a malo est. 
Deinde veni prsdicare in partes Syriie , et CUiciw. 
Eram autem ignotm facie^ id est prsesentia corpo- 
rie, Ecclesiit JvdaWy qute erant in Christo^ id est in 
fide Cbristi, pcr quod patet quod ncc Ecclesiae Judaeae 
me docucrunt, quae scilic($t erant per se, hon am- 
misUe Ecclesiis gentium. Tantum autem habebant 
auditum de me, id est quod de me audierant, me- 
Inoriae mandaverant, boc , scilicet quoniam qui per- 
^quebatmr nos atiquando , scilicct dum infidelis 
«rat, nunc evangelizat fidem Christi, quam alt- 
quando expugnabat. [Augustinus] Et quia de re 
diflicili magna nascitur admiralio , subdit : Et in 



accedentibus etiam per eum talibua signis, quaUa 
et illi opcrabantuf , ^li) ita eum Domino commen- 
dante auctoritalem meruit , ut vcrba illius sie aa- 
diantur in Ecclesia, Unquam in illo Cbristo yeria- 
sime locutus audialur; sicutipsc dixit : Non pro 
his, inquit, tantum rogo, id est pro discipulls qui 
cum illD tunc erant, sedet pro ei$ qui per verbum 
eorum eredituri $unt inme(Joan. ivii) : ubiomnes 
suos intelligi voluit, non solum qui tunc erant, sed 
etiam qui futuri erant; quotquot enim poslca 
credidenmt in eum, crediderunt per verbum eorum» 
scilicct apostolorum , id est per Evangelium. Quis- 
quis enim in Christum credit , Evangelio credit : 
quod dictum est esse verbum eorum , quia ab eis 



UIIUCIIl IUd|}lia IiaovaiPUi au»ussu»aw, »»»-». w . — - — «|..vw '...ww^... ^— ._ _ . . 

me, id est in mea conversione ciarificabant, vel B est primitus ac prascipue praedicatum. Jam enim ab 

.^. .». . ... ?A i: • • j*--l^^A .v_.Ia ..«AM «.AvrAlAf lAnAm ^Jtrielt 



mngnificabant Dominum^ id est magnificum praedi- 
cabant, qui gratia sua me convertii : vcl clarlfica- 
bant Deum in me, id est meo exemplo prxdican- 
tis, vel gratias agentes Deo, in quo cis proful. 
CAPUT II. 
Yers. i-5.— t Deinde post annos quatuordccim 
I iterum ascendi Hierosolymam cum Bamaba , 
f assumplo et Tito. Ascendi autcm sccundum rcve- 
4 lationem , et contuli cum illis Evangelium quod 
f praedico in gentibus. Seorsum auiem his qui vi- 
« debantur aliquid esse, ne forle in vDCuum curre- 
f rem, aut cucurrissem. Sed neqae Titns, qui me- 
f cum erat, cum esset gentilis compulsus est cir- 
f curocidi ; sed propter subinlroduclos falsos fratrcs 



ipsis praedicabatur, quando per revelationcm Qiristi 
ipsum verbum eoram Paulus accepit, et pef boc 
verbum , et si non per eos. Cum accepisset a Deo 
lUud , credidil Paulus : unde et contulit cum illis 
Evangelium , et dextras accepit, quia illud verbum 
cum eis, etsi non per eos habuit. (i3) Ipsa enim 
collatiounamdoctrinaespcciem excussaomni lcpi-as 
varielatc monslravit. Leprosi enim quos Dominut 
in Evangelio curasse legitur, ct misisse ad saccr- 
dotes ut se eis ostendercnt, non absurde intelligun- 
tur, qui scicntiam verae fidei non habcntes, varias 
doctrinas profitcntur erroris. Nulla porro falsa 
doctrina est, qux non aliqua vera intcrmisceat. 
Yera crgo falsis inordinate permista in una do- 



f curocidl ; SeO propier SUDiniroaucios laiBua ir«mc9 tcra ergo laisis inuruinatc |icriuiBft<i iu uua ww- 

t qui subintroierunt explorare libertatem nostram ^ ctrina significanl lcpram, quae unius corporis colo- 

. ^..A w»%vAM«..« :>i /^Vki>ifif/\ locti tit nAft in SATvi- i**vm <1tvoi>ciQ^ tn/tia vAriiit ninnA manilat. M4 ^ Ut 



f quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servi 
f tutem redigerent. Quibus neque ad horam cessi- 
f mus subjectioni. > 

Deinde po$t annos quatuordecim a Christi passione, 
4|ui fuerunt post prxdicationem Syriae et Cilici», 
ciun, quaestlo csset de lege utrum tenenda esset an 
non , iterum ascendi Hierosobjmam , non ait , ivi , 
sed ascendi , pro situ terne. Ascendi , dico , cum 
Bamaba, qui de Judacis erat. Assumpto Tito, qui 
ie genlibus, Quasi dicat : Hiiic inde testcs habui, 
quibus patet falsum esse me aliud gentibus , altud 
Judaeis praedicare. Ascendi autemy non solum mea 
dispositione, sed seeundum revelationem Dei. Et non 



rem diversis" locis variat atque maculat. (i4) Ut 
ergo Apostoli praedicatio ab omni corruptionis lepra 
libera monslmetur, cum aliis 'apostolis conluUt 
Evangelium. Aliter enim non crcderet Ecclcsia ei 
qui non fuerat cum Domino. Seonum autem. Quaai 
dical : Contuli cum illis Evangelinm : sed «eorsttm, 
[Uieronymus] idest scparatim. Contulicum hisqui 
videbantur aliquid esse, id est alicujus aucloritatiSy 
non publice coram omnibus, ne fidelibus ex Judaea» 
qui putabant legem esse servandam , fidei scanda- 
lum nasceretur. [Augustinus] Seorsum etiam illis 
eiposuit Evangelium , cum jam exposuisset coram 
omnibus : non idco quod aliqua falsa dixerit , ut 



dico didici ab illis tanquam a majoribus, scd con- ^ seorsuin paucioribus vera diceret; sed propter in- 

«..K 4....M ^Sm •nnniiAm Ami/tie aI natiihiic Wn/iti/ialiiim Acmne niii nrkit vw\cctinff nmnia «^'infirA. /llllhllB fllifTllA 



tuli cum ets, tanquam amicis et paribus Evangelium 
Christi, quod prmdico ingentibus. Hic fecit pro as- 
sertione praulicationis, quia muUis crat scrupuhis 
indoctrinaApostoli,perturbaiilibusJudaeis.[Hierony- 
mus] Per hoc ergo quod ait, et conluli cum illis , 
ostendit se non habuisse securilatem Evangelii, 
nisi auctoritale Petri esset et aliorum roboratum. (t I) 
Apostolus enim Paulus post Christi ascensionero, de 
coelo vocatus , si non apostolis communicaret , et 
cumeisEvangelium conferret, quoejusdem socictatis 
esse appareret , Ecclesia illi omnino non crederet , 
aed cum cognovissent eum hoc onnuntiantem quod 

(ii) Augnst., contra Faust. 
(12) Id., super.Joanneni. 



firmos qui non possunt oninia capere, quibus aliqua 
tacucrat diccnda perfectis. Aliquando enim aliquid 
veri tacere licel. Ne forte. Quasi dicat : Coiituli 
cum eis, ne forte in vacuum currerem aut eucurris- 
sem, id cst ne putarer praedicasse inutiliter. Praedi- 
cationis vero opus appellat cursum, pro torrenti 
eloquio : sed neque, Quasi dicat : Non soluni in 
collatione probatus sum, sed etiam Titus qui me- 
cum erat, cum esset gentilis, Neque compulsus est, 
rationibus eorum circumcidi, id est non potnit ex* 
torqueri a me ut circumcideretur, sed susceptus 
est ab apostolis in societate incircumcisus. Cur ergo 



(13) Id., in lib.Quaest. Evang. 
(i4) Id., contraFaust. 



105 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PADLl. — IN EP. AD GALAT. 



m 



vo!lls, vos Galata^, circumcidi? cur uUro a gratia A eram, qui ititrnierunt explorare iibertatem nostram^ 



rccedentes ad l^eni transitis? Sed propter^ etc. 
Quafti dical : Non solum Titus non est compylsns 
circumcidl, sed nequt ad horam, in aliquo, cessimus^ 
quasi couvicti de lege, subjeciioni eorum, ut eis 
subjiciamnr, qui legalia saluti necessaria praedica- 
bant. Cum autem alibi cesserit, ut in circumci* 
sione Timothei, cur non hic cessit? Rcspondet et 
ait : Propter\faUos fratres , qui se fingunt amicos, 
subintroductos^ [Ambrosius] id cst in locum ubi 
erant aposloli , latenter introductos a Judseis. Quod 
cnim inftdeles per se non poterant, per falsos fratres 
moliebantur ; quos sub specie religionis immiserant, 
nt explorarent quae libertas esset nobis in fide 
Christi. (Jnde subdit : ^ui^ scilicet falsi fratres, sub- 



qudwi habemus in Christo Jesu , id est ut \nos redige^ 
rent in servitutem legis : quod cum facere nequi^ 
rent, popiiTum conlra nos excitarc moliebantur : et 
ideo cessimus subjc^ioni eonim , circumcidendo 
Timotheum; ad horam cessimus , ita ut veritas 
EvaAgelit permaneret apud . nos , quae habet quod 
ne^uecircumcisio aliquid confert, neque praeputium, 
sed fides : hoc enim erat apud Judalos, qiiia cre- 
dentes circumcidebant fiiios suos. Attende diRgeii- 
ter quod Ambrosius illaVn litteram infiprobat , qua 
dicitur nec ad horamcessisse, cum dicat se cessisse, 
nec ad horam , Ha dicens : Titum supra dixit, non 
esse compulsum circnmcidi. Et subjicit dicens : Sed 
propter subintroductos falsos fratres, eCc, quibus 



introierunt, id est sub babitu pacis et humiliiatis B verbis quid jam sonat nisi quia ad horam cessit 



introierUdt; aliud quaerendo, aliud flngendo, exp/o- 
rare tibertatem nostram, ut scilicet accusarent li- 
bertatem nostram, quam habeniAs in Christo Jesu , 
id e$t in fide Christi, non ut eam tenerent , sed ut 
aliqua contentione ab ea nos redigerent in servitutem 
Ugist id est in carnales observautias , a quibus li* 
berati smnus per iidem Chtisti. Quod si esset, 
Teritas Evangelii apud gehtes noii riianeret, sed om- 
nes \l^\uAM^Tei\i, Et ideo hic ubi asseitionem 
prxdicalionis s.u9e (f^onferebat , nullalenus voluit ce- 
dere, ut verUas praedicaliodis monstraretur. Et nota 
qnia in his omnibus se commendat , et Icgem non 
tenendam comprobat. Unde siibdit : 



propter lltos? Si autem propter illos falsos fraires 
nou cessit, sicut legitur in quibusdam codiclbos, 
non voiuntate non cessit; nam cessurum sesigniA- 
cavit, si illi non essent ; sed propter illos subintro- 
ductos falsos fratres non cessit. Si ergo cedendum 
non fuit, quare falsi fratres dicuntur, quorum bene- 
ficio non fecit quod faciendum non erat? Ergo si 
hoc est, beneficium praestiterunt Apostolo, quia bo- 
rum causa non cessit, cum Ecclesiae non deberet. 
Cur igitur exploratores dicti sunt, si hoc illum fa- 
eere volebant quod facturus erat? sed propter istot 
Aon fecit. Sin autem non erat faeturus , sine dubio 
proptisf istos fecit. LUtera hic indicat quia cessit. 



Yers. 5, 6. — I Ut veritas Evangelii permaneat ^ et historia factum exclamat. Quomodo enim ad ho- 
.-..j _..- Av 1.. . . „tj_i.-_i •• j^jjj negaret se cessisse , cum probetur propter Ju- 

daeos Timotheiim circumcidisse? Ille enim possel 
defen jere se nec ad horam ces^sse, qul nunquam 



c £.pud vos. Ab his autem qui videbanlur esse all 
c quid, quales aliquando fueriut nihil mea interest. 
i Deus enim personam hominis iion acciplt.- » 

tJl writas^eic, Quasi dicat : Ideo in nullo cessi- 
mus, «( ita verilas Evangelii permaneret apud \os, 
YerUas enim Evangelii, Chrisii est gratia. Ideo eniin 
hic non cessit circumcidendo Titum, ne occasio- 
nem daret eis, qui sine illa circumcisione dicebant, 
eredeAtes salvos esse non posse, et ad deceptionem 
gcntium hoc etiam Paulum senlire jactabant. Ibi 
vero ubi non obTuit, circumcidit Timotheum pro 
scandalo Judaeorum , ne Judaeis sic viderctur cir- 
cunicisionem detestari , sicut idololatria delestanda 
est : cuni iltam Deus fieri praeceperit, hanc Sataxas 



inveniretur cessisse. Nec ad horam enim eessU qui 
nunquam cessit : quod si aliquando cessU, quo- 
modo nec ad horam? Cur etiam dicit se cessisse 
propter falsos fratres, si per se facturus eral? aut 
enim cessurus propter falsos fratres non cessit, anit 
noh cessums propter falsos fratres cessit. Unum 
enlm exhis duobns restat intelligi. Cessit ergo in- 
vitus, non sponte, propter illos faciens quod per se 
non faceret , humillans se legi circumciso Timo- 
theo, ut dolus et scandalum Judaeorum cessarct, qui 
parati erant commoveretumultum el seditionem, si 
persuaserU. Ideo ergo non fecit in Tito quod in Ti- D iHnm filium Judaeae incircameisum susciperet , et 



motheo, ut ostenderet iila sacramenta nec tanquam 
necessaria debere appcti, riec taAquam sacrilega 
debere damnari. Yel seciindum aliam littefam. Qui- 
dam ei^m Latini codices non habent neque^ secun- 
dnm quod ila polest legi. Quasi dicat : Titus non 
est coropulsus circumcidi, sed alibi ad horam cessi^ 
vvs subjectionif ut in circumcisione Timothei. Red- 
dic autem causanl quare compulsus est tacere quod 
nolebat, scilicet pro sCandalo Judaeorum, pnr.ve- 
niens calumnias falsorum fratrum, qui paraii erant 
commovere seditionem, si illum filium Judaeae iii- 
circumcisum ordinaret episcopum : et hoc est quod 
ait, cessimuft , dico,'propter [alsos fratres quisubin- 
troieruni in locum ubi ego cum Timothco et aliis 
Patbol. CXCII. 



episcopuro ordinaret. [Ambrosius] De fiUis autem 
Graecorum non crat scandalum , quia rpistola apo* 
stolorum inde dala erat, ubi dicebatur non oportere 
eos circumcidi. Sed Judaei credentes circumcide- 
banl filios suos, nec epistola apostolorum hoc ve- 
tabat, nec de bis aliquid significaverat. Unde nec 
Titus est compulsus circumcidi , qui de Graecis vel 
gentUibus erat; sed Timotlieus fiiius Judaeae propler 
exploratores circomcisus est. Per hoc enim qiiod 
illuro circumcidU, et non iUum, ostenditur, quia 
iUa legaUa nec saluti necessaria sunt, nec sacnlega » ' 
ita ut verius EvangeUi maneat , sciUcet quia ia 
Christo neque praeputiumneque circumcisio aliquid 
valet, sed ftdcs quas per dUectionem operatur. Ah 

k 



101 PETRI LOMBARDl IM 

Mi aulem, Qiiasi dicat : De coUatione Evangelii re- A nihil eoniuUruni mihi. Sed potius ecantra « opiuo- 



fero ad cominendationem meam. Sed qualeif Id eat 

quam idiotae fuenn^ ad coroparationero meam, a/t- 

quando^ scilicet dum in lege erani, antequam essent 

^postoli illi qui videbantur esu aUquid^ id est alicu- 

Jus auctoritatis, quia cum Domino ambulaverunt, 

et transfigurationi ejus interfuerunt. [Augustinus] 

Videbantur, dico, ab his, scilicet falsis fratribus , 

quia qui videntur esse aliquid, camalibus bomlnibus 

vldentur esse aliquld. Nam ipsl non sunt aliquidt et- 

si boni mlnistri Dei sunt. Christus in illis est ali- 

quid, non ipsi per se ; nam si ipsi per se essent ali- 

quid, semper fuissentaliquid. Quales autem aliquando 

fuerunt, quia ipsi et peccatores, et idiotae fueruiA, 

nihil mea intereH referre, id est nil mihi prodest in ^ . , 

hoc statu miserie, quia prseterita nec prosunt nec " cula feceram , quot gentes converteram, Cepha$, id 



nem insidiantium , cum vidiuent quod Evangelium 
prwputiit a Domino crediium eti mi/tt, ut lideli , ita 
princlpaliter, stcMt ei Petro Evangelium circumcieio^ 
ni$. Christus enim Paulo dedit ut mlnistraret gen- 
tibus, qui etiam Petro dederat ut ministraret Ju- 
dxis . [Ambrosius] ita tamen dispensatio dislributa 
est illis, ut fet Petrus gcntibus praedicaret si causa 
fecisset, et Paulus Judaeis. Qui enim. Quasl dicat : 
Per boc viderunt, quia qui operalue esi Petro^ id est 
dedit quldquid habet, eligendo eum in apostolatum 
circumciiionis^ id est Judaeorum, operatus eet et mihi^ 
id est ad meum honorem, inter gentet. Cum vidis- 
sent, inquam, ei cum cognovissent gratiam qwe data 
est mihi in gentes, [Augustinus] scilicet quot i 



obsunt. Innuit lamen se praevaluisse. Dicendo enlm, 
quaies aliquando fuerunt , indicat se in iegaiibus 
praevaiuisse illis ; sed nil tamen iis pri»fuisse,[et ideo 
Galatis non sunt curanda legalia. Deus , etc. Quasi 
dicat : Ideo nii mea interest, quia Deus non accipit 
pcrsonam hominis, magnam vel parvam, id est sine 
personarum acceptione omnes ad saiutem vocat , 
non reputans illis deilcta eorum. 

Yebs. 7-i3. — c Mihi enim qui videbantur esse 
c allquid , nihil contulerunt. Sed econtra cum vi- 
c dissent quod creditum est mlhi Evangeiium prae- 
« putii sicut et Petro circumcisionis (qui enim ope- 
c ratus est Petro in apostolalum circ^mcisiouis , 



est Petrus, et Jacobus et Joannes , qui erant hono- 
ratiores m apostolis , quia semper in secretis cuni 
Domino fuerunt, qui videbantur columna esse , id 
est sustentatio totius Ecclesiae , quae etiam ipsa oo- 
lumna et (irmameutum dicitur vcritatis (/ 7tm. ni) : 
quam etiam sapientia aedilicavit, et constituit in 
septem columnis {Prov* ix), quo numerp vei uni- 
versilas praedicatorum, quia solet poni pro universo, 
vel septenaria operaiio Spiritus sancti insinuatur. 
Cum Iioc, inquam , vidissent et cognovissent , dede- 
runt mihi et Barnabde dextras in signum societatis , 
id est consenserunt in societatem, et paruerunt vo- 
luntati Doinini , conscntientes ut ego esscm primus 



operatus est et mihi inler gentes) et cum cogno- ^ in prscdicalione gentium, sicut Petrus in circumci- 



« vissent gratiam quae data est -mihi , Jacobus et 

c Cephas et Joannes qui videbantur columnae esse, 

dextras dederunt roihi etBarnabae societatis, ut 

nos in gentes, ipsl autem in circumcisionem, tan- 

tum ut pauperum memores essemus. Quod eiiam 

solllcitus fui hoc ipsum facere. Cuin autem ve- 

nlsset Cephas Autiochiam , in faciem ei restiti, 

quia reprehensibilis erat. ^Prius enim quam veni- 

c rent quidam a JacolM), cum gentibus edebat. Cum 

c autem venissent, subtrahebat et segregabat se, 

c iimens eos qui ex eircumcisione erant. Et simu- 

c iationi ejus consenserunt caeteri Judaei , ita ut et 

< Darnabas duceretur ab eis in lllam simulatio- 

c nem. i 



sione. Et sicut alii apostoli obedireut Pctro, ita 
Barnabas Paulo. Non ergo invcntl sunt in aliquo 
dissenlire ab illo, ut cimi ille perfectum Evangelium 
se accepisse diceret, illi negarent , et aliquid vel- 
lent tanquam imperfecto addcre. Vt nost quasl 
dicat : Dederunt nobis dextras, ad hoc utique, icl 
nos iremus m gentes; ipsi autem in drcumdsionem 
tantum. Hoc addiderunt : Vt pauperujfn , qui erant 
in Ilierusalem , memores essemus , qui remm 
suarum venditarum pretia ad pedes apostolorum 
ponerent. Mcmores, dico, ad opus illorum fa- 
ci^do coliectas. Ecce per hoc patet quod nobis 
egebant. Quod etiam. Quasi djcat : Ipsi monuerunt 
145 nos hoc facere. Quod^ id est sed, ante adrao- 



Jf iAt eiiim, vel auiem. Quaai dicat : Ideo ad priora f) nitioncm illorum ego fui etiam soltidtus^ id cst slu- 



non recurro, quia ea quae modo sunt, sufficiunt 
mihi ad commendationeni , sciiioet quia illi qui vi^ 
debaniur esse aUqmd^ scilicei Petrus et alii qui fue- 
runt cum Domino , nil contulerunt, id est addide- 
runt, mUii, {Augustinus] lu quo patet quod non 
illis inferior sum, qui a Domino adeo perfectus 
8um, ut nil esset quod in coUalione meae perfcctioni 
adderent. Qui enim iilis imperilis Iribuit sensum , 
dedit^et mihi. ¥ei Ita continua : Yere Deus non ac- 
cipitpersonamhominis, qui si ita esset, ego Paulus, 
anle impius , cui tales nil conferrct , non fuisseni , 
sed fui. Mibi enim , etc. Yel iu junge , et legitur, 
autem. Quasi dicat : lilud nil mea interest referre, 
sed hoc dieam, quoii qui videbautur csse allquid. 



dui hoc ipsum [acere^ non minus diligenter quam 
illi praeceperunt. Eo tcmpore cum venisset Petrus 
Antiochiam, licet hoc in Actibus apostolomm non 
legatur, in faciera ei restitit Pauhis. Undc subdit : 
Cicm autemf etc. quasi dicat ; Ipsi mihi nihil contu- 
lerunt, sed ego contuli Petro, quia cum venissei Ce- 
phas Antiochiam^ qui locus gcnlium erat, ego restiti 
ei, tanquam pari. Hoc enim non auderel facere, 
nisi sciret se non imparem fore. Restiti, dico, eundo 
in faciem ejus, scilicet quod non animadvertebat in- 
dicando; et non in occulio, sed coram omnibus 
quibus nocebat. £t non temerc hoc feci, quia repre- 
hensibiUs erat^ id est dignus reprehensione, non pro 
se sed pro aliis. £t vere, quia hoc modo. FAugusti- 



m COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. - IN EP. AD GALAT. f|0 

nus] Priusemm quam venitent quidfun Indm ab Ja^ a non judaice vivie, id esl {[cntiuin, non Judsonim 

rilu Tivis, quia sciebat iilam dissertatloneni oibornm 



cobo^ Ecclesise Hierosolymitanae episcopo, edebat 
Petnis cum genUbusy non babens discretionem in 
cibis. lili qui a Jacobo venerani «niulatores legis 
erant, nomine Cbristiani, qui sequo jure Cbristum 
et legem venerabantur, quos timens nonmiscebator 
gentibus, quod si solum esset, non esset repreben- 
slbile, siout et ipse Paulus pro scandalo aliquando 
cessit. [Ambrosius] Sed in bocerrabat quod gentes 
judaizare cogebat suo exemplo, dum a gentibus sc 
diTidens Judaeis se adjungebat. Unde subdit : Cum 
nttlMt UU veni$9ent a Judaea, subtrahebat se PetruSt 
latenter per aliquas occasiones a cibis gentilium. 
Et segregabat itf» U eat per se gregem cum Judaeis 
faciebat, timens^ non cibQ6»sedeos^tea;rirrtim£t 



nibil conrerre. Ecce qui ante Tuii in ritu Judaioo 
dimisit. Quid ergo debent facere qui non fuerunt ut 
Calatse?non utiquedebent recipere (15). Si, inquani, 
boc est» quomcdo cogi$ffente$f quaeomnia quse Tidenl 
in te putant esse necedsaria saluti, judaizaret Cd- 
gebat quidem non docentis imperio, sed convers»- 
tionis exemplo, et de boc objurgatus est.; Uinc di* 
scant Galatae Petri auctoritate non esse judajzandum, 
qui in boc reprebensus est. De liac autem refNreben- 
sionedissentlre videntur Ilieronymuset Augustinus, 
sicut et de legalium post Cbristum observatione. 
Hieronymus enim ait Petruin nou ideo observasse 
illa legalia, quod vellet ea post Cbristum senrari 



sione erant^ id est de Judaea, qnia erant infirmi, vel ^ etiam a Judaeis, sicut vere nec debebani, sed invi- 



etiam si firmi essent» ne pro more simi scandaliza- 
rentur. Igilur ne scandalizarentur, sed pauiMim fn 
fide nutrirentur^factusest Judaeis, tanquam Judams* 
simulans cum infirmis idem sentire. Et eimuiationi 
ejut casteri Judigi^ qui erant Antiocbiae, conume-- 
runtf tanquam discemeret cibos, ita ut et Barnabattf 
qui raecum erat doctor gentium, ab ei$ duceretur 
genlibtts subtractus tii iUam simulationem^ Judaicse 
comestionis, ut quamvis recte crederet de tef is in 
utroque populo abolitione, eadem tamen intentione 
qua Pelrus, se a gentious subtraberet, eC cum infir- 
niis idem sentire se simularet. Haec autem simulatio 
gentibus inutilis erat, ideoque PaulusPetrum redar- 
giiit. Unde subdit : 

Vebs. 14. — c Scd cum vidissem quod non recte 
c ambularent ad veritatem Evangelii, dixi Cepbae 
c coram omnibus : Si tu cum Judaeus sis, gentiliter 
« vivis et non Judaice, quomodo gentes cogis judai- 
c zare? » 

Sed cum ndi$$em ego solus quod non recte ambu- 
Imrent^ non quantum ad intentionem, sed ad verita- 
tem EvangeUi, qula per hoc peribat veritas, ut gen- 
tes iudaizarenty dtxt Cephm coram omnibu$^ quia 
pro omnibus sanandis dictum cst, ut omnes illius 
objargatione sanarcntur. Non enim utile erat erro- 
rem qui palain noceret, in secreto emendare. [Au- 
gttstinus] Hiic etiain acccdit, quod firmitas et chari- 
tas Petri cui ter a Domino dictum cst : Pa$ce ove$ 



tum fecisse et dispensatorie simulasse» ne scUicet 
Judaeos amitteret; nec in hoc peccabat, qula bona 
inteniione id agebat, etsi illi peccaient, qui ^'us 
fvasi exemplo judaizabant. Nec fuit reprobensio ve- 
ra, quia nil in eo rpprebensibHe erat, sed dispensa- 
toria, ut per hoc scireiit geiites non esse judaisan- 
dum, videntes tantum Apostolum in hoc repre- 
hendi. 

Augustinus vero dicitPetrum servasse illa legalia 
non dispensatorie, sed vere, quasi eis subjectum, 
sed Ron in eis spem ponentem, quae ab omnilNis 
Judaeis erant servanda, et eum vere peocasse, non 
illa servando, sed alios suo exemplo judaizare eo- 
g gendo, ut sit reprebensio vera non dispensatoria. 
Ait enim Hieron. (i6). Ex boc loco impius Porphyriiit 
Petrum a Paulo reprehensiim nobis objicit^ voleng 
et illi maculam erroris, et huic procacitatis incniere* 
et in communeflcfi dogmatis accusare mendaciumt 
dum intcr se Ecclesiarum principes dissiderent. 
Quod utique facit non intelligens quo sensu Petrus 
reprehensibilis fuisse» vel ei apostolus Paulus in fa- 
ciem restitisse dicatur. Nam uterque recte sentit 
legem non esse tenendam, et in omni gente quicuD • 
que timet Deum et operator justitiam, acceptus est 
illi, sed uterque cauta simukitione dlspensat, ille 
subtractionem, iste reprehensionem, nt et Judaeis 
superfola, et gentibus desperatio tollerettir. Non igi* 
tur vel Paulo vel eis cum quibus aiite edens se ab 



mea$ (Joan. xxi); objorgationem talem posterio- D els postea separabat, Petros vere reprebensibilis 



rts pasiorispro salule gregis libentlssime sustinebat, 
valebatque hoc ad magnum humilitatis exemplum, 
ut in eo qui primus est, discant caeteri mites esse 
et bumiles. Ipse enim Pelrus quod a Paulo fiebat 
uiiliter iiberlatecharitatis, sancte ac benignepietate 
humilitatis accepit, atque itaexemplum posteris prse- 
buit, tanto sanctius quanto ad imitandum dlfficiiiiis, 
quo non dedignarentur majores sicubi forte recti 
tramitem reliquissent, eliam a posterioribtis corrigi. 
Laus itaque justse libertatis in Paulo, et sanct» hu- 
miiitatis Ia Petro eminuit. Dixl inquam, tt ttf, o Pe- 



erat, nec eis Paulus procaciter resistebat. Paolus 
enim in Petro hoc reprebendere non potiiit, quod 
ipse fecit, nec arguere simulationem, cujus et ipso 
reus erat; sed fuit haec reprehensio non vera, sed 
dispensatoria ; nec Petrus peccavit, necPaulus pro- 
caciter arguit. Petrus autem, sicut legitur in Actjbus 
apostolorum, auctor fuit hiijus decreti, iegem post 
Evangelium non esse servandam, qui post visionem 
lintei, ubi erantdiversi generis animalla, ad Come» 
lium intravii, et cum gentibus comedit : qui elianr. 
quaestionem de bac re solvit. Cum enim Paulus el 



irc, cum$i$ Judieu$, natione et gencre, gemUiter et Bamabas jam conversis muUis genlibus venissew 



(15) August. adHierou. 



(16; Hieron. ad August. 



Ilt 



PETRK LOMBAKDl 



113 



Aniiochlam» quidaiu de Judsa descendentea dice- A doceas a Moyueorum quiper gentes suntJudmmm^ 



bant : Sine legc Moysl nemo^ potest saWari. Tunc 
utrfque scilicel Pauliis et Barnabas et illiiudaei qui 
boc dicebanty ascenderunt Jerusalem ad aposlolos. 
Pelrus ^ero ail : Dedtt Deu$ S^ritum ilH$ tieut et 
nobiSf et nihil discrevit inter not e$ itloi^ fide furtp- 
eans cordaeorum, Quidergo tentati$ demum imponere 
jugum^ quod neque nos neque patres noslri portare 
potuimus f sed per gratiam eredimus sabari sicut et 
iUi (Aet. xv). Petnis itaque bene sensitde abolitione 
lagis, sed simulavit pro timore Judaeorum ne oeca- 
aione gentium a fide recederent,,et sic perderel gre- 
gem suum. Siniulavit autemPaulus pro simili metu, 
ut in circumcisione Timotbei, ct ipse qul comam ex 
voio uutrivit ut Nazarxi, in Cenchris ex lege caput 



dicens non detereeireumcidere fiiios suos, neque seeun- 
dumconeuetudinem legie ingredi, Quid ergoest 9 (Jtique 
oporlet eonvenire muttitudinem, Audierunt etenim in- 
pervenisse. Hoc ergo faequod libi dicimus. Sunt nobis 
tiri quatuor, votum habenUs super se :^hk aseumptis^ 
saneti/ica te eum ipsis, et $cient omnes fal$a e$$e qum 
de te audieroM (Aet. txt). [Augustinus] Non, ut opi- 
uor, obscurum est, et Jaoobum hoc Ideo raonuisse, 
ut scircnt falsa esse qu» de illo audierant hi, qui 
cum ex Judaeis credidissent, tamen aemulaCores 
erant legls, qui sic ea volebant observari, tanquam 
sine hisin Evangeliojsalus credentibus esse non pos- 
sit. Hl senserant Paulum vehementissimum gratlae 
praedicalorem, et inlentioni eorum maxime adver* 



totondit. Post niulta etiam in Jerusalem consilio " stim. Ab aemulis enim novae legis qui non inlellige- 



Jacobi et presbyterorum purificatus secundum legem 
in lemplum intravit, et hostiam obtulit. Ecce quo- 
modo Judaeis Judaeus Tactus est. Non ergo olDcioso 
mendacio, sed bonesta dispensatione et Petrum s^ 
a gentibus segregasse, el Paulum ei resiitisse, ego 
imo alii ante me exposuerunt, ut et aposlolorum 
prudentia demonstraretur, et blasphemantis Por- 
phyrii imprudentia eoerceretur (17). 

Augnslinus vero dicit credentesdegentibusonere 
legis liberatos esse ; de Judaeis vero credentes, legl 
Bubditos esse, nec peccare si circumcidunt et sacri- 
ficant» modo spem salutis in eis non constituant, 
nec peccat Peurus si judaizat, sed quia cogit gentes 



bant quo animo a Judaras fldeiibus illa lune obser- 
vari deberent, scilieet propter commendandam au- 
ctdritatem divinam et sacramentorum illorum pro- 
pheticam sanctitatem, non propter adipiscendam 
salutem, dicebatur PauUis gratiae praedicator egre- 
gius damnare legem Moysi ut sacrilegam, nec Deo 
mandanle scrlptara, et ideo hujus fals» crimiAatio- 
nis invidiara diluere voIensipsejttdaizavit,osteBdeni 
non eam esse sacrilegam Judaels, ut est id<riolatrUi 
gentibus, nec tamen esse nec^sariam saluti. 

Porro aposloli decreverant Hierosolyrais , ne 
quisqiiamtuncJudaeosjudaizare prohiberet, quani- 
vis etiam ipsos Christiana dodrina non cogerct 



jttdaixare suo exemplo, in quo solo, Paulus repre- ^ (18). luque si post boc apostolorum decretum 

bendit eum ut doctor gentium, ut sit reprebensio 

vera, nec dispensaloria. Alioquiu mentitus est Pau- 

luB. Si enim hoc feqt Petrus quod facere debuit, 

ipentilus est Paulus qui eiim vidit non recle ambu- 

lantem ad verilatem Evangelii. Quisquis enim facit 

quod (hcere debel, recte utique facit, el ideo falsum 

de illo dlcii, qui dieif eum non recte fecisse, quod 

novit eitan.facere debuiase. Si aulein verum scripsil 

P^ultts, verum est quod Petrus non recte ambulabat 

ad veritatem Evangelii : ego quidem illud Petrum 

sjc egisse credo, ut gentes cogeret judaizare. Hoc 

eniin lego scripsisse Pauluin qiiem raentitum esse 

non credo, et ideo non recte agebat bic Petrus, 

qnia crat conlra Evangelii verilalem, ut putarent 



Petrus habuil illam in Antiochia simuiationem qua 
gentes cogerel judaizare, non mirum si Paulus con« 
stringebat eum libere debere asserere, quod cum 
caeteris aposloMs se Hierosolymis decrevisse memi- 
nerat. Si autem hoc ante illud Hierosolymitanum 
concilium Petrus fecit, nec sic rairum est, quod 
eum volebat Paulus non timide boc sublegere, sed 
fldentcr asserere, quod eum pariter sentire jam 
noverat, vel quia cum eo contulerat Evangelium, 
vel quia in Comelii vocatione eliara divinitus eum 
de hac re monitum acceperat, sive quia anlequam 
illi venissent Antiochiam quos timuerat, cum genti- 
bus eum convesci videral. Non enim negamus Pe- 
trum in hac sententia fuisse in qua et Paulus fuit. 



qiii credebant in Christum, se sine illis legalibus D Non igitur tunc eum quid in eare vemm essel 



salyos esse non posse. Uoc enim contendebant An- 
tiocbise qui ex circumcisione crediderant. Ipsum 
vero Paulum credo non ita egisse, quando timotheum 
circumcidit, vel Cenchris votuin persolvit, vel Hie- 
rosolymis a Jacobo mouitus, legalia illa suscepit, 
ui putare videretur per iiVji legalia salutem posse 
dari, sed ne illa quae in umbris futuroriim Deus 
iieri jusserat, tanquam idololairiam gentium dam- 
nare crederetur. Hoc est enim quod Jacobus ait : 
VideSj inquit, fratery quot millia $unt in Judiva qui 
crediderunt in Ctiri$to, et hi omtie$ wmulatoret legi$ 
$unt. Audierunt enim de te quod di$cis$ionem 146 

(17) August. ad Hieron. 



docebat, sed ejus simulationem qua gentes cogebal 
judaizare, argui'bal, quia $ic illa omnia simulatorie 
gerebantur, quasi verum esset quod dicebam qui- 
dam, scilicet crcdentes siiie lege iion posse salvari» 
in cigus sententix non eonsensionem , sed simula- 
tionem tiniore Petrus inciderat, ui de illo vere 
Paulus scrlberet, quod eum vidisset aon recte 
ainbulantem ad veritatem Evangelii, eiqiie verissime 
diceret quod gentes judaizare cogebat, quod Paulus 
utique non Caciebat: ob hoc illa vetera veracitcr 
ubi opus erat observans, ut damnanda noa esse 
monstraret, praedicans tamen instanter non dSy sed 

(18) August. ad Hieron. 



«13 COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULl. — IN EP. kD GALAT. 114 

gratia fldfil salvos fieri fideleft , ne ea telut necessa- A hrael {Jer. xxxi). Non dicil populo gentium sed 



ria quisquam susciperet , post passionem et resur- 
reciiouem^namqueDomini jami^velata fide, amise- 
rant tanquam vitam ofiicii sui. Yerumtamen sicut 
defsnaa corpora deducenda erant quodammodo 
ad sepuUuram» nec siraulate, se^ religiose, non 
erant deserenda cootinuo, vel inimicorum obtro* 
ctationibus laaquam canura morsibus projicienda. 
Ideo nmic quisquis Cbristianorum quamvis sit ex 
Judans ea celebrare voluerit , quasi sopitos cineres 
rruens non erit pius deductor vel bajulus corporis, 
sed iropius sepultur» violator. Nam processu tem- 
poris observationes illae ab omnibus Christianis 
sunt deserendae. Item ipsum aposlolum Paulum in- 
terrogans, interpello et requiro in eo quod scripsit 



Judsis, iit non in vetustate littene vivant , sed Ui 
novitate spiritus, nec sunt illae cseremoniae res iu 
difierenles inter bonum et malum ; si obaervand« 
sunt, salutem afferunt, si vero salutem non afferuot, 
non suut observand». Eas observare tu dicis bo- 
num, ego assero malum , non modo eis qul ex gen 
tiii, sed etiam qui ex Judaico populo credideruat. 

Yers, 15-18. — i Nos natura Judaei, et non ex 
c gentibus peccatores. Scientes autem quod non 

< justificaturhomo ex operibus legis, nisi perfidem 

< Jesu Cbrisli , et nos in Christo Jesu credimus ut 

< justificemur ex fide Christi , et non ex operibus 

< I^4s, Propter quod ex operibus .legis non justift* 

< cabitur omnis caro. Quod si quaerentes justificari 



se vidi«se Petrum non reeteambukire advefitatem ^ « in Cbristo, invenii sumus et ipsi peccatores, 

Evangelii, eique ideo restitisse, quod illa simula^ 

tione gentes judaizare cogebat : utrum venim 8cri« 

pserit an non, neseio qua dlspensativa ralmtate 

Hientitus sit. Absit ! uteuro mendaciter fecisse cre- 

«lamus (19). Omnino enim teneridiim est in doctrina 

reUgionis nuUo modo esse mentiendum, et a seripto- 

ribus sanctarum Scripturarum credendum est on^ 

nino abesse roendaeium, ne dispensatores Christl 

sibi putent licere pro veritatis dispensatione ipen- 

tiri. Fidelis igilur dispensator Paulus nobis exhibet 

proeul dubio in scribendq fidem, quia veritatis 

dispensaior erat, non falsitatls : el ideo verum 

scripsit, dicens se vidi^se Petrununon recte arobu* 



< nunqoid Chrislus peccati minister est? Absit! 

< Si enim qu» destruxi iterum haec resdifico, pn&- 

< varicatorem me constiluo. i 
No$ natura, etc. Commendata auctoritate snn 

jam rationibus incipit agere, quod carnales obser-' 
vantiae. post Christum non sunt observandae, osten* 
dens justitiam, non ex l^e, sed ex gralia fidei esse, 
primo, exemplo sui et aposlolorum, et Abrahae, 
qui ex Rde justificati sunt, deinde Scripturarum 
attestatione , tandem humana consuetudine»..Ue 
improbatione iiaque legis incipit hic plene agere. 
Quasi dicat : Gentes non debent judaizare. Et vere» 
quia nos qui valuimus in lege, scimus eam non jn* 



lantem ad veriialem Evangelii , eique in faciem q slificare , et ideo ea dimissa ad Christum confug* 



restitisse, quod cogeret gentes judaizare. Petri itaque 
et Barnabas simulatio, merito reprehensa est ct 
correpta , ne et tunc noceret, et ne posteris ad irai- 
tandom ^aleret. 

Cui Hieronymus ita respondet : Scribis in epistola 
qnod Paulus cum jam esset Christi Apostolus sus- 
cepit ea quae in lege praecipiuntur celebranda, ut 
doceret non esse pemiciosa his qui ea vellenl sicut 
a parenitbus per legem aceeperant custodire, si 
taroen iii eis non constituerenl spem salutis. Estque 
summa sententiae tuae , credentes quidem de genti- 
bus a legis onere liberos esse, sed credentes de 
Judaeis bene facere , si sacrificant et circumcidunt. 
Sed si post Evangelium beue facit qui judaizat in 



Rms, quod ita dicit : No$ » scilicet ego et alii apo- 
sloli, sumus natura Judwi , id est non proselyti, sed 
genere Judaei sumus, et non sumus peccatores es 
gentibus, Quasi dicat: Peccatores quidem 6omii3, 
sed non ut gentes idololatrae et imroundi (20). At- 
tende quod sicut interest inter irridentes et irriso* 
res, et inter scribentes et scriptores, et hujusmodi, 
ita Scriptura peccatores appellare consuevit valde 
iniquos, et gravibos peccatorum sarcinis pneralos, 
quod nomen gentibus imposuerunt Judaei ex vetusta 
superbia, tanquam ipsi justi essent, cum essent ei 
ipsi peccatores. [Augustinus] Hoc nomen non est 
in Scripluris usitatum de illis qui cum juste et lau^* 
dabiliter vivant, non sunt sine peccato. Sciente$ 



sacrifiriis et caeteris, iii haeresim labimur Cerinthi autem. Quasi dieat : Sumus natura Judaei, et non 



et Ebionis, qai propter hoc sunt anathematizati 
quod Evangelio miscuerunt cultum legis, qui dum 
volunt Judsi esso et Christiani , neutrum sunt : et 
si tales suscipimus ut in Ecclesia Dei faciant quod 
feeenint in synagoga Satanae, iion illi Christiani 
flent, sed nos Judaeosfacient. Dicis legis caeremonias 
his qui ex iiidaus sunt non esse pestiferas, ego 
contra pronuntio quod sunt utique caeremoniiB Ju- 
daeorara omnibos mortiferae fidelibus. Fini$ enim 
tegia Chri$tu$ e$t (Rom, x). Item : Lex et prophetw 
uqueadJoannem (Luc.xvi). Item Jeremias : Con^um- 
mabo te$tamentum notum $uper domifni, vel domtts 

(19) Augustinus, contra Judam. 

(20) Id., inpsalmocv. 



peccatores ex gentibns, sed tamen scimus quodi 
/lomo, id est Judaeus quantumcunque in lege sit, 
KOfi ju$tilicalur ex operibue- legi$ , id est per opera 
legalia, qiue sunt de sacrificiis et de aliis figurativis. 
NuUo denique modo justificatur, ni$i per fidem 
Chri$ti Je$Ut id est qua creditur. in Christum. Et 
quia hoc est, ergo et no$ Judaei sicut et genteSi 
credimu$ in Chri$to Je$u^ ut ju$tificemur ex fide 
Chri$ti (21). Non ideo dicit ex fide, quod opera 
bona frustrentur, cum Deus reddat unicuique se«> 
cundum opera sua , sed quia opera sunt ex gratia » 
non ex operibus gratia, quia fides pcr dilectionera 
(21) Id., ad Paulin. episc. 



Ilt 



PETRK LOHBARDl 



113 



Anlioehiam, quidam de Judsa descendentea diee- A doceat a Moy$€ eorum quiper gentes suniJudmomm^ 



bant : Sine lege Moyai neino. poiest aaWari. Tunc 
virfque scilicel Paulus ei EarnalMis el illi Judei qui 
hoc dicebanty ascenderunt Jerusalem ad aposlolos. 
Peirus vero aii : DedU Deui SpirHum iUu $ieut et 
nobiSf et nihil diserevit inter not et tl/oi, fide |wrt/S- 
coiis cordaeorum. Quidergo tentaUs demum hnponere 
jugumj quod neque nos neque patrtt nottri portare 
potuimut ftedper gratiam eredimut talvari sieut et 
iUi (Act. X¥). Petrus iiaque bene sensitde abolitione 
legiSf sed simulavit pro timore Judseorum ne occa- 
aione geniium a fide reGedercni,,et sic perderel gre- 
gem suum. Simulavit autemPaulus prosimili roelu, 
ui in circiimcisione Timoibei, ei ipse qui comam ex 
voio uuirivii ui Nazarxi, in Genchris ex lege caput 



dicent non debereeireumcidere liliot suos^ neque tecun- 
dumconsuetudinem legit ingredi. Quid ergo est f Vtique 
oportet eonvenire multUudinem, Audierunt elenim eu- 
pervenitu. Ucc ergo faequod tibi didmut. Suntnabit 
viri quatuor, votum habentet tuper te :^kit attumptit^ 
ttmcti/ica te cum iptit^ et teient omnes fatta ette qum 
de te audierant (Act. txt). [Auguslinus] Non, ul opi- 
uor, obscurum est, et Jaoobum boc ideo monuissev 
ui scireni falsa esse qu» de ilio audterant hi, qui 
cum ex Judaeis credtdissent, tamen aemulaCores 
erant legis, qui sic ea volebam obsenrari, lanquam 
sine his in E yangeliotsalus credenlibus esse non pas- 
sit. Hi senseranl Paulum vehementissimBm grati» 
praedicalorem, el inieniioni eorum maxime adver- 



lotondit. Posi mulia eiiam in Jerusalem consiiio ^ stim. Ab aemulis enim novae legis qui non inlellige^ 



Jacobiet presbyterorum puriAcalus secondumlegem 
in lemplum iniravit, et hosiiam ohlnlit. Ecoe quo- 
modo Judaeis Judaeus facius esi. Non ergo oflQcioso 
mendacio, sed honesia dispensatione et Peirum se 
a geniibus segregasse, el Pauluin ei resiilisse, ego 
imo alii anie me exposueruni, ul ei aposlolorum 
prudeniia demonsirafeiur, et blasphemaniis Por- 
phyrii imprudenita coerceretur (17). 

AugHSlinus vero dicii credentesdegentibos onere 
legis liberaios esse ; de Judaeis vero credenies, legi 
•ttbdiios esse» nec peccare si citcumciduni el sacri- 
ficanl, modo spem salulis in eis non constiiuani, 
nec peccat Petrus si judaizat, sed quia c<^it gentes 



bant quo animo a Judaeis fldelibtts tlla lune obser- 
vari deberenl, scilieel propler commendandam ao- 
ctoritatem divinam el sacramentorum illonun pro- 
phelicam sanctiialem, non propier adipiscendani 
salvtem, dicehalur Paulus gratiae praedicalor egre- 
gius damnare legem Moysi ul sacrilegam, nec Deo 
mandanle scriplam, el ideo hujus falsae criminatta- 
nis invldiam diluere volensipsejttdalxavli,oste&deni 
non eam esse sacrilegam Judaels, ut esl idoiolatrin 
genlibus, nec lamen esse nec^sariam saluti. 

Porro aposioli decreverant Hierosolymis » ne 
qnisquam iunc Judaeos judaizare prohiberei , quaoi- 
vis eiiam ipsos Chrisiiana dodrina non cogerct 



jttdaixare suo exemplo, in quo solp, Paulus repre- ^ (18). Ilaque si posl hoc apostolorum decrelaia 



hendit eum ut doctor geniium, ut sil reprebensio 
vera, nec dtspensatoria. Alioquin menlilus esl Pan« 
loB. Si enim hoc Ceeii Petrus quod facere dehuit, 
meniitus esi Paulus qui eiim vidit non recie ambu- 
lantem ad veritalem Evangelii. Quisquis enim facil 
quod fiicere debel, recte uiique facit, et ideo falsum 
de ilio dlcil, qui dicif eum non recle fecisse, quod 
novil eHm.facere debuisse. Si aulem verum scripsit 
P^ulus, verum est quod Petruft non recie ambulabal 
ad verilatem (Ivangelii : ego quidcm iliud Petrura 
sic egisse credo, ut gentes cogerei judaizare. Hoc 
enim lego scripsisse Paulum quem raeniiium esse 
non credo, et ideo non recte agebat hic Peirus, 
quia crat conlra Evangelii verilaiem, ui puiarent 



Petrtts habuit illam in Auiiochia simulalionem qua 
gentes cogerei Judaizare, non mirum si Paulus €on« 
siringebal euro libere debere asserere, quod cuta 
caeleris aposloKs se Hierosolymis decrevisse memi- 
neral. Si autem hoc anie illud Hierosolymitanum 
concilinm Pelrus fecil, nec sic rairum esl, quod 
eum volebal Paulus non limidc hoc subtegere, sed 
fidentcr asserere, quod eum pariter sentire jant 
noverat, vel quia cnm eo conluleral Evangelium, 
vel quia in Comelii vocatione eliam divinitus euro 
de hac re monilum acceperat, sive quia anleqaam 
illi venisseni Aniiochiam quos iimuerat, cum fenli- 
btts eura convesci videral. Non enim negamus Pe- 
trum in hac sentenlia fuisse in qua ei Paulus fuit. 



qiii credebant in Chrisium, se sine iilis legalibus D Non igiiur iunc eum quid in ea.re verum essel 



salvos esse non posse. Uoc enim contendebant An- 
liocbise qui ex circumcisione crediderant. Ipsum 
vero Paulum credo non ila egissc, quando timotheum 
circumcidit, vel Cenchris volum persolvit, vel Uie- 
rosolymis a Jacobo mouitus, legalia illa suscepil, 
ui putare viderelur per iiVai legalia salutem posse 
dari, sed ne illa quae in umbris fuiurorum Deus 
iieri jusserat, tanquam idololalriam geniium dam- 
nare crederetur. Hoc esi enim quod Jacobus aii : 
Videt^ inquit, frater^ quot millia sunt in Judosa qui 
crediderunt in Ctiristo, et hi omnet wmulatoret legit 
tunt. Audierunt enim de te quod ditcissionem 146 



docebat, sed ejus simulationem qua genies cogebai 
judaizare, argtt;>bal, quia sic iila omnia simulaiorie 
gerebaniur, quasi verum esset quod dicebani qui* 
dam, scilicet credentes siiie lege non posse salvari» 
in cujus sententi» non consensionem , sed simula- 
iionem timore Pelrus inciderati ut de illo vere 
Paulus scribere^, quod eum vidissei non recte 
ambulantem ad veriialem Evangelii, eiqiie verissime 
dicerel qtiod gentes judaizare cogebat, quod Paulus 
utique non faciebat : ob hoc illa veiera veraciter 
ubi opus erat observanB, ut damnanda non csse 
monsiraret, praedicans tamen insianter non eiS| sed 



(17) August. ad Hieron. 



(18) August. ad Hieron. 



113 COLLECTANEA LN EPIST. I>. PAULL — IN EP. AD GALAT. 114 

gratia fldei saivos fleri fideles , ne ea Telut necessa* A hrael {Jer. xxxi). Non dicit populo genlium sed 



na quisquam susciperet , post passionem et resur- 
rectiottem«nainqueDominijami^veiata fide, amise- 
rant tanquam vitam officii sui. Yerumtamen sicut 
defaiicia corpora deducenda erant quodammodo 
ad sepulturam» nec siratilate, se^ reiigiose, non 
erant deser^da continuo, vd inimicorum obtre- 
ctationibus lanquam canum morsibus projicienda. 
Ideo noBC quisquis Cbristianorum quamvis sit ex 
Judans ea ceiebrare voluerit , quasi sopitos cineres 
eruens non erit pius deductor vel bajulus corporis, 
sed iropius sepultur» violator. Nam processu tem- 
poris observationes illae ab omnibus Christianis 
sunt deserendae. Item ipsum apostolum Paulum in- 
terrogans , interpello et requiro in eo quod scripsit 
se vidisse Petrum non reeteambulare ad vefiiatem ^ 
Evangelity eique ideo restitisse, quod illa simulft* 
tioiie gentes judaizare cogebat : utrum verum scri- 
pserit an non, nescio qna dispensativa ralsitate 
wentitus sit. Absit ! uteum mendaciter fecisse cre- 
<l»nntt (19). Omtiino enim teneiidmttest in doctrina 
religionis nullo modo esse mentiendilin, et a scripto- 
ribus sanctarum Scripturanim credendum est oift- 
nino abesse mendaeium, ne dispensatores Cbristi 
sibi putent licere pro veritatis dispensatione tpen* 
tiri. Fidelis igltor dispensator Pauliis nobis exbibet 
procul dubio in scribendo fidem, quia veritatis 
dispemsajtor erat, non falsitatis: el ideo ^'enim 
scripsit, dicens se vidisse Petrununon recte arobu« 



Judsis, ut non in vetnstate litlerae vivant , sed Ui 
novitate spiritus, nec sunt illae cseremoniae res lu 
difierenles inter bonum et malum ; si observand« 
sunt, salutem aflerunt, si vero salutem non afleruot, 
non suut observand». Eas observare tu dicis bo- 
num, ego assero malum , non modo eis qiii ex gen 
tili, sed etiam qui ex Judaico populo crediderunt. 
Yers. 15-18. *— < Nos uatura Judaei, et non ex 

< gentibus peccatores. Scientes autem qvod non 

< juslificatur bomo ex operibus legis, nisi per fidem 

< Jesu Cbrisli , et nos in Christo Jesu credimus ut 

< justificemur ex fide Christi , et non ex operibus 

< l^4s, Propter quod ex operibus Jegis non justift- 

< cabitur omnis caro. Quod si quserentes juslificari 

< in Chrislo, inveiili sumus et ipsi peccatores» 

< nunqoid Chrislus peccati minister est? Absit! 

< Si enim quae destruxi iterum baec reasdifico, pne- 

< varicatorero me constiiuo. i 

No$ natura^ etc. Commendata auctoritate sin 
jam rationlbus incipit agere, quodcarnales obser-' 
vantiae post Cbrislum non sunt observandae, osten- 
dens jiistUiam, non ex lege, sed ex gratia fidei essot 
primo, exemplo sui et aposlolorum, et Abrahaey 
qui ex fide justificati sunt, deinde Scripturarum 
attestatione« tandero humana consuetudine. . . Ue 
improbatione itaque legis incipit hic plene agere. 
Quasi dicat : Gentes non debent judaizare. Et vere* 
quia nos qui valuimus in lege, scimus eam non jn- 



lantem ad veritatem Evangelii, eique in faciem n stificare, et ideo ea dimissa ad Christum confugi- 



restitisse, quod cogeret gentes judaizare. Petri itaque 
et Barnabae simolatio, merito reprehensa est ct 
correpta , ne et tunc noceret, et ne posteris ad imi- 
tandvm ^aleret. 

Cul Hieronymus ita respondet : Scribis in epistola 
quod Pdulus cum jam esset Christi Apostolus sus- 
cepit ea quae in lege praecipiuntur celebranda, ut 
doceret non esse pemiciosa his qui ea vellent sicut 
a parcntibus per legem acceperant custodire, si 
tamen in eis non constituerent spem salutis. Estque 
summa sentenliae tuae , credentes quidem de genti- 
bus a legis onere Iiber4)9 esse, sed credentes de 
Judaeis bene facere , si sacrificant et circumcidunt. 
Sed si post Evangeiium beue facit qui judaizat in 



Bniis, quod ita dicit : No$ , scilicet ego et alii apo* 
sloli, sumus natura Judm » id est non proselyti, sed 
genere Judaei sumus, et non sumus peccatores es 
gentibus, Quasi dicat: Peccatores quidem smmia» 
sed non ut gentes idololatrae et immundi (20). At* 
tende quod sicut interest Inter irridentes et irriso* 
res, et inter scribentes et scriptores, et hujusmodi« 
ita Scriptura peccatores appellare consuevit valde 
iniquos, el gravibos peccatorum sarcinis pneratos, 
quod nomen gentibus imposuerunt Judaei ex tetusta 
superbia, tanquam ipsi justi essent, cum essent ei 
ipsi peccaiores. [Augustinus] Hoc nomen non est 
in Scripturis usitatum de illis qui cum juste et lau- 
dabiliter vivant, non sunl sine peccaio. Sciente$ 



sacrifieiis el caeteris, iu haeresim labimur Cerintbi autem. Quasi dicat : Sumus natura Judaei, et non. 



et Ebionis, qui propter hoc sunt anathematizati 
quod Evangelio miscuerunt cultum legis, qui dum 
volunt Judaei esso et Christiani , neutrum sunt : et 
si tales suscipimus ut in Ecclesia Dei Taciant quod 
fecerunt in synagoga Satanae, non illi Christiani 
flent, sed nos Judaeosfacient. Dicis legis caeremonias 
his qui ex Judaeis sunt non esse pestiferas, ego 
eontra pronuntio quod sunt utique caeremoniae Ju- 
daeomra omnibus mortiferae fideiibus. Fini$ enim 
tegis Chri$tu$ e$t (Rom. x). Item : Lex et prophetm 
u$que adJoannem (Lttc.xvi). Item Jeremias : Conattm- 
«0^0 ie$tamentHm notum $uper doiiittm, vel domui 

(19) Auguslinus, contra Judam. 

(20) Id., inpsalmocv. 



peccatores ex gentibus, sed tamen scimus quodi 
/lomo, id est Judaeus quantumcunque in lege sit, 
iioft juetificatur ex operibue- legi$ , id est per opera 
legalia, quae sunt de sacrificiis et de aliis figurativis. 
Nullo denique modo justificatur, ni$i per fidem 
Chrieti Je$u^ id est qua cre<Jitur. in Christum. Et 
quia hoc est, ergo et }io$ Judaei sicut et gentes» 
€redimu$ in Chri$to Je$u^ ut ju$tificemur ex fide 
Chri$ii (21). Non ideo dicit ex fide, quod opera 
bona frtistrentur, cum Deus reddat unicuique se* 
cundum opera sua , sed quia opera sunt ex gratia » 
non ex operibus gratia , quia fides pcr dilectionem 
(21) Id., ad Paulin. episc. 



liS PETRI 

operant, niljtil operaretur, nisi ipsa dileetio Dei 
dliTunderetur in nobis per Spiritum sanctttm, nec 
ipsa fide;^ esset in nobis, nisi Deus eam daret (22). 
Ex llde ergo nos dicit justificari , quia Ipsa prinia 
eit,ex qua impetrantur caetera. Ex fide justificemur, 
dico, ei non ex aperibuM Ugi$ aliquo modo, sive ante 
lldem sive cum fide fiant. 

Prapter quod^ scilicet quia iudseus non est ju- 
stus ex lege, patet quod ex operibus legis non justi* 
fieuiur omnis earo^ id est genlilis, quia si ex illjs 
non juslificatur iudsens , njulto ininus caro , id esl 
peccator ex gentibus. Quod si, quasi dicat : Nos 
credimus in Cbrislum ut per fidem justificemur. 
(t^od^ Id est sed si^ et nos ipsi inventi eumus, 
peuaiores^ ideo quia sumus, qMcrentes justificari in 
Ckristo , id est si dicitis, et si verum est nos pec- 
easse eo quod legem dimisimus, et in Christo 
justitiara quaerimus, tunc qui hoc praecipit, scilicet 
Christus, est minister peccati. Nunquid Christus 
est peccaii miuister? Quasi dicat: Mirum est si 
quis hoc dicat. Sed absit ut Christus peccaverit, 
qui legem destruxit , et deseri praecipit ! Si enim. 
Quasi dicat : Yere Christus non peccavit hoc pneci- 
pieiido, quia nec ego peccavi deserendo, et de- 
ilni^o, quia si iterum hmc readifico quw ie- 
smupf, scilicet superblam gloriantem de ope- 
ribvs legis, pngvarieatorem me esse constiluo. Vi- 
ilelvr focte ex his verbis similiter posse objicl 
quia , si fidem Chrisil quam ante oppuguabat 
nuAC aedificet, praevaricatorem se constituat, sed 
iUara non destruYit, quia destrui non potest. Hanc 
aulem soperbiam vere deslruxerat, et destrue- 
bal, et Ideo , sl rexdificaret, praevaricator lieret. 
147 [Augustinus] IHe enim praevarieator est qui 
eiim destnixerit rem falsam quae destrui polest, eam 
nnrsura aedificat. llle vero non est, qul rem veram 
cura conaretur destruere, et postea veram esse ac 
destrul non posse cognoscei-et, tenuit eam ut in ipsa 
radifieetur. Yel ita, quod si quae. Quasi dicat : Dixi 
qaod ex operibus legis non est justitia, et vere. Quod, 
id est quia etiam nos ipsi qui in iege majores inventi 
sumus, non opinione habiti, sed ratione probati 
fulsse peccatores in ea, scilicet duro ei subjecii 
serviebamus. Quod inde apparet,quia sumus quai- 
rentes, Id est quaerimus, justificari in Christo, quia 
cur in Christo quaererenius justificari, nisi quia in 
lege non eramus justi? £t si boc est, idestsi nosqui 
in ea perfecti eramus, fuimusexea peccatorcs, tunc 
lex ubicunque post Christi passionem servatur, ini- 
Blstrat peecatuyn» et si lex ministrat peccatum, tunc 
sl ChrlMus legem modo niiuistrat, et peccatum. Sed 
Buoquid Chrlstus est minister peccati? Absitl Non 
enim ministerest poccati ; ergo nec legis, quod fortc 
vlderetur, quia eam adimplevit. ^ed absit quod ipse 
sit minister» id est quod eani ministraverit, docens 
eam post suam passionem servaiidam*. Et si Chri- 
stiis non est intnister legis, cur vos, Calata;, caiu 



LOMBARDI If6 

A scrvaretis? Yel ita, quod si. Quasi dicat : Vere ex 
operibus legis non est justitia, quod, id est quia nos 
ipsi quaereiites justiUam in Christo, [Berengar.] id 
est revera cognovimus nos non posse justificari, 
nlsl transeunies ad Christum, nos dico Inventl pec- 
catores in lege. Et si boc est quod utique est, nuii- 
quid Christus minister peccati, id est nunquid pati- 
tur Chnstus, et concedit nos relabl ad id quod era- 
mus? quod sl pateretur, id est concederet, profecto 
nol>is esset minister peccati, Id est prioris statns 
uostri sicut fuisset transeuntibus ad se minister 
justitiae, sed absit l Si enlm ; quasi dicat : Yere Chri- 
stus non est minister peccatl vei legis, ego enlm se- 
quax ejus, destruxi legem rationabiliter vivendo ei 
docendo. Et si, ego, iteruin reaedifico baec quae de- 

^ struxi, id est legem, constituo me esse praevarica- 
torem, id est contra legem s|Mrituaiiter inceUectam 
facio. 

Veks. 19-21. — c Ego enlm per iegem legi mor» 
c tuus sum, ut Deo vivam. Christo confixus sum 
c cruci. Yivo autem jam non ego; vivlt vero in me 
c Christus. Quod autero nunc vlvo in carne, in fide 
« vivo Filii Dei, qul diicxit me et tradidit semetipsum 
c pro me. Non abjicio gratiam Dei. Si enim per le- 
c geinju6titia,ergogratisChristu8mortuusest. > 

Effo enhn per iegem, spiritualiter intellectaro, mor- 
iuus sum tegi, ne camaliter In ea vivam. [Augusti- 
nus] Yei per iegem, id est per auctoritatem legis, 
ipsam dimisl, quasi ei mortuus , nullum camalena 

Q sensum ejushabens; in qua scripluni est : Prophe- 
tam suscitabit Dominus de fralribus vesiris^ ipeum 
tanquam me audieiis (Deui, xviii). Et item : CoiiiKin- 
mabo testamentum novum domui Jsrael (Jer. xxxi). 
Et : Hotoeausta, etpro peceato non postulasti; tune 
dixi : Ecce venio (Psal. xxxix); et aiia hujusmodi. Mor- 
tuus sum legi dico, ui vivaniy non mihi, sed Deo, Id 
est ad honorem Del, quod etiam possum, quia cunt 
Christo confixus sum cruci, id est crux Christi ex- 
slinxit in me ardorem peccati, ut jam ultra ad id 
non extendar timore Dei, quasi clavis hal)ens car- 
nes aCfixas. Unde : Confige timore tuo cames meaa 
(Psal. cxvni). Vivo autem; quasi dicat : Cum Chri-* 
sto cnicifixus suin cruci, sed propter hoc vivo virtu- 
tibus, Id est vigorem bene operandi habeo. Vipo, 

D dico, jam non ego, secundum carnem, quia jam noii 
sum ille peccaior qui prius eram. Vivit vero in me 
ChristuSf id est novitas Christi apparet in me. Et est 
scnsus (25) : Non est in Ine justitia mea, sedChristi. 
Ad quid ergo lex necessaria esl? Quod autem^ illud 
quod dixerat, et quod est, et qualiter est, et per 
qiiid, exponit. Quasi dicat : Dico me vivere, quod 
autem nunc vivo^ id est bene operari possum in car^ 
ne, corruptibili in qua est incentivum vitiorum, id 
est quod in igne non uror, in fide vivo, id est per 
fidein est, non per laboriosa opera I^is. Fide dico, 
FilU Deif cujus fides valere potest cum sit Dei Fi- 
lius. Vt autem ostendcret non esse roeriti sui, seii 



(22) Aiigust., ad Prosp. etililarium; 



(23) Id., De serinonc in Epist. Juaii. 



*" OOLLECTANEA LY EPIST. D. ^AULI. — IN EP. AD GALAT. tl8 

graiiaB Chnslf, qisod in cafrne vivens vivil in fitlc; A cnim quonimdam oculi visu ureiites, et hic eorum 



addit, quidUexit me, et per boc fldes babet efficadam, 
et per dileclionem iradidit pro me, non aliud sacri- 
ficium, sed*wiiwi^n(m, solum.qui tantus est. Attende 
qnod Filius se tradidit ut hic dieitur, et per eum tradi- 
dit ut alibiait Agostolus : Qui proprio Filiosuo non pe- 
percit, sedpro nobi$omnibu$trgdiditiUum{Rom,nu). 
Si Pater tradidit Filium, et Filius tradidit seipsum, 
Judas quid fecit? Facta est traditio a Patre, facta 
cst lradiiioaFilio,facla est traditio aiuda, una res 
facta est. Quid ergo discrevit Patrem tradentemFI- 
tium, et Filium tradenlem se, et iudam tradentem 
Magistnsm? Quia hoc fecit Pater et Filius in cba- 
ritate; Judas autem fecll in proditione. Videtis quia 
BOii quid faciat homo considerandum est, sed quo 



actus fascinatio dicitur, et potest fleri ut huic pec- 
cato inserviant daemones. Similiter Invidia tanquam 
fascinus urit. Invidus enim non modo sibi nocet, 
cum aliena felicitate tabescit, sed eCiam bis in qui- 
bus aliqua bona esse incipiunt. Unde in libro qui 
Sapientia Salomonis inscribitur : Fascinatio mali' 
gnitatis obscurat bona (Sap. iv). Sic factum est ut 
invidi tanquam fascinantes nocuerint Galatis nuper 
in Cbristo renatis, iit iidem Galatae fldei stomacha 
nauseande cibum Spiritus sancti evorouerint. Quid 
aiitem ex hac fascinatione evenerit ostendit sub- 
dens : Anie quorum oeulos^ etc, [Ambrosius] quasi 
dicat : Yere fascinati estis ante quorum oculos^ id esl 
quorum reputalione Christu$ tantum proscriptus est^ 



animo et voiuntate faciat. In eodem facto invenimus ^ id est damnatus. Et in vobis, et in vestris intellecti- 

Beum, in quo invenimus Judam; Ueum benedici- 

mus, Judam detestamur; benedicimus charitatem, 

detestarour iniquitatem. Deus cogitavit salutem no- 

Mram» qm redempti sumus ; Judascogltavit pretium 

quo vendidit Dominuro ; Filius pretium quod dedit 

pro nobis. Diversa ergo inteniio, diversa facta facit, 

cum tamen sit una res, reparatio ex diversis. Eam 

8t metiamur» unum coronandum, alterum damnan- 

dam; nnum glorificandum , alterum detestandum 

invenimus. Non abjicio ; quasi dicat : Quia Christus 

ex dilecilone tradidit se et justificavit me, ergo non 

abjteio graiiam Dei^ id est non recipio legem, quod 

Mset abjicere gratiam. [Augustinus] Yel secundum 



bus falsis Cbristus crucifixus est, ut punis homo 
sine salute vestra. In oculis et sensifous prudentium 
Christus videtur damnasse mortem et diabolum, et , 
infernum, secundum illud Osee : Ero mor$ tua^ 
morf , etc. {Ose, xiii.) Haec est virga Moysi qjm 
versa in serpenlem devoravit serpentes magorum. 
Hic est summus sacerdos in lege, in cujus mortft 
qui sanguinem proximi fuderant ignoranter, et ob>, 
id mcftuentes ad civitatem refugii se contulerant^. 
absolvebantur, ct securi fiel>ant a metu. Ita ChrisU 
morte damnato superlK) salus nostra procurata est» 
quod insinuabat inefiabile nomen Domini, scriptum 
in lamina aurea summi pontificis, quod erat tetra- . 



aliam iitteram, quse est : Non $um ingratu$ gratim ^ grammaton, id est quatuor litterarum, quae sunt 



Dft, ut ei comparem aiiud, id est legem, ut dicam 
per legcm esse justitiam. Nec debeo : Si enim per 
legem^ id est pcr opera legis quibus Juda^i confide- 
i»ant, ju$iitia est^ ergo Chrisius ntortuu$ est gratis^ 
id est frustra, stne causa. 

CAPUT UI. 
Vers. 1,2. — f insensati Galat^, quis vos fasci- 

< navit non obedire veritati ? Ante quorum oculos 
« lesus Chrislus proscriptus cst, et in vobis cruci- 

< iixus. Hoc solum a vobis volo discere : Ex ope- 
i rlbus legis spiritum accepislis, an ex auditu d" 
t dei? I 

insensaii Galatw. [Ambrosius] Increpat eos : 
^rba enim suni irascentis, et increpantis» qui per 



ioht, he, vau, eth, id est principium pa$$ioni$ titm 
i$te; ac si diceretur : llle cujus iste legalis sacerdos 
gerit personam, est nobis per passionem auctor, et 
reparator vits per Adam amissae. Unde : Qui a$cen^ 
dii $uper occa$um Dominus nomen illi {P$aL lxvii). 
Occasum enim mortis Christus ascendit, id est triun^ 
pbavit, diabolum et mortem damnando. Sed oculis 
stuitonim videtur damnatus untum, et in eonim 
sensu crucifixus ut homo, iii quo nulla spes salutiis . 
sit. In illis ergo vivit Christus, et in istis est mor- 
tuus. Vei ita : Ante quorum oculos Christus Jesus 
proscriptus est, id est proscriptio ejus ita vobis noia . 
fuit, quasi ante vos fuisset facta, et in vobis e8.i 
crucifixus, id est in inteilectibus vestris fuit cruci- 



inci-kQAtionem commonet eos, ut rationes sequentes D fixio , ut scirelis qualiter facta, et quid contulit. 



atientiiK audiat. Quasi dicat : Non ex lege, sed 

ex flde jusi»;gj ^sl, et Christus ex dilectione se pro 

nobis tradidit. Sf ^ym ^^ omnia constent, et in 

bis instnicti fuisti». q^ dolendo dicit, vos Galata, 

estis insensati, quia nt. ^ circumventos esse co- 

gnoscunt. Etcum prius ^6^^:^^^^.^^^^ fueritis, qui$ 

w facinavU, id est decepit, t^.,^^. ^^^ ^tedire? 

^erius enim se ingerit vobis, et vv ^. ^^^ ^^^^. 

tis. Et quis vos ita fascinavit? Per simiic ^^.^ _ 

quasi «icat : Ut quod antc oculos est non \. . • 

sicot ma^cis ludifttaiio»iim6 aliter qu»dam otilis 

hominum f^slcnduntur quaro sim, ^ aicuntur VU 

fasciiuiiiones. iHieron.l Dicilur eiiam fa^inus si^ 

fiisdnatio vui^o quod nocel infantibus. ^icu^ur 



[Augustinus] Vel ita, vere fascinati estis, ante quo* 
rum oculos, id est in vestra praesentia vobis viden- 
tibus ille tantus qui est Cbristus Jesus, et pro vobis», 
crucifixus est, et proscriptos, id est exhseredatus». 
et hoc in vobis ; in aliis non deberetis pati, ut re- 
gnum et haereditatem suam amitteret, nedum in no* 
bis, sed in vobis etiam proscriptus est, id est haero- 
ditatem suam amisit in voIhs, id est in vos ipsos.. 
[Berengar.] Quod ait, crucifixus, pondere pronun-^ 
tiationis indiget cum dolore, quod addidit, ut \^ 
*;**'** moveret eos, cum considerarent q«o P^^' 

quam m eis amUtcj^ 
stusJcsus proscriptuVesirwTesr;;; 




119 PETRI LOMfiARDl 120 

Chrislum Jeftura defleritU» Cbristus eai a vobis pro- X i passi eslis sine causa, si tamen sinc causa? Qui 



tcriplus, sicut a Pilato» id est iu peccatis, sicut 
peccavit Pilatus Jesus proscribendo eum, et dum 
ii\sufncienlem credilis, cruciflxus est in vobis, id 
est a crucifiioribus, peccali quanlilate non dif- 
fertis. 

Eoc solum volo. Postquam Galalas increpando 
commovit , comroolis eis per increpationem probai 
quod lex non est observanda, quia non ex ea, sed 
ex lide veniout omnia necessaFia , scilicct spiritus, 
148Justitia, benedictio; quasi dicat: Quamvis si- 
lis fascinati et stulli, tamen hoc tolo a vobis discerot 
quia hoc adeo evidens est, ul et stulti docere que- 
aiit ; et boc solum volo a vobis scire, quia si njbil 
aliud esset, boc solum ad probandum qiiod intendo 



< ergo tribuit vobis spiritum, et operatur Tirtules 

< invobis,ex operibus legis, an ex auditu fidei 7 Slc- 

< ut scriplum est : Abrabam credidit Deo, et re- 

< putatum esl illi ad justitiam. Cognoscite ergo 

< qui^ qui ex 4de. sqnt , hi sunt filii Abrabx. Pro- 

< videns aqi^m IJcriplura quia ex fide juslificai 
<,gentea Qeus, pnenuntiavil Abralue, quia bene* 

< dicentur in te omnes gentes. Igitur qui ex Me 
t sunl, benedicentur cum fidoli Abraham. Qiii-» 
i cunque enim ex operibus legis suiU, sub male- 
t dicto sunt. 

Sie sluUi, Item hic increpat eos^ quasi dic^l : El 
quia spiritus est ex fide, ergo vos stuUi estiM el stV, 
id est adeo, ut cum ctBperilis instnii Sptriltf. s^incto. 



suHQcerel. Quid estillud? Ecce constat quia accepir ^ iJ cst cum iniiium habueritis a Spiritu sancto, nunc 



stiM Sfnritum sanctum inhabitantem. £t cum hoc 
constet quod Spiritum accepistis, an ex operibus U- 
^s , ubi labor est , quae nunquam habuistis, acce- 
pistis eum, an ex audUu fidei ? id est ex flde qu» 
audttus facilitate venit? [Augustinus] Exfide utique, 
non ex operibus l^s. Ab apostolo enim praedicata 
est eis fides, in qua praMlicatione adventum et pne- 
sentiam Spiritus sancti senscrant. Sicut illo teuipore 
in novilate vocationis ad fldem, etiam sensibiiibu; 
miraculis pncsentia sancti Spiritus apparebat sicvt 
tn Actibus apostolorum legitur. Hoc autem faciiim 
eral apud Galatas, antequam isti ad eos perverteii'- 
dos veiiissent. IKc ergo sensus est : Si in iUis ope- 
ribos tegis esset salus veslra , non daitetur vobis 
Jspiritus sanctus, nisi circumcisis ; sed fuit datus 
Tobis anleqiiam opera legis haberelis. Et sciendum 
qiiod nunc de operibus maxime tractat quac sunt in 
sacramentis, quse non sunt necessaria, ubi jam gra- 
lia Adei est. Bipertita enim sunt opera lcgis. Nam 
partim in sacramenlis, partini in moribus acci- 
piuntur. Ad sacraiiienta pertinent circumcisio , 
Sabbaium , neomeni», sacriflcia, el hujusmodi tn- 
numerae observantix. Ad mores autcm : iVoii occi- 
des; non maschaberis {Exod. xx), et hujusmodi. In 
observantiis auteni si non inleHigantur , servitus 
sola est, qualis cr^it in populo Judasonim , et est 
usque adhuc. Si autem observentur; illa et intelli- 
gantur, non modo nibil obsunt, sed eiiain prosuut. 



cum provectiores estis consummamini^ id est qiix- 
ritis consummari carne^ id est per camales obser- 
vantias, a quibus oec initium justitiae poterat ba* 
beri, et ita ordinem coiifunditis. [Augusiinusl Ordo 
cnim est a carnalihus ad spiritualia surgere, non a 
spiritualibus ad caroalia cadere, sicul vobis accl* 
dit, quia quod honum non est, non est Evangelium 
cuiu boc annnnliatur. Tanra, etc.,quasi. dicat.: Vo^ 
quaerilis ccnsummari canialibiis observaotiis, sed 
non consummamini, imo habita perditis. El i<le0 
tanta passi estis siue causa , id est sine utilitate ; 
vel hoc idep dicit, qiiia multa jam pro fide tolera- 
veranl, el in ipsis passionibus charitate timorem 
Q viceraut, sine causa ergo taiita passi erant, qui a 
charitale quae in eis tanta sustinuerat, ad legem 
labi volebanl. [Ambrosius] Si tamen ; quasl dical : 
Dico vos passos sine causa, non, tamen affiraio^ 
quia iu vobis, id est in potestate veslra est, si vuU 
tis, non eril siiie causa, imo proderit. Sine causa 
enim factum dicitur supeijluum^ qtiod nec prodest, 
nec iiocet. IIoc autem prodi^^se pqtest, si resipiie- 
rinl. Iloc dicit iie desperenl. Qui ergo tribuit, etc. 
Redit ad illam quatn coepcrat demonstralionem, 
ostejidens quod slcut illi, per opcra legis qii» nun- 
quain liabiierunt, iion acceperunt Spiritum s.'in- 
ctum, sed per fideiu ; jta et ipse non pcr illa opcra» 
sed pcr fidem babet potestatcu) dandi Spiri^uni san- 
ctum, el operandi miracula. Quasi dicat : Quia vos 



srtempori congruant : sicut a Moyse et prophetis D nonex operibus legis quae nuiiquam habutstis. a^-^e- 



observata sunt congruentia illi populo, cui adhuc 
lalis servitus ulilis erat, ut sub tiiiiore custodiretur. 
Nihil enim tam pneierret aninuim quam sacramen- 
tumnon intellectum ; intellectum vero pium gau- 
dium parit, et celebratur liberc, si opus esl tem- 
p6ri; si vcro non est opus, cum suavitate spiritari 
lamen legitur, et tractatur. Omne atttem sacramen- 
tum, cum ihtelligllur, vel ad conlemplationem veri- 
latis, vel ad bonos mores refertur. Contemplatio ve 



pislis Spiritum, sed ex fide, ergo qui trib»*^ ^^bis 
Spiritum sanctum , ministerio, non ?"-'^«taie, et 
operatur virtutes^ id est mtracula i»* *'^^"» *^ ^^ »1- 
ter vos, scilicct ego, facil ho^"^ operibus. iegis, an 
ex auditu fidei ? Non uti'- ^ ®^ "Pcnbus legis, sed 
ex fide : et si mihi rj *"^' ^»'"' »«" prosuut , cur 
vos ea quaeriiis.^-^^ ^"^™ ""'" »<>" Fosint pcr 
exemplum •^""™""^**^*^"''' P^^ ^'«« enimpo- 
testis - ^"^ ^"*^ ^^' ^"' ''«*'"' <>Pera legis, nm. 



riiaiu in solius Dci dilectione et cogniilone fiin^ ^^'"'''^^ **' ^ ^^' ^™ *^^<^P» ^^ 
'^ ,esL Boni mores in dilectione Di^J ^v^van. spirmm ministerio, non a«cioritate, et operandi 

n^raeula. Do ->• quod sub lege fuerat, posset dubfcr 
tai^^ sed per similiiudlnen^ Jsiorum liq«<4. fti. 
indeXadiibct exemplum pMH, ANahara , cui 



In qSl 

Vers. 5^ 
f'C»v*ritiS, 



[pbus tota Ipv jvriiaet et prophetae. 
iTO»c carne consummamini ? Tanta 



121 COLLEXITANEA IN EPIST. t^. 

ante circumcisionein fides repntata est ad justitiam 
subdcus : 

Sicut^ etc. Et ostendii hic justitiam esse ex fide ; 
quasi dicat : -Ita spiritiis est ex flde sicut et justitia. 
Nam icripiutti est in Genesi ; Abraham credidit Deo, 
et ipsum credere» reputalum ett ei ad justitiam^ Id 
est sufliciens causa fuit juslitiae Abrahae, et est 
alii^. Et vocat hic justitiam peccalorum remissio- 
ncm, et bonae vitae observantiani. Cogno$ciie; quasi 
dlcat : Quia Abraham justus est ex fide, eogno$cite 
ergoquia ilU qm $unt ex fide^ id esl quorum esse 
est ex fide, id est qui ex lide credunt se justificari 
et salvari hi sunt filii Abrahte, iiiiitatione, id est 
josti. Providgns autem. [Aiigustiuus] Oslcndit supc- 
rius ex fide esse spiritum et justitiam, hic ostendit 
ex eadem fide csse benedictionem ; quasi dicat : Non 
splum jiistitia est ex fide, sed etiam benediciio, quia 
Scriptura , inducens Deum loquentero Abrabse, di- 
cit : Abraham, omnes gentes , non tantum Judsei, 
beuedicentur aetema beatitudine in te (Gen. xxviii)« 
id est quod est in fidei tuae conformitate, quia imi» 
tatione fidci ejiisquajustifi«\atus est etlam antecir- 
cumcisionem, J^da:i et gentes benedlcentur. Yel in 
le, id est in tuo setDine, scilicel in Cliristo. Et ne 
atlo, Id est ad alium si^nsum, vertas verba illa, dicit 
lloysen sic sensisse, addens; Providens^ ctc; quasi 
dicat : Scriptura, dicit providens, id est ostendens 
longe antequam fieret provisum esse hoc, scilicet 
quia Deus justificat ex fide gentes^ non ex,operibus 
legis. Et ideo prwnuntiavit AbrahaSj id est ostcndit 
praenuntiattim esse Abrah» quod ex. fide est bcne- 
dictlo dicens : Quia in te^ id est tuae fidei imita- 
tione ^enedicentur xtcrna beatitudine omnes getites., 
El quia auctoritas Scrlplurse Iioc dicit igitur qui ex 
fide sunt benedicentur cum fidcli Abraliam, id est 
sicut Abraham per fidem benedictus est. Quicunque 
enim. Quasi dicat : Recte dico qiiod illi qni ex fide 
sunt benedicentnr. Ex operibiis enim nou benedi- 
cuntur, sed mali sunt : quod ita dicit : Quicunque 
enim ex operibus legis sunt^ sicut ilii qui per ea pu- 
taiit se juslificari, sub maledicto Iransgressionis 
suntf ut nequeaul evadere, et ideo iilud quoddictum 
cst Abrahx, scilicet in te benediceiitur omnes gcn- 
les, non est aliler intelligendum quam supra expo« 
siiit. Non eniin sic intelligi debet, ut dicntur sicut 
iud;ei volunt, in te benedicentur omnes gentes, Id 
est in tuorum operum similitudine. Ex operibus 
enim legis non est benedictio, sed maledictio : 
quod inteiiigendum est non de operilNis qua^ ad 
inores perlinent , sed quae in ilUs observationibus 
fiebant. Prodest euim lex scripta in tabuiis, in qui- 
bus eraiu tria mandata pertinentia ad dilectionera 
Dei , et septem ad diiectionem^ proxirai ; csetera 
vero siint hominum quod legjis ai|c^oritate probat 
subdciis : 

Vers. 10-14. — c Scriptum est enim : Male- 
fl dictus oinnis qui non permanserit In omnlbus 
< quae scripta stint in iibro legis, ut faciat ea. Quo" 
t niam autem in Irgenemojustific^^^lur .ipud Deum, 



PAUU. — IN £P. AD GALAT. m 

A < manifestum est quia justiis ex flde vivit. Lex au- 
I tem non est ex fide; sed qui fecerit ea, vivet in 
f iliis. Christus nos redemit de nialodicto legiSt 
< factus pro nobis maledictum, quia scriptum est : 
f Maledlctus oronls qui pendet in ligno, ut in gen- 
f tibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu» 
f ut pollicitaiionem spiritus accipiamus per A- 
f dem. I 

Scriptum est enim; quasi dicai : llli qui exope- 
ribus legis sunt maledicti sunt. El vere, quia sie 
scriptum est in Deuleroiiomio : Maledictns est omnis 
qui non permanserit^ non solum cogiiovcrit , non in 
quibusdam taiitum, sed m omnibus pra*ceptis , qHas 
scripta sunt in iibro legiM. Permanserit, dico, ita ut 
faciat ea, id est non modo velit, sed opere impleat, 
quod nullus potest facere. Unde Petrus ait : Quid 
tentatis imponere nobis jugumj quod neque nos neque 
patres nostri portare potuimusf {Act. xt.) Et est 
scnsus : quasi di(*at : Deus per Bloysen multa qul- 
dem praecepit qiiae milliis iinplere poterit , sed lio- 
mini data sunt in onus ad ejus domandam super- 
btam, qui dicebat : Non deest qui impleat, M deesl 
qui jubeat. Et ideo maledicli erant omnes qui suli 
lege erant, quia in omnibus erat reatus transgwsio* 
nis, a qm absoluti erant qui in gratia confldebant; 
spiritualiter saltem legem implentes In quo innuiC 
desiderandum esse Salvatorem , qui finem ponai 
his, et liberet non solum ab aliis peccaiis, sed etiam 
a roaledicto legis. Cur ergo Galatas transeunt a gra- 

G tia ad roaledictioncm ? Quasi dicat : Stulte faciunt. 
Quaniam autem; quasidicat : Exlegeest maledictio, 
qui autem non sit ex ea jnslitia, per auctoritatem Ha- 
baeuc ostenditur. Et hoc est quid dicit : Qwmiam 
]4»9««iiem nentojnstificaturin lige, idest per opera 
legts, aptuf IViim, etsi apud homines qui falluntur, 
maitt/e«ittm est^ ex Tcrbis Habacuc. [Augustinus] 
Ille justificatur apud Dcum , qui eum gratis co)it, 
scilicet non cupidilatQ appetendi aliquid ab eo pne* 
ter ipsum, Tel timora atnittendi. In ipso enim soIq 
Tcra nostra beatitudo est. Manifestum est, dico, 
quod ait llabacuc : Justus ex fide vivit, Jiistus esl 
aliquisex Ade, etper hoc vlvit vita «terna. Lexau* 
tem; quasi dicat: £x fide est jiistitia et vita, sed 
tex noH esi ex fide, ut profuturis impleatur, sed ti- 

D nmre. Possnt enim videri quod opera legis ex fide 
fierenl, ut pro eis sperarent aeteraa, de quibus fidea 
est, qiiod utiquenon faciebant, sed extimore poense 
illa servabant. Unde subdit : Sed qui fecerit ea, vivet 
in itiis. Non ait qui feoerit eam, Tivet In ea, cum 
praemlsissel, lex non est ex fide, ul intelligas legem 
in boc loco pro ipsis operibus qu« in illis observa- 
tionibus flebaiit positam. Qui autem viTebant In bia 
operibus, timebant utique, si ea non fecissent, la- 
pidationem, tcI cnicem, tcI aliquid hiijusraodi pati. 
Weo ait : Qui fecerit ea, vivet in tWit, non apud Deam, 
id est habebit praemium , ne ista inorte puniatur, 
aliter enim plccteretur. Qui autem ex fide TiTit^ cum 
hinc exierit, tunc magis habebit pra^ntissimum 
praeinium. Non igilur ex fide TiTJI quisquis prKsen- 



1» 



PETRI LOMBARDl 



m 



tia qvat videntur, ye\ cupit, vel tlmet, quia ndes Dei A peccalum , si?e ipsum quod flt ut sequatur suppti- 



td inTisibilia pertinet. [Ambrosius] Vei, iex non est 
cx ftde, idest nil mandat credendum, sed faciendum. 
Alia nonmutantur. Chri$tu$ autem; quasi dicat : Ex 
lege est maledictio non justitia; sed Ghristus rede- 
mit nus iudaeos de maUdkto legts^ sub quo eramus. 
Cur ergo, Tos Galat«, ad idem tenditis? FiurltM,etc.; 
quasi dicat : Redemit nos de maledicto iegis. Ipse 
dico factuM^ id est reputatus, pro 11061«, non sokim 
maledicius , sed etiam maledictum, Quo verbo se- 
cunduin usuni loqiiendi plus quam si diceretur ina- 
lediclus, iiitelligitur, id esl valde peccator, dum ut 
rcus occiditur , et dum in ejus conlumelia dicitur 
caeco illuminato : Tn di$dpulu$ Hliut sii , no$ di$ci- 
fmli Moy$i erimu$ {Joan, ix), Quia $criplum ; quasi 



ciuro, sive ipsum suppliclum, quod et vocatur pec- 
catum, quiaevpeccalo fit. Suscepit autem Christns 
sine reatu supplicium nostrum, ut inde solveret rea- 
tum nostrum, et flniret etiam supplicium nostrum. 
Unde alibi Apostolus ait : Mi$it Deu$ PUium $uum 
in $imilitudinem cami$ peecati, ut de peccatodamnor' 
ret peccatum in came {Rom. viii): Quod enim dixe- 
rat nmlliiudiDem camis peccati, hoc etiam appellat 
peccatum, ubi ait, utde peccato, etc. Quia enimde 
peccaio mors est, ilia autem caro quamvis ex Vir- 
gine, Uinen mortalis fuit ; eo ipso quo morUlis erat 
similitudinem carnis peccati habebat. Cur ergo ti 
nieret Moyses dicere maledictom, quod Paulus npn 
timuit dicere peccatum ? Piane hoc propheU dicere 



dicat : Ideo reputatus cst maledictum, quia suspen- ^ debuit et prasdicare , nec in hoc quod maledictus 



stis est in cruee, quia $criptum e$t in Ueuteroiiomio : 
Maledictu$ omni$ qni pendet in tignot pro suis vide- 
licet sceieribus. [Hieron.] Non eniin ideo est ma- 
ledictus, quia crucifixus est, sed quia in talem in- 
ciderit reatum ut meruerit crucifigi, quod nonChrl- 
stus. Et ideo licet sit reputatus, tamen non fuit ma- 
ledictus maledlctioneculpae, etsi maledictionepoenae. 
Maiedlctlo enim gemina est, scilicet culpae et poenie. 
Unde et meledlctum duobus modis dicitur, sciiicet 
active et passive, Id est secundum culpam etsecun- 
dum pcenam. 

Ostenso igitur qualiter hic lociis accipi possit de 
maledicto culpoe , et de maledicto po^naPy prosequa- 



appellatusestquipendetin ligno, contumelia iii Deo 
putanda est. Ex parte quippe mortall pependit in 
ligno. MorUliUs autem ex maledictionepeccati prinii 
hominis est. Si ergo diceret : Mors ;maledicta est, 
nemo exhorresceret. Item, si diceret : Peccatiim 
nialedictum est, nemo miraretur. Quid autem pe- 
pendit in ligno nisi caro mortalis, cujus mortalitae 
ex peccato vcteris hominis erat? [Augustinus] In 
ejus peccati et roortis figura etiam Moyses exalUvit 
serpentem in eremo super lignom. In illa enim fi- 
gura mors Domlni pendcbat in ligno. 

(i5> Nec in eo etiani major invidia est, quod addi- 
dit, Deo, ut diceret : Maledictus Deo omnlsqui pen- 



mur. Facltisest,etc.»quasi dicat: Christus redemit q det in ligno. [Hieron.] In Hebraeis enim codicibus 



nos a reatu praevaricalionis, qui propter hoc factue 
e$t pro nobi$ rei veritate matedictumf id est morta- 
lis. MoruliUs autemex peccato est, ideoque et ipsa 
maledictio dicitur, et ex ea aliquid maiedictum. Ne 
autem horreas quod dicit Christum esse maledictum, 
^nflrmat auctoritate prophetae Moysi, siibdens : 
Qttur, etc. Quasi dicat : Yere factus est maiedictum, 
quia$criptume$t:Maledictu$ est^ id est veru mortuus. 
fX vere satis cst miser omni$ qui pendet in tigno, 
Ad Htteram hoc dixit Moyses de reis mortis, ut reo 
mortis hoc sufficeret si suspenderetur , quia haec 
poena caeieris abjectior et ignobilior erat. Ideo in 
Deuteronomio dictuni est : Vt qui $u$pen$u$ fueril^ 
in vespera deponaiurf et ostendit quare, quia matO' 



et nostris in Deuteronomio nunc habetnr, maledi- 
ctus est Deo. Ip antiquis tamen Hebneorum codici- 
bus non habetor nomen Dei, et puto post passionem 
Domini ab aliquo positum esse, ut nos qui maledi 
clum a Deo credlmus Christum, infamaret (26), sed 
noii est hoc in contumeliam Domini , qui ideo dici- 
tur malediclus Deo, qtiia odit Deus peccatum eC 
mortem iiostram , cuin ad deleudnm cain niisit Fi- 
lium suum. Quid ergo mirum si maledictus dicitur 
Deo qui in.se babet quod Deus odit, id est quod re- 
probat et delet ? Addit proinde, omnis, etiam Chri- 
stus, ne futuri haeretici negent ejus veram esse mor- 
tcm. Pnevidit enim Moyses haereticos futuros, et 
veram Domiui mortem negaturos. Et ideo volenles 



dietu$ omm$ qui pendet in tigno (Deut. xxi). [Am- D ab hoc maledicto Christum sejungere, ut a morlis 



brosiusj Quasi dicat: Satis est vel sit ei ad poenam 
quodsunpensus morilur reus, et quod illic est usque 
ad vcsperam, ut tunc deponatur et sepeliatur, ne si 
diutius ibi sit, roajus sit opprobrium et macula ge» 
neri ejus. Ab hoc ergo maledicto poenae ostenditur 
Christus non fuisse iinmuuis hac auctorilate ; quia 
scriptum est : Maledictus omnis qui pendel in ligno. 
Haledictus, id est mortuus. Securus ergo ait Apo- 
BitAMS, factu$e$tpronobi$ ma/edic/um (i4),sicut non 
timuit de eodem dlcere, pro omnibu$ mortuu$ e$t, 
lloc enim est nialedictus quod mortuus est , quia 
mors ipsa ex maledicto est, et maledictum est oinne 



$ 



4) Angtist. coiitra Faust. 
;25) Id., coutraFaust. 



eliam veriute sejiingerent. Ergo contra longe futu- 
ros haereticos de longe clamat Moyses : Sine causa 
lergiversamini, haeretici, quibus dispiicet veriUs 
mortis Christi. Maledictus enhB omnis qui pendet 
in ligno, non ille aut ille, sed omnis omnino, etiam 
Filius Dei semper vivus in Justitia sua, mortuus au- 
tom propter deiicu nostra, in came suscepta ex 
poena nostra. Sic et semper benedictus est In sua 
justitia , maledictus autem in morte snscepu ex 
poena nostra. [Auguslinus] Cum enim ex homlne et 
pro homine mortem suscepit, ex illo etpro illo etiam 
maledictiim quod roortem comilatur suscipere nou 

(26) Id.,ineod. 



ItB COLLECTANEA IN EPIST. D. 

dedignaius esl. Ideoque addituni est, oinnis, ne Cliri- 
stus ad veram morteni uon perlinere diceretur , si 
a maledicto penitus separarelur. lusipiens quidem 
honorificeutta Chrislum a nialediclo quod morti 
eonjunctum est separat. Et ita vcre mortuum negat, 
dicens pependisse in ligno specie quadam fals» car- 
niSf et Bon veram mortem iii cruce solvisse. Contra 
quod propbeta vere mortuum clamai, cum ait ma- 
ledictus omnis qui pendet in ligno, Id est vere mor- 
tuus. Pcena eiiim peccati, vel ex benedictione venit, 
vel ex maledictione. Sed si ex benedictione venit, 
oplare debes semperessein pcBna peccati. Siautem 
cupis inde libcrari, crede.per divime sententiae ju- 
stiliam ex maledictione venisse, quadicitur: SiU" 
tigeritiSf marU moriemini, Ut in gentibus ; quast di- 
cai : Ita nos Judseos redemit a maledicto legis, ut 
eliam» iu gentibus, que uon sub maledictioiie iegis 
erant, fieret benedictio Abrahm promissa. £t boc 
inCbristo Jesu» id est per Cbristum, fieret, dico, ita 
«1» tandem nos utrique scilicet Judaeiet gentes, ac- 
cipiamu$ pollicitationem Spiritu$ sancti, id est bea- 
titudinem astemam, quam Spiritus sanctus in ar- 
rbam daius promittit. Accipiamus, dico per fidetn^ 
noii per opera legis. 

Yers. 15-18. — c Fratres, secundum bominem 
dico, tamenhominisconfirmatum testamentumnemo 
c spemit aut superordinai. Abralue dictae sunt pro- 
c missiones et semini ejus. Kon dicit et seminiiHis 
c quasi in multis» sed quasi iu uno : Et semini tuo, 
c qui est Ghristus. Hoc autem , dico, testamcntum 
c confirmatum a Deo , qu» post qu^Mlringentos et 
« triginta annos facta est lex , noii iFrituin facit ad 
c evacuondain proinissionem. Nam si ex lege beere- 
c ditas, jam nonex promissione. Abrabx auteni per 
c proniissionem donavit Deus. i 

FratreSj seeundum hominem dico. Ostendit hucus- 
qiie justitiam, non ex Jege, sed ex fide esse, exem- 
plo sui et Abrabse, et Seripturarum aiicloritate. Nunc 
perbumauani consuetudinem ideindemonstrat; quasi 
dicat : Probavi per rationes et auctoritates quod per 
fidem non per legem datur.spiritus, et juslitia et 
bealitudo. Modo, o fratres, dico, id est prpl)o illud 
idem secuudum hominem , id est secundum huma- 
nam consuetudineiu in qua, qoamvis saepe non sit 
firinitas, tamen tettamenlum /romm», id est ab ho- 
mine factum, suis bsredibus firnium est, quia nemo 
spemitf ut dicat non valere, non benefactum esse, 
aut superordinat^ ut aliter de rebus ilUs disponat, 
sedest in auctoriiate omnium, maximecum slieonfir- 
matum testibus et morte testatoris, similtter iesta- 
mentum, id est promissioiiem Dei , lcx non facit 
irritiim, quod subsequcnter dicit Apostoius : Quod si 
solum subderetur, facilis essetintelligentia iii apta- 
tione similitudinis, sed ex eo aliquaittuliim obscu- 
ratur, quia aniequam illud inferat, promittit cui fa- 
ctum sit testamentum a Deo, id est promissio, sci- 
licet Abrabae. Quodideo facii, ut ex dautiset acci- 
pientis dignitate vidcaiur incommutabilis spoiisio. 
Et hoc est quod att : Abraha:. Quasi dicat : Sicut te- 



PAUU. — IN EP. AD GALAT. f2ft 

A stamentum hominis firmum est , similiter promis- 
siones Dei firmae sunt, et quasi quis diceret : Fue- 
runtne ante legem aliquae promissiones factae? Re- 
spondet: Fuemnt utique , quia il6raAar, quem non 
faUeret Detis, dictm $unt promi$$ione$ a Deo. Plura- 
liier dicit promissiones, quia frequenter idem, id est 
aeterna bealitudo promissaest : Et $emini eju$^ Abra- 
h» , id est Christo. Non quod ad eum fieret pro- 
missio, sed adeuiupertinebat, quiaper eum promit- 
tebaiur 150 danda benedictio. Et quod semen illud 
Christus sit, non alius, notatex verbis Scriplurae 
Genesis, quae esl : In semine tuo benedicentur omne$ 
gentee, Non dicit Scriptura, tn $eminibu$^ qua$i in 
multi$f id est sicut faceret, si de muliis vellet intel- 
ligi : sed dicit m $emine tuo^ quasi in uno^ id estsic- 

^ ut quae de uno vult intelligi, et illud unum e$t Cbri- 
stus. Unde sul)dit : Qut e$t Chri$tu$. Dicit euimApo- 
stoius, non potest altus inveniri qui omnes geiiies 
benedixerit. 

Hoc autem. Quasi dicat : Uoc promisit Deus 
Abrahae. Hoc autem te$tamentum confirmatum a 
DeOf per juramenta, dico, et aflirmo quod lex non 
facit irritum, id est falsum ; quod faceret, si per 
eam daretur benedictio. Promissio enim illa non 
dixit quod per iegem esset benediclio, sed per se* 
men. Quod si per legembeiiediciio est, fmstra pro- 
niisit semen, et frusira ipsum semen venit. Non 
igitur per eam benediclio est, quia data est post 
multum tempits a proiiiissione facta Abrahae. Si 

Q ergo de ea esset lienedictio, bomines ilHus tenipo- 
ris, scilicet Abrabam, Isaac, et Jacob non babuis- 
seut eain. Et addit : Quee lcx facta e$ty idest data, 
po$t quadringentos et triginta anno$t a promissione 
facta. Si crgo lex justificat, non est justificaius, 
Abrabam; qui multuni antc legem fuit. Quod quia 
dicere non possunt, coguntur fatcri non legis operi- 
bus justificari bominem, scd flde, simul etiam nos 
cogit inielligere orones antiquos qui justificati sunt 
cx ipsa fide justificatos esse. Ergo lex non facit ir- 
ritum^ id esi non iufirmat lex proinissioiiem, sed 
quod fulura : et quando futura significat. Ad eva- 
cuandam, Quasidicat : Lex non facit irritumquod 
jam valeret ad evacuandam promi$sionem, quia falsa 
esset promissio, et Deus mendax. Nam $i ; qiiasi 

D dical : Vere evacuarelur. Nam $i ex lege^ id est ex 
operibus legis, datur hmredita$^ id est aeterna bea- 
titudo, tunc jam non est ex promi$$ione, id est ex 
eo quod promissio dixit, et ita promissio excludi- 
tur, et fruslratur Abraham ; deinde destruxit con- 
sequens dum subdtt; Abrahte autem; quasi dicat : 
Si est ex lege noii est ex promissione, sea est ex pro- 
missionequodinparleostendit, quia Deus donavit 
Abrahce de quo, nonestdubium quinhabeat,etcons- 
tai quod sine lege fuit. Donavit, dico, per repro- 
mi$$ionem, id cst per fidem Christi s»pe pro- 
missi. 

Vers. 19-20. — c Quidigilur Iex?Propler trans- 
c gressioucm posita esi, doncc veiiirci seiiien cui 
c proiuiserat ordinata pcr angclos iu manu Mcdia- 



1» 



PETRl LOMBARDl 



m 



tia qvat videntur, yel cupil, vel timet, quia fldes Dei A peccatum , sive ipsum quod fit ut sequatur suppli- 



td iiiTisibilia pertinet. [Ambroaius] Vei, iex non est 
cx fide, idest nil mandat credendum, sed faciendum. 
Aiia nonmntantur. Ckri$tu» autem; quasidicat: Ex 
lege esl maledictio non justitia; sed Christus rede- 
mit nus Judsos de maUdklo legit^ sub quo eramus. 
Cur ergo, vos Gaiatae, ad idem tenditis? FaciiM,etc.; 
quasi dicat : Redemit nos de malediclo iegis. Ipse 
dico factu»^ id est reputatus, pro no^u, non solnra 
maledicuis , sed etiam maiedktum. Quo verbo se« 
cundum usum loquendi plus quam si diceretur ma- 
ledictus, intelligitur, id est valde peccator, dum ul 
rcus occiditur , et dum in ejus coniumelia dicitur 
caeco illuminalo : Tu dieciputus illiue Hs^ nos disci" 
fmli Motjsi erimus [Joan. ix). Quia scriptum; quasi 



cium, sive ipsum supplicinm, quod et vocatur pec- 
catum, quiaexpeccalo fit. Suscepit aulem Chrisiua 
sine reatu supplicium nostrum, ul inde solverei rea- 
tum nostrum, ei finiret eliam supplicium noslrum. 
Unde alibi Apostolus ait : Misit Deus PUium suum 
in simUitudinem camis peccati, ut de peccatodmma^ 
ret peceatum in came {Rom. viii): Quod enim dixe- 
ral simililiidinem camis peccati, hoc etiam appeilal 
peccatum, ubi ail, ul de peccato, etc. Quia enim de 
peccato mors est, illa autein caro quamvis ex Vir- 
gtne, tamen morlalis fuit ; eo ipso quo mortalis eral 
similitudinem camis peccati habebat. Cur ergo li 
nieret Moyses dicere maledictom, quod Paulus noii 
timuit dicere peccatum ? Plane hoc propbeta dicere 



dical : Ideo reputatus est maledictum, quiasuspen- ^ debuil et prasdicare, nec in hoc quod maledictus 

appellatusestquipendelin ligno, contumclia in Deo 
putanda esl. Ex parte quippe mortali pependit in 
ligno. Mortalitas autem ex maledictionepeccati prinu 
hominis est. Si ergo diceret : Hors ^maledlcta esl, 
nemo exhorresceret. Item, si dicerel : Peccatum 
nialedictum est, nemo miraretur. Quid autem pe- 
pendit in ligno nisi caro mortalis, cujus mortalitas 
ex peccato veteris hominis erat? [Augustinus] In 
ejus peccati el mortis figura ctiam Hoyses exallavil 
scrpentem in eremo super lignum. In illa enim fi- 
gura mors Doiuini pendcbat in ligno. 

(i5> Nec in eo etiam major invidia est, quod addi- 
dit, Deo, ut dicercl : Maledictus Deo omnisqui pen- 



sns est in cmce, tpiia scriptum est in Deuteroitomio : 
Maledklus omnis qui pendet in Ugno, pro suis vide- 
licet sceleribus. [Hieron.] Non enini ideo esl ma- 
ledictus, quia cracifixus est, sed quia in talem in- 
ciderit reatum ut meruerit crucifigi, quod nonChri- 
slus. El ideo licel sit reputatus, tamen non fuil ma- 
ledlctus malediclione culpae, etsi maledictione pcenae. 
Maledictlo enim gemina est, scilicet culpae et poenae. 
Unde et meledictum duobus modis dicilur, scilicei 
aciive et passive, id est secundum culpam etsecun- 
dum pcenam. 

Oslenso igitur qualiter hic lociis accipi possit de 
malediclo culpoe , et de malediao pcsnap, prosequa- 



mur. FaclMsest,etc.»quasi dicat: Christus redemit q det in ligno. [Hieron.] In Hebraeis enim codicibus 



Ros a reatu praevaricationis, qui propter hoc factus 
est pro nobis rei veritate maledktum, id est moria- 
Us. Mortalitas autemex peccaio est, ideoque et ipsa 
maledictio dicitur, et ex ea aliquid maledictum. Ne 
autem horreasquoddicit Christum esse maledictum, 
. ^nfirmal auctoritate prophetae Moysi, subdens : 
Quia^ etc. Quasi dicat : Yere factus esl maledictum, 
quiascriptumestiMaledictus est^ id est veru mortuus. 
fX vere satis est miser omnis qui pendet in iigno. 
Ad Utleram hoc dixit Moyses de reis mortis, vt reo 
mortis hoc sufliceret si suspenderetur , quia haec 
poena c»ieris abjeciior et ignobilior erat. Ideo In 
Deuterononiio dictum est : Vt qui suspensus fuerit^ 
in vespera deponatur, et ostendit quare, quia malC' 



et nostris in Deuteronomio nunc habetur, maledi- 
ctus esl Deo. I(i antiquis tamen Hebraeoram codici- 
bus non habelur nomen Dei, et puto post passionem 
Domini ab aliquo positum esse, ut nos qui maledi 
ctum a Deo credimus Christum, Infamaret (26), sed 
noii esl hoc in contumeliam Domini , qui ideo dici- 
tur maledictus Deo, qula odit Deus peccatum el 
mortem iiostram , cuin ad deleiidtim cam misil Fi- 
lium suum. Quid ergo mirum si maledictus dicitur 
Deo qui in se babet quod Deus odit, id est qtiod re- 
probat et delel ? Addit proinde, omnis, etiani Cbri- 
stus, ne futuri haeretici negent ejus veram esse mor- 
tem. Praevidit enim Moyses haercticos futuros, et 
veram Domini mortem negoturos. Et ideo volenles 



dktus omnis qui pendet in ligno (Deut. xxi). [Am- D ab hoc maledicto Chrlstum sejuugere, ut a morlis 



brosiusj Quasi dicat: Satis est vel sil ei ad poenam 
quodsuKpensus morilur reus, el quod iliic est usque 
ad vcsperam, ut tunc deponatur et sepeliatur, ne si 
diulius ibi sil, majus sit opprobrium et macula ge^ 
neri ejus. Ab hoc ergo nialcdicto poenae ostenditur 
Christus non fuisse iinmuuis hac auctoritate ; quia 
scriptum est: Maledictus oninis qui pendet in ligno. 
Halediclus, id est mortuus. Securus ergo ait Apo- 
atolus, factus estpro nobis maledictum(±A), sicut nou 
limuit de eodem dicerc, pro omnibus mortuus est. 
lioc enim est itialedictus quod mortuus est , quia 
mors ipsa ex malcdicto est, et maledictum est oinne 



l24) August. coiitra Faust. 
(26) Id., 



conti a Faust. 



etiam veritate sejiingerent. Ergo contra longe futu^ 
ros haereticos de longe clamat Moyses : Sine causa 
lergiversamini, o haeretici, quibus dispiicct verilas 
mortis Christi. Maledictus enim omnis qui pendet 
in ligno, non ille aul ille, sed omnis bmnino, etiam 
Filius Dei sempervivus in justitia sua, mortuus au- 
tem propter deiicta nostra , in came suscepta ex 
poeiia nostra. Sic et semper benediclus est in sua 
justitia, maledictus autem in morCe snscepta ex 
pcena nostra. [Augustinus] Cum enim ex bomine d 
pro homine mortem suscepit, ex illo etpro illo etiam 
maledictiim quod niortem comitalur suscipere noii 

(26) Id.,ineod. 



m COLLECTANEA IN EPIST. D. 

dedi^ius esl. Ideoque addUura est, oninis, ne Cliri- 
slttt ad v€ram roorteni iion pertliiere diceretur » si 
a maledicto penitus separarelur. lusipiens quideiu 
lionorificeiitia Chrislurn a iiialedicto quod morti 
eonjunctum est separat. Et ita vere mortuum negat, 
dicens pependisse iii ligno specie quadam falsse car- 
iiis, et Ron veram mortem in cruce solvisse. Contra 
qiiod propheta vere mortuum clamat» cum ait ma- 
lcdictus omnis qui pendet in ligno, Id est vere mor- 
luus. Pcena enim peccati, vei ex benedictione Venit, 
vel ex maledictione. Sed si ex benedictione venil, 
optare deUes semperessein pcBiia peccati. Siautein 
cupis inde iiberari, crede.per divinae sententiae ju- 
stitiam ex maledictione venisse, quadicitur: SitC" 
ti^entii^ morte meriemini. Ut in gentibus ; quasi di- 
cat : Ita iios Judaeos redemit a maiedicto legis, ut 
etiam, iu gentUms, que uon sub maledictioiie legis 
eranl, fieret benedictio Abrahm proroissa. £t hoc 
inChristo Jesu, id est per Cbristum, fieret, dico, iia 
«1, tandem nos utrique scilicet Judseiet gentes, ac" 
cipimnns poUicitationem Spiritu$ sancti, id est bea- 
titudiiiem asternam, qtiam Spiritus sanctus in ar- 
rham datus promittit. Accipiamus, dico per fidem^ 
non per opera legis. 

Yers. 15-18. — c Fratres, secundum horoinem 
dico, lamenhominisconfirmatum testamentumnemo 
c spemit aut siiperordinat. Abralue dictse sunt pro- 
c missioiies et semini ejus. Non dicit et seminibus 
c quasi in multiSy sed quasi iii uno : Et semini luo, 
I qui est Ghrislus. Hoc autem , dico, teslamcnluni 
< confirmatum a Deo, quae post qu:^dringentos et 
« triginla annos facta esl lex » noii irritum facit ad 
c evacuondaui proroissionem. Nam si ex lege haere- 
c ditas, jam nonex proniissione. Abraha: autem per 
c promissionem donavit Deus. i 

Fratret^ seeundum hominem dico, Ostendit hucus- 
qtie justiliam, non ex lege, sed ex fide esse, exem- 
plo sui el Abrahae, et Scriptiirarum aucloritate. Nunc 
perhuinauam consueludinem idemdemonslrat; quasi 
dical : Probavi per rationes et auctoritates quod per 
fidem non per legem datur.spiritus, cl justilia el 
beatiludo. Modo, o fralres, dico, id esl prpbo illud 
idem secuudum hominem , id est secundum huma- 
naro consuetudinem in qiia, quamvis saepe non sil 
firmitas, tamen te$tamentum hominiSf id est ab ho- 
mine faclum, suis haeredibus firmum est, quia nemo 
spernitf ut dicat non valere, non benefactum esse, 
aut tuperordinat^ ut aliter de rebus illis disponal, 
sedest inauctorilatc omniuro, roaxiroecum silfon/ir- 
matum teslibus el roorte teslatoris, siroiliter testa- 
mentum, id est proinissioiiem Dei , lex non facit 
irrilum, quod subsequcnler dicit Apostolus : Quod si 
solum subderetur, facilis esset intelligeniia iii apla- 
lione simililudinis, sed ex eo aliquantuhim obscu- 
ratur, quia anlequam illud iiiferat, promittit cui fa- 
ctuin sil leslamentum a Deo, id csl promissio, sci- 
licel Abrahae. Quodideo facii, ul ex dantiset acci- 
pientis dignilate vidcatur incomuiulabilis sponsio. 
Et bocest quod ait : Abrahiic, Quasi dicat : Sicut te- 



PAUU. — IN EP. AD GALAT. m 

A stamentum bominis firmum est , simililcr promis- 
siones Dei firmae sunt, et quasi quis diceret : Fue- 
runlne ante legem aliquae promissiones factae? Re- 
spondel : Fucrunt ulique , quia Abraha^ quem non 
faUeret Deiis, dicta sunt promissionet a Deo. Plura- 
liter dicit promissioiies, quia frequenter idem, id est 
£terna bealitudo promissaesl : Et semini ejus, Abra- 
h» , id est Christo. Non quod ad eum fieret pro- 
missio, sed ad eumpertinebat, quia per eum promit- 
tebatur 150 danda benedictio. £l quod seinen illud 
Christus sit , non alius, notal ex verbis Scripturae 
Genesis, quae esl : In semine tuo benedicentur omne» 
gentes, Non didt Scriplura, tn seminibus, quasi in 
multiSf id est sicut faceret, si de multis vellet intel- 
ligi : sed dicil in semine tuo^ quasi in tino, id estsic- 

^ ut quae de iino vull intelligi, et illud unum est Chri- 
stus. Unde subdit : Qui est Christus. Dicil euimApo- 
stolus, non polesl alius inveniri qiii omnes geuies 
benedixeril. 

Hoc autem. Quasi dicat : IIoc promisit Deus 
Abrahae. Hoc autem testamentum confirmatum a 
DeOf per juramenta, dico, cl aflirmo quod iex non 
facil irritum, id est falsum ; quod faceret, si per 
eam daretur benedictio. Promissio enim illa non 
dixil quod per legem esset benedictio, sed per se« 
men. Quod si per legembenedictio est, fruslra pro- 
misit semen, et frustra ipsum semen venit. Non 
igilur per eam benedictio est, quia data est post 
mullum tempiis a proiiiissione facta Abrahae. Si 

Q crgo de ea essel benedictio, homines illius tempo- 
ris, scilicet Abraham, Isaac, et Jacob non habuis- 
sent eam. Et addit : Quee lcx facta esty idesl dala, 
po%t quadringenlos et triginta annos, a promissione 
facta. Si ergo lex justifical, non esl justificatus, 
Abraham^ qui mulluni anle legem fuil. Quod quia 
dicere non possunl, coguntur fateri non legis operi- 
bus justificari hominem, sed flde, simul etiam nos 
cogil intelligere orones anliquos qui juslificati sunt 
ex ipsa fide justificatos esse. Ergo Icx non facit ir- 
ritum^ id esl non iufirmat lex promissioiiem, sed 
quod futura : et quando fulura significat. Ad eva- 
cuandam. Quasidicat : Lex non facil irritum qiiod 
jain valei*et ad evacuandam promissionem, quia falsa 
essel promissio, et Deus mendax, Nam si ; qiiasi 

D dicat : Vere evacuarelur. Nam si ex lege, id est ex 
operibus legis, datur hwreditas, id est aeterna bea- 
litudo, tunc jam non esl ex promissione, id est ex 
eo quod promissio dixit, el ita promissto excludi- 
tur, et frustralur Abraham ; deinde destruxit con- 
sequens dum subdil; Abrahm autem; quasi dical : 
Si est ex lege nou esl ex promissione, sea est e^ pro- 
missione quod In parle ostendit, quia Deus donavit 
Abrahce de quo, non esldubium quin habeat,etcons- 
tal quod sine lege fuit. Donavit, dico, per repro- 
missionem, id cst per fldcm Ghrisli s»pc pro- 
missi. 

Yebs. 19-20. — c Quidigitur lex?Propler trans- 
c gressioiiciu posita est, doncc veiiirct semen cui 
c promiserat ordinata pcr augclos in manu Mcdia* 



IS7 PETRi LOMBAROI m 

f lorit. Mediator autem unius non est, Deiis autem A silio Oei factum est ut post homims casnm illico lex 



i unus est. » 

Quidigitur lexf Fil bic quxstio satis necessaria. 
[Augustin^.-s] Si enim fides justificat, et priores 
sancti apud Deum per eam justifloati sunt, quid 
opus erat legem dari ? quod sic inloiit interrogans 
etdicens: Quid igitur (27) ? Olim cum exponerem 
lioc capitulum, ita distinguendum putavi, ut inter- 
rogalio esset , quid igilur ? ac deinde esset rcspon- 
sio : Lex propter transgressionem, ctc, quod qui- 
dem uon abhorreta vero, sedmelior mihivideturisla 
distinctio,ut interrogatio sit; Quid igiturlex?etin- 
feratur responsio : Propter- transgressum, etc.Quasi 
dicat: Quandoquidem nonestiex ad justitlam vel ad 
beatitudinem. [Augustinus] Quid igitur lex? id est 
cur a Deo data est lcx? quae est ejus utilitas ? (Am- 
brosius] Deinde ne frustra videatur data, cur data 
sit expianat, dicens : Lex posita e$t in medio» scili- 
cet inter promissionem et semen cui facta est pro- 
missio, id est inter Abraham et Ghristum, propter 
tran$greMionem cohibendara, idest ut saltem timore 
cessarent homines transgredi, et quandoque idem 
facerent vt>luntate. Data est ergo ut populum. Dei 
erudiret subtimore Dei, ut dignus fieretexcipere pro» 
missionem qna^est Christus (^). Vel posila est pro« 
pter transgressionem, id est ui homo sMperbe de suis 
viribus fidens acciperet praecepta, in quibiis deflciens 
et factus pnevaricator, liberatorem salvatoremqne 
requireret. Data ergo est lex, ut superborum cervix 
quos faceret transgredi bumiliaretur, ut medicus 
optaretur, qui sibi tantum tribuebant, et voluntati 
suae tantum arrogabant, ut Iii)enim arbitrium slbi 
putarent sufUcere ad justitiam, dicentes ; Nec deest 
qulimpleat, scd deest qui jnbeat (29). Data est ergo 
lex ad domandam eorum superbiaro illorumque pro* 
dendam infirmitatem. Data est etiam durisin flagel- 
Jum, data est etiam in signum futurorum, ut. fu- 
tura figuris atiestaretur. Ecce habes quatuor datae 
legis causas breviter distinctas, quae in Epistola ad 
Romanos plenius explicanlur,ubi dicitur ; Lex tub^ 
hUravit, etc. {Rom. v.) Posita est, dico, ut staret, 
donec veniret temen, id est Christus, et ideo jam.lex 
non est tencnda, cui semini promiserat Deus, id est 
de quo promiserat quod per eum benedicerentur 



non daretur, vel Dei Filius mitteretur. Nisi enim 
bominis superbia prius vires suas experiretur, sui 
arbitrii libertati sufiicientiam arrogaret , et legem 
superflue datam, et Dei Filinm frustra venisse judi- 
caret. Item, nbi lex scripta ei daretur, perquam 
quid posset probaret, Christi adventum superfluum 
judicaret. 

Ne igiiuT detrahendi vel marmurandi occasionera 
haberet, reilquit eum Deus prius in libertate arbi- 
trii in lege naturall, ut sic vires naturae suae Cogno- 
sceret, ubi cum deficeret videns sIIh llberum ar - 
bilriom non sufficere ad .justiliam, nec tamen sie 
se humiliavit ad poscendam gratiam, sed superbe 
legera scriptam legi naturae adjunctam sibi sufficere 
B patans ciaroabat : non deest qui impleat, sed deest 
qui jubeat. Ut igitur et de ipsa convincerelur, ante- 
quaro Filium raitteret, legem [^dedlt, qoae peccatl 
morbum detexit non consumpsit : qaa data invaluit 
morbus, aucta est infirmitas, nou legis, sed natnrae 
vitio et diaboli instantia, ut Ita cognita utrhisqne 
iegis insuffictentia et sua infirmitate clamaret ad 
medicum, et quaereretgratiaeauxiUum, et ita factnm 
est. Multiplicatis enim infirmitatrbus postea accele- 
ravernnt ad medicum, qui veniens in forma servi 
sanavit vulnera hominis languidi. Hic est Samari- 
tanus ille qui ad vulneratum qui inciderat in la- 
trones appropinquavit, atque vulnera ejus aliigavit, 
quem sacerdosetlevita immisericorditer, id est lex 
vetus et sacerdotium, qula lexneminem ad perfec- 
tum duxit. Hic est etiam Eliseus ille qui mitic bacu- 
lum ad suscitandum fiiium Sonamitis, per quem 
cum iile resurgeret, tandem venit ipse EHseus, et 
contraxit se atque coaptavit puero mortuo, el resur- 
rexit mortuus. Hic etiam est angelus ille in cujus 
descensu movebatur aqua, et sanahatur unus. Hic 
est omnipotens sermo qui a regalibos sedibus venit, 
dum mediom silentium tenerent omma. Primum 
silentium fuit ante legero, secundum sublege, ter- 
tium erit in gloria. Primum fuit ignorantia languo- 
ris, secandum desperatip coratioms, tertium ade- 
ptio sanitatis. Ante legem namque bomo morlmm 
tton agnoscebat suum, ideoqne sllebat, nec qiiaere- 
bat remedium. Ut autem lex subintravit et osten- 



omnes genies, contra qucm facitqui legem reducit. j^ dit languidisvulnera sua,mox mptumest silentiumi 

[Ambrosiusj Lex dico, ordinata per angelos^ id est 

per Moysen , et alios ministros Dei ; vel per ange* 

los, id 'csl minisierio angelorum hominibus data. 

[Augustinns] In quibus angelis erat utique Pater 

el Filius et Spiritus sanctus ; et aliquando Pater, 

aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus; ali- 

quando sine uila distinctione personse Deusperillos 

figurabatur, Et nota quod non ait data, sed ordi- 

nata ; quasi dicat : Ordinablliter data, scilicet iuter 

tempus naturalis legis, dc qua convictt sunt quod 

juvare non poterat,ct tempus gratiae ante quam gra- 

tiam convincendi erant de lege. &iagno utique con- 



(27) Aug. inlib. Retract. 

(28) W., 



in lib. De profect:ono justitise hominis. 



et coDperunt aegri poscere remedium; sed opel^ tegis, 
ubi non est saUis sanari volentes, quod quaerehant« 
invenire nequibant. Tandemigitur considerans homo 
neminem per iegem justificari, quasi per diuturnos 
clamores fatigatus,etdesperans rursum loqut cessa- 
vit, subsecuium est secundum silentium. Tunc igi- 
tur omnipotens Sermo Patris a regalibus sedibus 
forma servi indptus in mundum venit. Samaritanus 
ad vulneratum appropiavit, Angelus magni consilii 
in piscinam descendit, Eliseus ad suscitandum mor- 
tunm accessif, id est summi regis Filiiis, de con- 
cessu Patris ad toierandam mortem passionis, de 
(29) Id., in scr. de verb. Apost. 



m GOLLEGTANEA IN EPIST. D 

ftqualitate majeslatis ad patibulum crucis, de sede 
regall ad oflkioam peccaii, de lumine cceli ad tene- 
bras muodi yel inreeni vmiL Et veniens locutus «st 
pacem, dedi^gcaiian, proposuii misericardiam^pro* 
miait «euam, et ita rupto sUentio coeperunt «gri 
pura ftde ac yera confesaione, qiiasi magnis clamo* 
ribus flagUare remediiim, et aceelerare ad medi* 
cum, per quem vulnera sanarentur, morbus cura • 
retur. Recepta vero sanitale, et donaia veiUurae 
immorialitalis ieiicitaiet nihil ultra restabit peten- 
dum .: ei tunc erit tertium beatum sileutium. Ordi- 
nalMliler igltur el .sapienti consiiio lex data est per 
a^gelos, iu quibus Deus iaquebaiur. Qui ergo nunc 
eam reducit» contru ordinem angelorum facit. Lex 
dicoy posila iii v.anu MediaioriSf id esl polestate 
Ctiriati, ut staret 4um veiiei, vel cessaret cum vel- 
lei. Ergo cmitra tum facii is qui eam desiruxit» id 
C8i cottira Chriswm, qui cum sit Deus et bomo, 
iater Deum ei hcmines mediat, dum eos qui a Deo 
recesserant per se receociliat (30). Medius enim 
non est nisi inier duos. Recesseramus a m^estate 
Dei, ei peccato aostro offeoderanius eum, missus 
esi Dei Filius medialor, qui sanguine suo soiverei 
peccata uosira qnibus a Deo separabaunur, et inter* 
posilus redimerei nos et reconciliaret ei, a quo 
aversi peccatis uoeitris et deiiciis tenebamur. Ipse 
< si caput Hostrum« ipse esi Deus aequalis Patri ; 
scd Deusi ui crearemur; bomo, ui recrearemur; 
Deus ui facerei, homo ut reficerei. Mediator autem^ 
quasidieai: Lex quambabei mediaior, Judaeorum 
taaium esi; sed iamen ipse mediator non e$t uniue 
populi iauium, id esi Judaeorum qui legcm ha- 
bueruni, sed ciiam geniium, id estnon solum Ju- 
daeos, sed eliain geotiles reconciliai Deo. Et ideo 
non quaeratis legem ut babeaiis mediaiorem. Deu$ 
autem; quasi dicat : lilediator non esi unius, sed 
tamen e$t fuius, id est sufltciens ad onines reconci- 
liandoa Deo, quia ipse esi Deus,^t ideo aliud non 
adjungatis ei. [Ambrosius] Vei ita , lex posita 
csi in manu Hediatoria» id esi in poiestaie 151 
Cbrisli qui est arbiter duorum populorum, scilicet 
judaici eigenlilis. [Ambrosius] liiediator autcm ; 
quasi dicat : Lex quam habet Biediator unius po- 
puU est| aed ipse non est Mediator. UBius, id est 
non esi arbiter unius populi, sed duorum inter se : 
quia dnos populos discordes pacificavit in se lapide 
angulari. Hinc numerum deorum, et famulatum ele- 
meBiorum, inde ritus legis auferens, per qtiae di- 
scordabani, et sic facti sunt paciiici. lp$e enim e$t 
pax no$$ra qui fecit utraque unum (Ephe$, ii), duos 
populos condeqs In se. Sed secundum isios, Cbristus 
non est arbiier duorum, qui inducti In ic^ein de 
duobus feceruni unum populum, ei unius populi 
uuUus esi Mediator. Deus autem ; quasi dicat : 
Cbrisius est (Mediaior, non Patcr vel Spiritus san-> 
ctus, sed taraen unus Deus est» non plures. Hoc 
dicii, ne pnedtcando Christum csse Deum, qui sc- 



PAUU. — IN EP. AD GALAT. «50 

A cundum quod homo Mediaicir est, uni Deo coiitra* 
rium praedicare videretur, quia ipse homo juxta quod 
Deus est : cum Paier unus est Deus, Pater enim ei 
Filius unus est Deus. Deus enim nMurae nomen est, 
et poleslatis, quani in Patre et Filio individuam ma« 
nere ralio docet. Yel aliter dici potest, iex posita 
esi in manu Mediataris. Mediator auiem noa esi 
unius, quasi inter aliquos vel aliqua medius eat. 
Mediator aulem esse non potest iater Deum et Deum, 
quia unus est Deus; sed inter Deum et hoininem, 
quasi iuier duo extreraa. Sed Mediaior esi in quantum 
homo (31). Nam in quanium Deus, non mediaior, 
sed sequaiis Patri est, boc idem quod Paler, cum 
Paire unus Deus. Deus enim supra nos esl, ei nos 
infra tilum, et mulia inleriaceni- spatia, maxiir.e 

^ peccati inlervailum longe nos distinguii atquc ab- 
jicit. In hac lania distaniia iit esset nobis via qua 
veniremus ad Deum, accedii homo ad Deum, ei fii 
una persona, ut iion sit semideus, quasi parte Dei 
- Deus; ei parte hominis bomo, sed iotusDeus, ei 
toius boino. Ei quia Mediator est inter duo ei* 
trema, videretur, vel quod Chrisius non esset Deus, 
vel quod duo dii essent. Ad quod respondet : Eisi 
Mediaior non est unius, scd duarum exiremitatumy 
iamen esi Deus et unus cum Deo Patre per divi* 
nam naturam, cui mediai per huiAanani. [Augustij 
nus] Nam si Filius Dei in naturali aequalitaie Pa- 
tris manerei, nec se exinaniret formam servi acci- 
piens, non essei mediator Dei ei hominuin, qiiia 

Q ipsa Trinitas unus Deus est, eadem in iribus, scili- 
cet in Patre et Fillo et Spiritu sancto deitaiis »ter- 
nitatc, et sequalitate consistente. Si ergo Christus 
secundum vos, o haeretici, uiiam iantum naturam 
habet, ostcndite unde sit medius Inier nosei iilam : 
unde enim niedius erit, si utramque non babuit? 
quia uisi talem dedcris inter Deuni et bominest qui 
ita sit medius ut Deus sit propter divinitaiis, ci 
homo propter humanitalis naiuram, quomodo hu- 
mana reconciUentur divinis, non ostendis. Nam 
ipse veniens, prius in seipso humana diviiiis socia» 
vit, pcr utrinsque natune commiinionem in una ea- 
denique persoua. Deinde omnes fidelcs Pairi recon- 
conciliavit Den^ dura sanaii sunt ab impictate a:i- 
perbiae» quicunqiie humilitateni Clirisli credendo di- 

D lexeruni, et diligcndo iinitati suiit. 

Yeks. 21 -5U. — c Lex ergo adversus promissa 
c Dei ? Absit ! Si enim data esset lex quae posset 
c vivificare, vcre ex lege essct justltia. Sed cmi- 
c clusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio 
c ex fide Jesu Cbristi daretur credentibus. Prius au- 
c tem quam ^'eniret fides sub lege ctistodiebamur, 
c conclusi in eam fidcm quae revelanda erat. Itaque 
c lex paedagogus nosler fuit in Christo, ui ex flde 
c justiftcemur. » 

Lex ergo ; quasi dicai : Quandoquidem lex esi po- 
sita propter transgressionem. Est ergo lez adver$u$ 
vromi$sa Dei ? L't per eam implcatur aliter quam 



(50) .\iig. in psalino xc. 



(51) Aug.) in ser. de nativit. Joan. 



fSI 



PETRl LOMBARDl 



iSl 



proniissam est? A6ii4 /[Hieron.] non est inimica A qood pravaricatores ipsius legis inYenll 



promissionis, sed conflrmat eam. St enim /«xposset 
praestare Yitam, et id qiiod repromissio spoponderat 
eihiberey ¥ere proDntiio p^ le^eui poluelnr ex» 
elnaa. Si emm; quasi dicat : Yere iion est eontra 
promissa, quia ez lege nou est vita, id est aetema 
beaiitudo, quia si inde esset vila, tunc et justitia. 
Uuod ita dicit : Si emm dala ettet lex qurn po$$et m- 
vi/ieare, id est vitam conferre, 'vere^ non solum 
opinione ex lege euet jusiitia. Sed non est ex ea 
jttstitift,. quia potios condemnat, et sub peccato con- 
cludit. Et boc est qood dicit : Sed eoneluiit &rfp- 
tHTa^ id est lez ipsa, omnia $ub peeeato. Les dicitor 
Scriptura, qui manens est, et scripta, vel ideo qoia 
non dat spiritum viYificantem, sed tantum est Scrip- 



ad perniciem, sed ad utilitatem valoit eifl qui credi* 
derunt. Gognitioenim majoris «gritudlidg el deflkl«- 
nri ■fldicum vebementius fecit, et diligl ardeDlias. 
GiBiodBebflanir, dioQ, ol flic assueti dacereoi«r tii 
eom, sciricet tam bonam fidam fMr, leflDpore Chriflli 
revelanda erat^ ubi mnlla aperta saol qm pfin ob- 
scora erant, quia occuila foit fldes in antiqiift, qom 
fides] donum est Dei» iicut el gratia (55). In qiio 
enira nostrum prius erat fides, quara veniret graiia? 
Nemo penitus glorielur se fldem ex proprio sensu 
genuisse, per quem poisei credere Deo» sed agnos- 
cat pcr gratiam a Deo uniculque revelatam. [Augu- 
fltinus] Et si ante revelatlMiem fidel, banc perscri* 
ptam utilitatem lex lanlum babuil» quid ergo nlili- 



tura. Ei boc conchisit omnia siib peccato, id est Ju- ^ Ulis posl fidem habuit ? Nihil. /fflfM ; quasi dicai 

daeos omnino clansit snb peccati dominlo (52). Victi 

enim concupisccnlia, et ipsius mandati iransgres- 

sione rei facti sunt. Yel, conclusit omnia sCib 

peccato, id est ostendii omnes bomines clausos esse 

sub peccato. Non est enim lex data ut peccatuni 

auferret, sed ut peccato omnia conclusa ostenderet. 

[Augustinus] Dau est lex ut aegrnm de morlM con- 

vinceret, qui sibi sanus videbatur, ut peccala de- 

monslrarentur, non ut auferrentur (33). Data esl iil 

inveniret se bomo, non ut morbus sanaretur, sed iit 

praevaricatione morbo crescente , medicus quaere- 

retiir. Qoi ergo negat aegritudincm suam, super- 

fluum judicat Salvatorem. Ergo et in nalura nostra 

Creatorem laudemus ; et propter vitium quod nobii ^ dagogus fuit nosler, dico, et hoc in Ckriito^ id esl 



Et quia lex custodiebal ad fldem. Itaque lex fwU 
pedagogue noiler, nos quasi pueros ab iUieilis com- 
primens, et ad recU dirigens limore poeBtrura« 
[Hieron.] Pedagogus enim parvutis assignaiw* oi 
lasciviens fefrenetur aeUs, el prona in vilia teoean- 
tur cordh, dum tenera studiis eruditur iBfantla, el 
metu poenae coerciu, praeparatur ad migora. El hoc 
ipsum nomen paedagogi sonat compositum ab eo 
quod pueros agat, id est ductet. Lex ei^o populo 
lascivlenti ad insUr paedagogi apposita est ut custo- 
dii^t *eos, et futurae fidei praepararel. Ecce bonor 
legis, quia. custodivit ut paedagogus : sed .hoc non 
estmagnum, quia pueronimest non adultorum. Pae- 



inflictum esl Salvatorem quaeramus. [Augustinus] £l 
nou quod idem dicit bic quod in Epistola ad Ro- 
manos : Conctusit Deus^ omnia in incredulitate ut 
omnium mi$ereatur {Rom. xi). [Ambrosius] Nolis 
enim peccatis per legero conclusi sunt , ul 
se excusare non possint, sed quaerant misericor- 
diam. Ei quasi quis quaereret, replicans soperiorem 
quaestionem : Cur ergo daU est lei? Respondet : Vt 
promi$$io daretur eredentibue ex fide Je$u Ckri$ti. 
Qoasi dicat : Ideo sic Deus disposuit, ut bomlnes 
vota sua et legis infirmlute accelerarent ad gratiam, 
el credendo promissa consequerentur (34). 

Lex ergo dataest ut gratia quaereretur, gratia daU 
est ut lex implerelur. Nec enim suo vitio non im- 



in instltutione Cbristi, qui ideo instituit, ut sic ve- 
nientes ad fidem quasl pueri ad perfectlimem, ex 
ipsa fide non ex lege justificemur. Vd, fult pgedai- 
gogus noster in Christo, id est in exsequendis prae- 
ceptis Christi, «1 sic ex fide juetifieemur. Quaai di- 
cat : Quandiu fuimus rudes, lex erat nobis paeda 
gogos. 

Vers. 25-29. — c At ubi venit fides» jam non su- 
c mus sub paedagogo. Omnes enim fllii Dei eilif per 
c fldem, qoae est in Cbristo Jesu. Quicunqiie enim 
c in Cbristo baplizati> estis, Cbristum induisti^. Non 
I est Judaeus neque Graecus, non esl servus neqtte 
c liber, non esl mascuhis neque femina. Omnes 
c enim vos unum estis in Christo Jesu. Si aulem 



plebatur lex, sed vilio prudentiae camis : Quod vi- D c vos Christi, ergo Abrnh:e semen estis, secnndum 
lium per legem demonstrandum, et per gratiam fuit c promissionem baeredes. i 



flanaodum. Prttia autem, vel, ehim^ de Judaets specia- 
literagit ostendens quam utilitatem exbibuerit eis 
lex ; quasi dicat : Lex conclusit omiiia sub peccato, 
sed tamen fuit utilis, quia priusquam fides veniret, 
quasi spontanea, quam nuUum meritum advocavit, 
euitodiebamur^ non liberi, sed servi, $ub lege^ id est 
sub onere legis. [Augustinus] Vel, custodiebainur 
sub lege, quasi invili. Custodiebamur dico, conduei^ 
qnasi in ergastulis servire coacti. Conclusio eorum 
erat timor unius Dci et cognitio praevaricationis, el 

|32) Aug., in psnlmo xxxiu. 

33) Id.> I>everb. Apost. 

34) Aug., De spirilu el lil. 



At ubit venit fide$^ idest postquam revclaU esl 
fides quae prios occulU fuerat in antlquis, jam id 
est mox, iion aniniia pwdagogo^ id est sub coaclione 
quae non est necessaria liberis. Vel, jam, id est in 
hac viu hoc boniim baliemuSy quod non sumufl sub 
paedagogo, et majus in futuro babebimus. Oinn^* 
entm ; quasi dicat : Ideo nos Judaei tempore fidei 
pedagogum deseruimus, quia omne$^ vos gentilcs 
qui non babuistis legcm, e$ti$ filii Dei. Quod ergo 
vcslro exemplo deseruimus, vos accipitis. Quasi di- 

(35) August., ad Amanthum discipulum llani- 
chaei. 



m COLLEGTANEA IN EPIST. D. 

cal : Non debetis boc facere, filii Dei eslis. Vos 
d:co» enles* ffer fidem in Chmto Jesu, id esl unum 
el idem cuni Deo> non uUque natura, sed charitalis 
copula. Quicunque enim ; quasi dicat : Vere per 
iidem estis in Gbristo. Nam quicutuiue , id est cu- 
Jusque cohditionis vel sexus, baptizati estis in 
Chri$tOf id est institulione Ghristi ad simi4itudinem 
mortis ejus, Chrittum induistis^ id est conformes ei 
facti esiis, quod esl vobis honor, et contra aestus 
protectio. [Hieron.] Quod autem Christus indumen- 
tum sit, alibi Apostolus aperit, dicens : Induite voi 
Dominum nostrum (Rom. xiii), id est Christum (30). 
Induunt autem homines Christum, aliquando usque 
ad percepiioiiem sacramenti, aliquando etiam usque 
ad vita; saiictificationem. Et illud primum bonis ct 
malis est commune ; hoc 152 alterum vero pro- 
prium est bonorum, in quo Christo, id est in cujus 
Ghristi fide» non e$t Judanut neque Grwcus^ non est 
$ervuSf neque liber, non e$t matculus neque /emtna, 
id est propter uihil honim aiiquis dignior esl in fide 
Ghristi. Et ideo nemo >iidaizet, quasi Jper boc sit 
dignior. Omttes enim ; quasi dicat : Verc nihil h«>« 
ruin est per quod aiiquis dignior sit in Christo, 
quia omnes vos geritiles unum estis^ scilicet non dif- 
ferentes in aliquo. Unum dico, in Christo Jesu, }d 
est in fide Christi. Si autem ; quasi dicat : Vos estis 
iii Cbristo. Scd si vos Christi estis^ ergo semen 
Abrahte^ id est justi per fidem sicut fuit Abraham. 
£l si semen Abrahse estis, quid ergoplus Judaeis est? 
Nibil. Dico quod semen estis Abralise. £t ideo estis 
harredes regni. Et hoc secundum promissionem^ id 
est secundum fidem Christi reproinissi, non secun- 
dum camales observantias. [Ilieron.] Notaquodsu- 
pra semeu Abrahae dictus est Christus, ubi legilur 
quod promissioiies dictae sunt Abrahn, ct seinini 
ejus. Hic autein semen Abrah» dicii sunt filii 
Ghristi, id est omnes Jcredciites. Vcrum quoties 
Ghristus nominatur semen Abrahse , corporaliier 
sentiendum est quod ex cjus stirpc generelur; 
quoties aulem nos qui credimus in euin dicimur se- 
Dien Abraliae, tunc spiritiialiter seiuen fideiaccipcre 
debemus. 

CAPUT IV. 

VbRs. 1-5. — € Dico autem, quanto tempore bsB- 
c res parvulus est nihil diflcrt a servo, cuin sit do- 
€ minus omnium; sed sub tutorihus et actoribus est 
c usque ad prxfiniium teropus a patre. Ita et nos, 
« cum essemus parvuti, sub clcmentis mundi hujus 
c eramus servientes. At ubi venit plenitudo tcmpo- 
i ris, misit Deus Filium suum factum ex mulieire, 
i factum sub lege, ut eos qui sub lege erant rQdi- 
c meret, ut adoptionem fiiiorum rcciperemus. i 

Dico autenit quod lex debet cessarc. Primum pro- 
bat human» consuetudinis simililudine , deinde 
Ipsius legis auctoritale. Quasi dicat : Ifodo nos 
gcntiles et nos Judaei sumus Christi el semen Abrahae 
et lia^redes, sed olim nos JudaBi lege eramus, duin 
parvuli fuimus, sicut haeres futurus, et a patre sub- 

(36) Aug., in lib. De bapt. parv. 



PAUU. — IN EP. AD GALAT. 154 

A stitutus, dum parvulus est sub tutoribus et actori- 
bus est nou diOerens a servo. Ecce itcrum quare 
lcx non est tcnenda. £t hoc est quod ait, dico au- 
tem, quasi dicat : Non solum pnedictis modis osten» 
ditur lex non esse tenenda, sed etiam bac sinlkili- 
tudine, quam dico, id est vobis propono, scd quod 
quanto tempore hoBres parvulus est^ aetate et scieatia, 
nihil differt a servoy quia cogitur, et miUam habeC 
potestatein rerum suarum, cum^ id est quaravis, nt 
futurus, dominus omnium rcrum sunrum, sed potius 
sub lutotibus^ qui eum contra hosies defendant, et 
actoribus est , qui pro eo causas agant, et mores 
ejus infornicnt. Et hoc usque ad tempus a paXre prm- 
finitum, id est delerminatuin, in quo libertas sui et 
suorum sibi datur. Postquam eniin adultus est, li- 

^ bertatem sui ct suorum habet, alioquin jure exbae- 
redatur. Verum esi enim quia patres ejus ordina- 
verunt, et usque ad quam aetatem subjcctus debeat 
essc, et in qua adullus cniancipetur statuerunt, itd 
ut quandiu parvulus est, libertate sua uti non va« 
leat, nec dominari quasi basres, sed similis prope 
ser>'is esl in conditione procuratorum et actorum. 
[Ilieron.] IIoc exempio probat eos qui sub lege fue« 
runt parvulofi fuis^e circa meritum, nec libertatem 
habuissc causa peccati, unde hanc illis comparatio- 
ncm adaptans, subdit : Ita et noi, Judsei, cum esu- 
mus parvuli «ogiiitione Dei, et viribus resistendi 
peccalo, eramus servientes^ [Angustinus] tum territi 
minis, tum lilanditiis capti, sub elementis, id esl 
sub lege quae per clementa intelligitur_(57)y quia 
ipsa est prima institutio ad fidem et justitiam, sicuC 
ab elementis priucipium disccndi assumunt parvuli* 
Elcroeiitis, dico, mundi, bene lex dicitur elementa 
mundi, quia lex non coDlestia et aeterna, sed terAsna 
promittebat, vel tiansitoria, ut est mundus. Tel ia 
elementis significantur neomeniae, id cst lunares dies 
et Sabbatum, quae Judxi observabaut. Si itaque Jc* 
daei sub elementis muiidi erant^ quid dilTerunt a pa- 
gaiiis ? [AmbrosiiisJ. Pagaiii non siib elcmentis ser« 
viunt, sed ipsis clementis. Colunt enim astra, solem, 
lunam, aquain, terrain, ct hujusmodi; Judaif vero 
sub elementis Deo scrvicbant, quia haec ipse man- 
data de<lerat, ut observarent neomenias, et Sab- 
bat.i, et hujiismodi. In elemcntis crgo neome- 

D nias i id est lunarcs dies significat et Sabbata, 
quae observabant Judaei, non quod in elementis spe- 
rarent, ut pagani, sed in his Deum venerabantur, 
dum parvuli erant, et ad tempus plenitudinis non 
perveuerant. Sicut ergo parvulus sub pftdagogo est 
et actore et tutorc, antequam sit adultus, ita Judaets 
adhucparvulislex fuit paedagogus, quia timorecom* 
pressit, et prseceplis Dei servire coegit. Fuit etiam 
tutor ct actor Judaeis quos Deus bxredes instituit, 
dum parvuli erant cognitione Dei, et viribus resi- 
stendi peccatis : quo tempore crant etiam quasi 
servi, legalibus, scilicet pcenis a malis territi, et 
promissionibus lcinporalium ad bona incitati; nec 
sui dominabantur, sed vitia ; nec suorum, id cst 

(37) Aug. in lib. Q^ijaest. Novi ct Veteris Tcst. 



153 PETRl LOMBAUDl IS« 

liserediuiis ;«leriue, cttiu cs8ea( borum dominl a A liler non esl passiis Pater, sed Filius; passionem U^ 



Deo inslituti. 

Ilis igilur fuit lex tuloris loco dum contra mali- 
gnomm spirituum impognationes etgentilium per- 
suasiones, qui ad idoiolatriain traherent, illos defen- 
debat admonendo, increpando, aliquaiido puiiiendo, 
et sic a^aenia bona illis coiiserTavit , quoniam ex 
iilis Cbristus mulios ab infcrno Itberavit. Fuit eis 
ct actor, quja causam eorum apud Deum bene egit, 
dum per sacriflcia et expiationes Deum eis ptacavit, 
et boc usque ad tempus pnefinitam, id est usque 
ad adventum Cbristi^ in quo constituit Deus ut per- 
fedi et Uberi fierent, et hasreditatem obtinerent : 
alioquln cxhxredareniur. De quo tempore subdit : 
At ubi venii ; quasi dicat : Cum essemus parvuli sub 



men Filii et Pater et Filius operalos est. Tradfdit 
enim Paier Filium, et tradidit Filius seipsuni. Pas- 
siohaec uni facta est, sed ab utroqae facu est. Sicul 
ergo nativitatem, ila ct passionem Christi, nee Pa« 
ter fecit sine Filio, nec Fiiius sine Patre. Judas a«- 
tem quid fecit nisi peccatum ? Veniamus ad reaur- 
rectionem : non resurrexit Pater^ sed Filius : resnr- 
rectionem umen Filii operatus est Pater et Filius. 
Ecce quid est missum esse Filium. 

(40) Sed qwerilur unde et quo imssus est Filius. 
Ego^ inquit, exivi a Patre et veni in kune mundum 
(Joan. xvi) : hoc est milti. De illo tamen evangeli- 
sta dicit : /n mundo erat^ et mundus per eum faetus 
estt et mundui eum non eognotit (Joan. i). Deinde 



clementis mundi servitbamus, al ubi^ id est non fa- ^ conjungit : In propria venit. llluc auteni missus esl 



rali uecessitate, sed sola Dei voluntate venit pleni- 
tudo temporit, id est postquam tempos pnecedens 
iidimpletum est. Plenitudo enim temporis esl com- 
pletum tempus quod pRefiuitum fuit a Deo Patre 
quando mitteret Filium. Vel, pleniludo temporis di- 
citur tempus gratiae, Ideo qula in eo plene dantur 
dona Spiritus sancti, et qun pnedicu fuerant de 
Cbristo implentur. Ubi, inquaiu, venit illud tempus, 
mi$it Deu$ Filium s«Mm,id est visibilem fecit homi- 
nibus. Attende quod ait, ubi venit plenitudo tempo- 
ris misit Deus Filium suum : cui siuiile est illud 
quod Joannes evangelista ait : Nemo misit in ilium 
manust quia nondum venit hora ejus (Joan, vii). 
Ifocest, quia nolebat (58). Non enim Dominus sub 
Tato natus est : hocnec de tecredendum est,.iiedum 
Je ilio per quem factus es. Non est enim hora ejus 
tel nostra, nisi voluntas ejus. Non ergo boram dixit 
qua cogeretur mori, sed qua dignaretnr occidi. 
tempus enim exspectabat qiio moreretiir, quia tem- 
pus exspectavit quo nnscerclur. Ideo multi dicunt : 
Quare non ante venit Christus ? Quibus responden- 
dum est quia nondum vencrat plenitudo temporis, 
moderante illo pcr quein facta sunt tempora. Scie- 
iaienim quando vcnire debcrcC, vel etiam pati, ct 
eaetera facere. Anle tamen longa series praeconum 
praemittenda erat. Non enini aliquis parvus ventunis 
erat, diu fuerat pr»dicendus, seinper tenendus : 
quanto major judex veniebat, tanto prxconum se- 



quo venit, et si in hunc munduro missus est, quia 
exivit a Patre, et venit in hunc mundum, et in hoc 
mundo erat, illuc ergo missus est ubi erat. Unde el 
lllud in propheta dicit : Cixtumlet terra ego impleo 
(Jer. xxiii). Quod si de Patre dictum accipiatur, ubi 
potuit esse sine Verbo suo, sine sapienlia sua, quae 
pertendii a fine usque ad finem fortiter et disponit 
omnia suaviter (Sap, viii) : sed neqoe sine S|^rila 
suo usque esse potuit. Itaque si ubiqiie Deus est, 
ubique etiam est Spiritus ejus. llluc ergo et Spiri- 
tus sanctus missus est obi eral. Quaerendum ergo 
est diligenter quomodo intelligatur isU missio 
sive Filii sive Spiritus sancti. Quod quia In EpistoU 
, ad Romanos pertraclatom est juxu humanae capa* 
ciutis valetodiiiem, hic perstringimos ad alia fe- 
stinantcs. Si Unien sobrie de Dei Filio qo» digna 
Bont opinemor, ideo missom intelligere debemus, 
quia ex illo incomprehensibili inenarrabiliqoe se- 
creto majestatis profondae, dedit se comprehenden- 
dom mentibos nostris Dei Verbom; non solom coin 
se exinaniret, sed etiam ciim habiuret in nobis, 
sicut scriptom est : Quoniam inhabitabo in illis (ii 
Cor. xvi).Solent enim obtendcre minorem Patre esse 
Filiom, qoia missos est. Constat aotem eo non mi- 
norem esse, qoia missos est. Coiisidera enim, quia 
Dominus Cbristus in Isaia a Spiritu sancto dicit se 
esse missum. Nunqoid ergo Spirito minor est Fiiios, 
qoia a Spiritu missus est? Habes enlm scriptuni* 



ries longior prxcedere debebai. Ideo ait, ubi venit |> quod Filius a Patre cl Spiritu ejos dical se esse 



plenitodo temporis misit Deus Paler Filium suum 
]actum ex muliere, NoU quod eum qui erat increa- 
lus factom dicit. Fecit ergo eum Pater cx miiliere 
sub lege. Cum igitur ait, misit Dcus Filiiim suum 
factum ex muliere, satis ostendit eo ipso missuin 
Filium quo factus est ex muliere (39). Quid est 
enim nativitas Filii de Virgine Maria?Certe assuni- 
plio formae servi. Nam quid est aliud nasci Filio 
quam accipere forroam servi in utero VirginisfHoc 
autem fecit Pater, fecit et Filius : Filius quldem, 
non Pater natus estde virgine Maria, sed nativitatem 
Filii de Maria ct Pater et Filius operatus est. Simi- 

(58) Ambrosius, super Joan. * 
(39) Au«. in ser. De Trinit. 



missum. Vides ergo qood simpllcitas sennonis, noti 
Injoria sit missionis. Misit ergo Deus 153 Firiuni 
suum factum ex muliere, forte lioc movct quod~ 
dicit ex motiere, non ait ex virgine, sed non mo- 
veat (41). Utromqoe enim de Scriptura dicitur, et 
ex- virgine, el ex muliere. £x virgine, ut ibi : Ecee 
virgo concipiet^ ctc. (Isa. vii.) Ex muliere autem, ue 
hic, quod non cst cuntrarium. [Au|(ustinus] Mu- 
lierem enim pro femina posuit more locutionis He- 
braeorum. Usus enhn Hebrseoe locutionis molicres 
dicit, non virginiute corroptas, sed feminas, sieni 
legitor de Eva, quando ipsa facta est : Formavit 

(40) Aug., in lib. De Trinit. 
(41)ld., ineod. 



137 GOlLECTA.NIi:A LN EPIST. D. 

eam wur^ftm {Ggn. ii), iicc adluic passa erat con- 
cubituiA ?iri. (41*] Jtem, non te offeadat quod all, 
CaciUm eum coofiteamur naluin. Factum enim non 
confitemur insi hominem. Deuh.autem semper faciens 
est, fieri nescit ut sit, sed fit ut anqtiid alicni sit, 
sicut dicit : Domou, refugium factus ei nobk {P$aL 
Lxxxf x), quando factus est qui nunquam factus est. 
Dominus autem Gliristus bomo factus est, ut esset 
homo, scilicet ut qui creator sempcr erat, creatura 
esset. [Augustinus] (42) Manens eniui Deus factiisest 
homo, iit fieret quod non erat, non vt periret quod 
erat. Factum ergo dich proptcr susccptionem ccea* 
iuTJB, Et addit : FaeUtm sub lege [Amhrosius]. Sal* 
vator fieri dehebai sub lege ut circmucisus appa- 
rcat, quasi filius Abrabfls cui promissus erat, si- 
gnum bal)ens ejus cui promissus fuerat, iu quo im- 
pieta est circumcisio, et ideo jam stgnum cessat. 
Credidit enim Abraham se hahitorum filium in quo 
Sicnedicentur omnes genles, qiiod jam facuim cre- 
diinus. Factum ergo suh lege, dixit, quiaet circem- 
cisus est, et hostla legatis^pro tllo oblata. Nec mi« 
rum si et illa legis opera sustiBuit ex quibus libe- 
raret eos qui eis serviUter lenebantur ; qui etiam 
luortem sustinuit, ut ex iiia aiios liberaret. Factus 
est ergo sub lege, Id est sub onere legis, sicut sub 
altis pcenis. Unde subdit : Vi eos fiu sub iege erant 
pressi et rei, redimerei a diabolo, a perditione, a 
peccatis. (42*) Et nota quod duo proposait, scilicet 
factum ex muHere, factum sub lege, sed mutato or- 
dinc, iliis alia duorespondent. Ad id enim quoddixit 
factum sub iege, illud retulit, ut eos qui sub lege 
erant redimeret. Ad illud quod dixit factum ex 
luuliere, hoc aliud relert, ut adcpiionem, qnasi 
clicat : Ideo factus est de muliere, ut adopHonem 
fitiorum redperemus, id est bona quse per gratiam 
dantur, per quae sunt filii. Vcl, reciperemus adoptio* 
nem ftliorum, id est participes essemus dtvinae ^lo* 
riae. Sicut enim participat nostra natura, ita ad 
suam videndam nos adoptat. [Augustinus] llinc 
enim adoptionem recipimus, quod illc unicus Dei 
Filivs non dedignatus est participationem naturs 
Dostrse factus ex mulicre, ut non soium Unigenitus 
Dei esset, ubi fratres non babet, sed etiam primcH 
genitiis in midtis fralribus fieret. Adoptionem autem 
dicit, ut disttncte intelligamus unicum Dei Filium, 
nos enim beneficio et dignatione filii Dei sumus; 
iUe natura est filius qui koc est quod Pater. (45) 
UnicunienimFilium Deus habuit quemfcnuit de sua 
sab9tantia, nos autem non desua substantia genuk. 
Creatnra «nim sumus qoam non genuit, sed fecit; 
ei ideo ut fratres Gbristi secundum nostrum nio- 
dum faceret, adoptavit. Iste itaque modus quo nos 
Dcus, com |am essemus ab ipso non nati, sed con- 
diti et instituii, verbo suo et gratia sua genuit, ut 
filii ejus essemus, [Augustinns] adoplio vocatur. 
Unde : Dedit eis VQtestatem fitios Dei /iw, etc. 

UV) Aug., in serm. De Trinit. 
(42) M., in serm. Dc eod. 
(ii*) Id., in psalmo xxxi. 

PlTROL. CXCII, 



PAULI. — IN EP, AD GALAT. 13S 

A {Joan. I.) Nec dixit accipepeiBUS, sed reciperemus, 
ul significaret hoc amisisse in Adaro, et quo mor* 
lales sumus. 

Vers. 6-8. — t Quoniaro autero estis filii Dei, 
I misit Deus Splritum Filii sui' in corda vcslra 
I chimantem : Abba, Pater . Itaque jam non est serviis, 
I sed fiyus : quod si filius, et haeres per Deum. Sed 
f tunc quidem ignoranics Dcum his qiii natura non 
c- sunt dii serviebatis. i 

Qnoniam autem. Quasi dicat : Non solvaa nos 
iudsi qui CFedimiis, filii Dci sumus, sed etiam, vos 
gentilcs, estis /itii Dei. Quod probat eflectus. Q«o- 
uiam misit Deus Pater Spiritum fitU sui, qucm etiam 
Fiiius mitlit in corda nostra^ tam Judasoruni, sciliccl 
quam gentium, qui Spiritus probat tios esse filios. 
B [Ambrosius] Ut enim probaremur adoptati esse a 
Deo in filios, Spiritum suum dedit uobis, qui signuin 
Patris ostemiat in filios, ut quia nos non hoc aude- 
remus dicere, acilicet pro iufirmitate et indigniiate 
nostra, suggerat ut audeamus dicere. Unde subdit : 
Ciammtem^ quasi dfcat : Spiritum, dico, claman- 
tem, id est qui facit iios clamarc. [Augustinusj 
Quod nunquam prsesumerenius, nisi Spirilus doce* 
ret. Quid? Abba quod est Pater. [Ambrosius] Abba 
Hebraicum est, idipsum significans quod et pater. 
Et hanc consuetudinem in pluribus iocis Scriptiira 
servat, ut Hebraicum verbum ciim interpretalionc 
sua ponat. [Augustinus] Duo namqu«; sunt verba 
quae posuit, ut posteriore interpretaretur primum. 
Nam hoc est abba quod pater. Elegauter actem in- 
telligitur iH)n fruslra duarum linguarum verba po- 
'Suisse, idem significanlia, propter universum popu- 
lum qui de Jud^is el gentihus in uiiitatem fidei 
vocatus est, ut Hebraeum Tcrburo ad Judxos, Grae 
cum ad gentcs pertineat. [Hierofi.] Utriu^^iue au- 
tem verbi eadem significatio, od ejiisdem fidei spi- 
ritusque unitatem. (44) Notandnm quia clamor in 
Scripturis non magn<e vocis einissio, sed scienliie 
intelligatur et intentionis mngniludo. Nos crgo cla- 
manius; sed ille clamare dictusest qui efiicii ut 
clamemus. 

Misit ergo Spiritum 'Filii sui clamantem Abba, 
Patcr, id est nos clamare facientem. Ei nota Spiii- 
tum etiam esse Filii, et nota hic Trinitatem. (45) 
D Sed aliquis forsan qu%rit utruin et a Filio proce-> 
dat Spirilus sanctus. Fitius enim solius cst Patris 
Fllius, et Pater ost solius Filii Pater. Spiritus au- 
lem sanctus non est unus eorum gpiritus, sed am- 
borum. Unde Domiiius ait : Spiritus Patris vestri 
qui toqniiur in vobis {Mattli. x). £t Apostolus ait : 
Misit Deus Spirilum Filii sui et multa alia sunt te- 
stimonia, quibus evidenter ostendit et Patris, et 
Filiiesse Spiritum, qui in Trin:tale dicitur Spiritus 
sanctus. Necob aliud a»timo ipsiim proprie vocari 
Spiritum sanetum, cuin etiam si de singulis inter- 
rogerour, non possuinus Patrein et Filium dicere, 

(45) Id., contra Faust. 
(44*) Id., Dc cor. et grat. 
(45) Id., supcr Joanucm. 



199 PETRI lOMBARDl i*C 

nisi* Splritum, quoniam Spiriius cst Deus. Quod A dit esse non poterant, quibus hoc naturaliter mU 



ergo communiier vocantor et singuli, hoc proprie 
vocari oportuit eum, qui non est unius eorum, 
scd ift quo "communitas ^ipparei ambonim. Cur 
ergo non credamus quod cliamde FiJio procedat Spi- 
ritu^ sanctus, cum Filii quoqoe ipse sit Spiritus? 
Si enhn ab eo non procederet, non post resurrc- 
ctionem se repraesentans discipulis insufilassct eis« 
dicens : Accipite Spirilum sanetum (Joan, xx). Quid 
ejiim aliud signiAcavit iUa insu£Qatio, nisi i]uod pro- 
cedal Spiritus sanctus de ipso? Ad hoc etiam per- 
tinet illud quod ait de muliere floxum sanguinis pa- 
tiente : Teligil me aliquis, Ego enim ien$i virtutem 
de me exisse (Luc. vui), nam virUilis nomine appel- 
lari Spiriium sanctum, ex eo clarum est qiiod Marise 



nime suppetebat. Igitur Salvator verus Deus est, 
qui secundum esscntiam Deus est. (48) Sed dicunt 
haerctici non natura esse ipsum Filium,sed creatuni. 
Quibus respoodendom, quia si naiura Deus nciu esl 
Fillus, sed creatura, nec colendus est omnino, nec 
ut Deus adorandus, dicente Aposiolo : Coiuerunt et 
servierunt potius creaturm quam Creatori (Rom. i). 
Sed illi ad hzx rcplicabunt et dicent : Quid est 
quod carnem ejus quam creaiuram esse non negas 
simul cum divinitaie adoras, el ei non uinus quam 
diviniiati deservis? Ego Dominicam carnem, imo 
perfectam in Christo bumaniiatem, ideo adoro quod 
a divinilate suscepta et dcitati unita est, ut non 
alium ei alium, sed unum eumdemque Deum et bo- 



aiigeliis dixil : Spiritus sanctus superwniet in te^ et D minem Dei Filium esse confUear. Denique si homi- 



?irtus Altissimi obunibrabit tibi (Luc, i). Et Donii- 
inis cum firoinittens discipuHs, ait : Sedete in civi- 
iatey quousque induamiui virtute ex alto (Luc, xxiv). 
Ilasc est ergo virtus de qua dic t Evangelista : Yirtus 
Ue iUo exibat^ et sanabat omnes (Luc, vi). (46) Cum 
autem de Paire et FUio procedat Spiritus sanctus, 
dicit tamen ipse Filius illum a Paire procedere, 
quia ad eum solei referre, et quod ipsius est de qi>o 
ctiam ipse cst; sicut alibi ait : Mea doctrina non 
est mea^ ud ejus qui me misit (Joan, vii). Si hic 
iiiielligilur ejus dooirina quam kunen dicit non 
suaro esse, sed Pairis, quanto niagis illic intelligen- 
dus esi et de ipso procederc Spiriius sancius, ubi 



nem separaveris a Deo, ui Pboiinus vel Paulus Sa- 
mosaienus, illi nunquam servio nec credo, «velui 
si quis purpuram vcl diadema regale jacens inve- 
niat, nwiquid ea conabitur adorare? Cum vero ea 
rex fuerii induius, pericuium mortis incurrii, si ea 
cum rege adorare quis contempserit. Ita eiiam in 
Chrisio Domino humaniiatem noh solam vel nudam, 
sed divinitaii unitam, scilicei unum Filium, Deum 
verum, et homlnem verum, si quis adorare conteni- 
pserii, aeternaliter morieiur. 

Vcas. 9-15. — c Nunc autcm cura cognoTeritis 
c DeuQi, imo cogniti siiis a Deo, quomodo conver- 
< iimini iterum ad inflrma et egena elomentat qui- 



dicit eum de Patre jirocedcre? A quo cnim babci ^ < bus denuo servire vuUis?Diesobscrvatis,ei men- 



Filius ut sii Deus, est cnim de Deo, Deiis ab iHo 
habei ut eiiam ab illo procedai Spiriius sancius, 
Christus dicens ^ Quem ego mittam vobis a Patre 
(Joan, xv), ei alibi, quein mittei Patcr in nomine 
meo (Joan, xvi), uon diccns a me, ostendii qiiam 
lolius divinitaiis, vel si melius diciiur, deitaiis 
principium Pater est. 

Iiaque, Quasi dtcat : Qiiia Spiritus clamal in 
nobis, Paier. Itaque jam, id est a tempore gratiae, 
non est, aliquis no&irum qui credimus in Cbrisium, 
4ervus^ scilicet tiinore serviens, sed fUiuSy scilicet 
ex dileciioiie serviens. Quod si /l/i«s est, et hares 
erit in futuro : Et hoc per Deum^ id esi per opera- 
iioncm ci misericordiam Dei. Yel boc juro per Deum. 



I ses, et teropora, et annos. Timeo vos ne forte siiie 

< causa laboraverim in vobis. Esioie sicui ego, quia 

< et ego sicui vos. Fraires, obsecro vos, nihil nie 

< laesisiis. Scitisaulemquia per inflrmitatem camis 

< evangelizavi vobis jainpridem, ci tentationem vc- 

< siram in carne mea non sprevistis neque respui- 

< stis ; sed sicui angelum Dei accepisiis me, stcut 

< Chrisium Jesum. Ubi est ergo beaiiludo vesira? » 
154 ^^^ autem. Quasi dicat ; Olim serviebalis 
falsis diis, cum ignorabatis verum Deum? Sed et 
nnnc, cum aperta est veriias, cum cognoteritis^ vel, 
cognoscitis Dettm, ei ita gravius peccatis qiiam otim, 
quomodo iterum^ elc. llii' esi ordo litterx, sed inier- 
ponit : Imo ccgniii, eic. Quasi dicat : Dico, cogno- 

Sed luncy cic. Quasi dicat : Modo estis filii, modo o veritis Demn : quod non cst a vobis, sed pctius 



dicHis, Pater, scd tunc quidem, quando infideles 
eratis ignorantts Deum, ei ita erit vobi» aliqua ex- 
^usaiio, scrviebaiis eis qui non sunt dii in natura 
sui, sed opinione hominum [Ambrosius] dicendo, 
qui in natura non sunt dii, unam Dei veri ostendii 
esse iiaturam, scilicei Pairis, ei Filii, et Spiritus 
sancti. Quid autcm est naiura Deum esse, nisi ve- 
ruin Deum esse? Unde alibi apostolis ait : Con- 
versi estis seevire Deo vivo et vero (II Thess, x). Na- 
iura enim vivus ci vcrus esi Deus. Yerus ergo 
Deus est qui naiuraliter Deus c$t. (47) Veri ergo 

(46) Id., in lib. iii Dc Trinit. 

(47)bl.,in eod. 

^48) Didyinus iu lib. De Soirltu sancio. 



quia gratia Dei approbaii estis et amati. Ei hoc est 
imo cogniti estis a Deo, id esi siio munere cogniio^- 
res suos nos fecit. Hoc genere locuiionis fireqiientcr 
uiiiur Scriptura. (49) Unde in Psalmo ait vir pro- 
pbeiicus : Sic in sancto apparui tibi^ ut pidercm vfr- 
tulem tuam (Psal, lxii). Non dixii : Apparui iibi 
ut videres, sed ui viderem. Simile estboc quod ati 
Aposiolus, nunc autem cum cognovcritis Deum, 
imo cogniti esiis a Deo. (50) CorrexU eum quod 
dixerai, cum ait, imo cogniii csiis a Deo, ui per 
hoc inielUgamus, nec hoc quidcm nobis esse. iri- 



(49) Aug. in psalmo lxii 

(50) Id., Degt-atia nov. Test. 



u\ 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULL -r- LN EP. AD GALAT, 



Ul 



bucRdumqaodoosciinusDeain, scdiUiusmisericor- A potest intelligi vel sexagesimus ubus annus quo 



iivac Hibuamus. CumMicilur, cognoscit nos Deus, sic 
intelligendum cst, id esl cognitionem sui nobis 
pr«estat. (51) Non eiiini a nobis est quod novimus 
eum, sed ab eo. Ab «tenio quidem novil quos tuuc 
Apostolus cognitos dicit; sed tunc cognoscere dici- 
tur, quando ut cognoscatur facit, sicul dicilur 
quiescere cum ejus inunere requiescimus. (5S) Non 
enim lunc cognoverat eo& Deus, praccognitos videli- 
cet ante constitutionem mundi, scd lunc ipsi eum 
illius munere non suo meriio vcl sua facultate co- 
gnoverunt : ci ideo maluit topice loqui, ut tunc ab 
illo coguitos diieret, cum eis cognoscendum sc 
pnBstilit, et verbvm corrigere, quasi hoc miniis 
recCe dlxerit quod proprie dixerat ; quam sinere ut 



indulta est eis a Cyro ei Dario licentia redeundi de 
Babylonia, unde completis annis septuaginta redie- 
runt. Yel potius septuagesimus unus, quem revcrsi 
in Ilierusaiem pro quinquagcsimo qui jubilcus dici-* 
tur observarunt. Ttmeo, Quasi dicat : Hoc jam fa* 
citis, pejus autem tiineo, scilicct m forte labora' 
verim cn vobis sitie causa, id est iiiutilitcr, quod est 
81 legem plene suscipitis. Ac si dicat : Vestram levi- 
tatem timeo» non aliud. Yel ita : quomodo iteruin, ut 
hoc de errore gentitium inteHigamus; in eo enim 
quod dicit, coiivertimini iterum ad inftrma et egena 
elementa, non circumcisis, scJ gentibus loquitur, 
quibus hanc scribit Epistolam. Nec ad clrcumci' 
sionem vel legem dicit eos rcverti, in qua iiunquam 



hoe sibi arrogarent se potuisse quod eis posse illc ^ fuerant, sed ad infirma ei egeiia elementa , quiLus 



donaverat. Cum, inquam, cognoveritis Deum, quo- 
$nodo convertimini a Gde ad elementa, id esl ad legem 
initialem, ad cuUum Dei. [Hieron.] Elemcnta Dei 
ir.firma et egena. Lex dicilur inilrma, quia perfecle 
non jusUncat ; egena quia, quantum jiivat, non per 
se, sed respectu gratiHS facU. Convertimini, dico 
ct^ruin, ut auteconvcrsionem ; sed nunquid ante con- 
versioiiem Galuta^ isti legem servaverant ? Non uti- 
qne, quia genliles erant, et supersiitiosi idololatrise 
deseiTierant. Ideo dicit, iterum, quta legis obser- 
vantia^ cui lunc dediii erant, erat peccatum pene 
par «erviiiiii idolorum, cui vacaverant ante conver- 
ftionem. Unde subdit: ^i^ia, etc., [Augustinus] 
quasi dicat : Quomodo convertimini ad dementa 
^t^Ks denuo icrvire vuUiif Ideo dicit denuo, ut 
oslemiat quod non distat modo lex post Christum 
ab anliqiia idololatria. 

Diei. Qiiasi dieat : Vuitis servire elemenlis. 
[Hieron.] Et vere, quia jam ohservatis <fies, Judaico 
rito, ut Sabbata et decimam mensis primi usque ad 
quartam decimam, qua agnus immolabatur, et a 
quariadecima usqne ad vigesimam primam ejusdem 
tnensis, quando azyma comedebantur ; septem etiam 
8cpiimanas, quas ritu Judaico post azyma compu- 
tant. Dies Israelitici Pentecostes servant, nec non 
ei clangorem tubarum, primo die mensis septlmi, 
decima etiam ejusdem mensis expiationem et jeju- 
nium, et in qiiinta dcciuia scenopegiam. Et menses 



rursus ut antea servirc voluiit : quod de genlibus 
intelligere cogimur. [.Augustinus] Vulgatissioius 
enim est error iste geniilium, ui vel in ogendis re- 
bus, vel in exspectandis viuset negottorum suoruin, 
ab astrologis et Chaldaeis notatos dics, et nieiises, et 
annos, et tempora observenl. Quos redarguit, di- 
cens : Nunc autem cum cognoveritis Deum, qiio- 
raodo iterum convertimini ad infirma et egena clc- 
menta qifibus denuo vultis servire, id est ad super- 
stiiiosas temporum ohservaiiones. Manifestum csi 
eum volumina temporum per elementa hujiis mundi, 
hoc est ceelum et terram, ei moius, atque ordineni 
siderum admiuistrari. Quse intlrma appellat, ex co 
, quod infirma et instabili specie varianlur , egena 
' vero, eo quod egent suinma et stabili specie Crea- 
toris ui possini esse quomodo sunt. [Ambrosius] 
Vel, egena elemenia dicii, eo quod sui invicem 
egcnt ad regendum niundum. Dies, quasi dical : 
Vere scrvire vultis, quia dics obsenatis cl mcnscs, 
et tempora, et annos. Dics observant, ut qui dicunt 
hoc die non csi aliquid incipiendum, menscs autem 
coliint, qui cursus lunce pcrscnilantes ilicunt : Tali 
iuna non est aliquid inchoandum. Tempora vero 
cum dictint, modo est initium vcris. Amios aulem 
cum dicunt, iiovus annus cst. Calendae sunt Jauua 
rii, non licet boc vel illud facere. Sed nulla debei 
e^se suspido harum rerum, quia prospcre potcst 
cedere quidquid simplicitcr sub Dei dcvotione fit. 



observatis, ul neomenias. Menses etiam cuslodiunt, d [Augustinus]. Ei nota quod duplicitcr crant suIh 



quia primum et septimum mensem observant ; et 
umpora, ul tempus egressionis de iEgypto : tem- 
pora etiam colebant qui per annos singulos Hiero- 
soljroam veiiiebant, putantes se implere Domiiii 
praeceptum, dicentis : Tribus temporibus anni^ diem 
festum agetii miki^ et apparebit maiculinttm tuum in 
conspectu Dei tui {Deut., xvi). Et annos seplimos. 
Puto equidem hoc de septimo remissionls anno 
dici, et de quinquagesimo qui &b illis jubileus di- 
ciiar, quem Judsei aliquando suo ordine servare iie* 
quiverunt captivitale prcssi, qua soluta pro eo se* 
ptimnm annum septrmae decadis .coluerunt, qui 

(51) Aiig., De civil. Dei. 

(SiJ Id., super Gencsim ad litteram. 



versi Galatae, ut ad legcm et ad. pristinos errores 
converterentur. Ergo eligat lector utram volet sen- 
tentfam, dummodo intelligat ad lanium periculum 
animae periinere superstitiosas tcmporum observan* 
tias, ut huic loco subjccerit Apostolus : Timco, elc, 
quasi dical : Hoc jam facitis, sed deterius tiroeo, 
scilicet ne forte sim causa laboraverim in vobis, (53) 
Sunt quflcdam qux levissiraa putarenlur nisi in Scri- 
pturis demonstrarentur opinione graviora. Quis 
ctiim diccnlcm fiilue fratri suo, reum gehennre pu- 
tarct,Jtiisi Verilas lioc dicerct (Jian/i.,v)? Siaiililcr 
dics obscrvare et tcmpora Qop putaretur adeo 
(VyTy) Aiig., in Encbirid, 



Ito 



PETR! LOMBAKDI 



Ui 



grave, nisi Apostolus diceret : Tiroeo ne forte sine x puUfis, ut non snscipereiis communionein pericnli 



eausa laboraYerim in vobts. Ilsee autem obaervanx 
qui certis diebus yel mensibus vel annis volunt vel 
nolont aliquid ineboare, qoasi fausta el infausta slnt 
tempora. Non itaque isia observemus» ne ab Apo- 
slolo ista audiamus : Timeo, etc. (54) Eos enim cul- 
pat qui constel.atlones seqountur, dicentes : Non 
proftciscar, quia luna stc feriur, vel proflciscar ut 
prospera cedant, quia ita se babet positio siderum ; 
agam boc mense commercium, qnia ista stella agit 
niensem ; non plantabo boc anno vineam, quia bi»' 
sextus esl. Taies culpantur, non quia naturales ele- 
inentorum efleclus in siderum ordinatissima con- 
versione noverunt, ui scilioet tempestate non navi- 
^ent, autumno seminent : de quibus cum conderen- 
tur dictum est in Genesi : Et sint in iignis, et ism- 
poribus, et diebus, et mensibus {Gen., i). 

Estote , quasi dicat : Timeo ne sine causa labora- 
werim in vobis, sed estote sicut ego sum qui legem 
4limisi. Et debetis cssc, quia ego fui olim in lege, 
sicut vos modo vultis esse, et dimisi non sine ra- 
llonc. [Ambrosius] Vel ila, estote sicut ego, qnia et 
ego siciit vos, boiuo sum qui de errore correcius 
sum, iia ei vos potestis corrigi. Vel iia, estote sicui 
et cgo, qtiia ego qui legem babui, sum nH>do sine 
loge siciu V06J [Augustinus] Gum enim Judaeus natus 
siin, jam iila carnalia spiritali dijudicaiibne con- 
lemno. Fralres, aspere correcios Galaias recreai 
Apostolus pro bene gesta, apponens post aspera sua- 
^ia more salutaris niedici. Quasi dicat : Et debctis 
«sse sicut ego, quia, o fratres, ego obseero ws, dico, 
obsecro et secure obsecrare possum, utqnos merito 
diiigo^ quia nihit me Iwsistis^ et ita non penes vos 
inlmicitiamm mearum est causa. Hoc dieendo ex- 
cusat se, quia pseudo diierant Paulum Galatis ini- 
micum, noc voluisse eos docere quae in aliis Eccle- 
slis pnedicabat. Hanc calomniam diluens Apostolas 
inimicitix causam submovet, cum ait, nthil me lae- 
sistis. Scitis autem, quasi dicat : Non me laesisiis, 
6cd potius honorifice me recepisiis cum oausam 
«pernendi babuistis. Ei boc esi quod ait, 4citis a«- 
iem quod per infirmittttem carnis meae« quia caro 
^ca afllicta ecat, etangelixati vobis jampridem, -et 
pro timio^lempore non sprevistis me. Unde subdit, 



Distingue inter illa duo, non sprevistii, scilicei posi 
conversionem, ut inde vilior essem ; neque respnis' 
tis, ante conversionem, ut ob hoc converti abbor' 
reretis. Sed excepisiis sicut angetnm Dei, id esi ac si 
angelus Dei venissei, vel me angelum Dei esse cre- 
didistis : imo plus dicam, sicut Christum Jesum, ae 
si ipse Ghristus venisset qui in Apoatolo loquebatur» 
et ideo venerat ad illos. UH est ergo t [Angusiinus] 
Admirans opus eorum spirituale commendai ui hoc 
intiientes in timorem carnalem non decidani : ei 
quia mutati erani in deterius increpai eos. (55) Ei si 
enim receperunt eum sicut angelum, non ideo tamen 
parcit secare vel urere, quia non qinerit aua, sed 
quae Ghristi sunl : non qiiaerit lac ei lanam de ovi- 
B bus, id est commodum supplendse necessiiaiis ei 
favorem honoris, sed saluiem ovium. Quasi dicai : 
Etquia ita tuiic fecistis, ic^t est ergo beatitudo vestra^ 
qiia dicebamini beaii bonis iniiiis, ei quasi proli- 
ciendi gradibus ferventes. Quasi dicat : Pudeat vos 
esse mutatos. Mirum esienim quod a bono decidisiis. 

Vees. 15-Sl. — c Tesiimonium enim perhibeo vo- 
c bis, quia si fleri posset, oculos vestros eruissetis, 
c et dediteetis mibi. Ergo inimicus vobis factos sum» 
c verum dicens vobis? ^mulantur vos non bene; 
c sed ezcludere vos volunt, ut illos aerouiemini, 
c Bonum auiem aemukmini in bono seroper, ci non 
c tanium cum praesens sum apud vos. Filioli niei , 
c quos iierum parturio « donec formetur Ghristus in 
c vobis. Vellem autem esse apud vos modo, et inu- 
c tarevocemmeam,qiioniamcoufundor iuvobis.Di- 
c cite mibi qui sub lege vuliis esse, leicem non legi- 
c siis? I 

Testimonium enim, qiiasi dicat : Verebeaiifuistis, 
vel sicut angeluro, vel Ghristum me excepisiis. 7«- 
slfmoiitttm enim periubeo de vobis, quia sipoeset peri^ 
ad uiilitaiem Ecclesiae, eruisutis ocuios vestros : quod 
inter omnia charius est vobis , el dedissetis mihi , 
scilicet ad iiiilitatem meae praBdicationis. £t ideo 
plus de vobis dolendum est. (56) Nota quod aii, 
si Aeri potuisset, nonne iUud fieri potuissct quod aii 
Apostolus, non potest fieri quod juste non fiu Sic 
ei Job, utinam posum me occidere (Job. x ), et Do- 
minus ad Loth : Non poteram quidquam fncere, donee 



et non sprevistis tentntionem vestram tn came mea, ^ illuc introeas (G^xix). (57)Non possesedixitquod 



id est me tribulaium per quod vos diabolus icnta- 
bat, ne crederctis. [Ainbrosius] Tentati eniin suni 
cuin tribulaiionem secundum carne.Ti pateretur 
Aposiolus, iilrnm timorc deserercni cum, an chari- 
^ate amplecicrentur. Opportune 'ergo ac decenter 
facit eos recolere chariiatem suam, netanquam ini- 
micum illum deputent, dicens, scitis autera qnod 
per infirmitatem carni^, id est cum paterer pcrse- 
cutionem, evangelizavi vobis jampridem, et tenta- 
tionem vestram in came mea, id est iribuiationem 
-quam patior in carnc, qua videtur quales eslis, non 
jprevislis, tanquam intitilcm vel vilcm. Neque res" 

(.Si) Aug., in lib. ad Janu.irium. 
(55j Id., De past((ralibus. 



sine dubio poterat per poteutiam , sed non poterai 
per justitiam. Ergo, quasi dicat : Et cum hoc 
.sit, estergo credibile qood Tactus sum ioimicus, 
verum dicens vobis. Quasi dicat : Per hoc videor 
inimious, quia vernm dico,sed si fallerem, puiarcr 
ainicus, quia nemo se argui viilt errantem, ideo vo • 
bis inimicus videor juste vos reprehendens. ^mii- 
lantur. [Ambrosiu^] Qua&idicat : Egononsum vo- 
bis inittticus, sed illi 4Bmulanlur, id esi diliguni, voa 
non bene^ id est non utiliier. iOinukintur ^nim vcr- 
bum, quia iion tam cuplunt eos essc nKliorcs 
ouam ipsos volunt facerc pejores, ct retrorsura trai- 

(56) Id., coiitrn cpist. Gaudcntii 

(57) Id., De poienlia Dei. 



f{5 



COLLECTANEA LN EPIST. D. PAILI. — IN EP. AD GALAT. 



Ul 



bere aemulatione perversa. Undc stibdil : sed vo- A quia confuudor in vobis , veilem liUeraniiu voccm 



iuvt 90S excludere, a fide ad legem, vei a dilectione 
mea , nt iUos tftnulemini , id est intuemini iu legali- 
bus. Bonumautem. Quasi dicat : lilivolunt utipsos 
aemulemini , sed vos aemulaoiini , id est diligite et 
imitamini , bonum hoiQiuem , me scilicet et bujus- 
modi. Et hoc in bono , id est propter hoc diiigile , 
qoiain eo est virtus et boiia operatio, non pro aiia 
re. Et hpc facLte semper , ut perseveranti gradu ad 
fjnem bonl operis perveniatis. Vult enim ut semper 
ipsum imitentur. Unde subdit : et non tantum. [Hie- 
ron.] Quasi dicat : iOmulaminibonum, scilicetme, 
et hujusmodi, et non tantum cum prteiens sum apud 
vost sed perseverate in acceptis, magis xmulando 
me, cum absens sum. Filioli ^ hic iterum incipit 



pneseus de meo ore proferre, ut vos soiiio severior 
ipse corriperem , quia Epistola non potest vocem 
objurgantis exprimere, non valet irascentis resona-- 
re clamorem, et dolorem pectoris apicibus explicare: 
non habeo quippe fructus quos solent de discipulis 
habere doctores , el sine causa semen jactum est 
doctrinx , ita ut cum Jereuria dicam : nee profui ^ 
nec prQfuit mihi quisquam (Jer. xv). Ut autem noii 
patiar vos perire et errare perpeiuo , ex charitate 
Yobis ioquar. Dicite mihi, etc. Vel aliter potest legi 
haec littera , eodem manente sensu. Ft iioit , quasi 
dicat : Non soium ex supradictis probatur Jex cssc 
dimitlenda, sed etiam auctoritas ipsius legis boc 
ostendit. filioii mei, dict/e, id est respondete mihi. 



ostendere ex ipsa lege quare non sit tenenda. Quasi ^ Usque huc enim pendet senientia , et interponiiur 



dicat : Me imitamini, et debetis, quia vos estis mei^ 
nondico lUii, sed/S/io/t, quia diminuti esti8,et per- 
fectiouisgradibus indigctis. Quos i/erttm^sicutprius» 
parturio, id est cum labore et doiore ad lucem fidei 
gehero , dotiec Christus , quem deformastis ,(ormetur 
in xobiM^ ut sciiicet recipiatis simiiiiudinem ejus 
quam vestro vitio perdidistis. (58) Perpaucorum est 
pensare quam labor sit in praedicationibus patrum , 
quantisve doloribus animas in flde , et coiiversa- 
tiune recta parturiunt. (59) Unde Apostolus ex per- 
suna matris loquens ait, quos iterum parturio. 
Primum per Hdem illos genuerat in baptismo, sed 
postea deformati sunt per pseudo , ct inflrmi facti , 
nuiic cum dolore rcformat eos. Unde addit : donec 
Christus in vobis rcformetur. Concipientes enim fi- 
dem et sensum fidei non advertentes , 'formatum 
Christum in animi» suis nugaiitur habere. Forma- 
tur enim Christus in corde credentium, cum illis sa- 
cramenta graece panduntur, et ea quae obscura 
Tidebantur perspicua fiunt. Tel ita, donec formetur 
Christusin vobis, idestformostis aliis pervos agpa- 
reat. Et hoc est gravius dictum , quam si diceret eos 
reformari in Christo , quia nescio quo pacto terri- 
bilius insonat audientium auribus. 

Vellem autem. Quasi dicat : Blandis modo verbis 
USU8 sum, dicens fratres et filios , sed veilem esse 
mpud vos modo, ut duplici generatione confunderen- 
tur, etde errore suo etde ruboreApostoli.Ideo ait. 



iliud quos iterum parturio , douec formetur Chrislus 
in vobie. Veiiem autem esse apud vos modo, et muta- 
re vocem meam^ quoniam confundorinvobis; non mu 
tatur sensus horum verborum. Vos» ioquam, o filioli. 
^t vuitis esse carnaliter sub iege^ dicile mtAi,id esi 
respondete mihi : Legem legistis ^ an non ? Quid* 
quid eligant, probantur stulli; si non legerunt, non 
debent recipere quod nesciunt; si legerunl, ipsa 
prubat se dimittendam. Quod si non intelligunt , 
stulti sunt. Ideo eoa interrogat , dicens : iegem not 
ie^tis ? Quasi dicat ; LcRistis ouidem , sed noii in- 
tellexistis. 
Vers. 22-24. — f Scriptum est euim , quoniam 
-Abraham duos filios babuit , unum de aucilla , et 
unum de libera. Sed qui de ancilla , secundum 
carnem natus est ; qui aiilem de libera , per re- 
promissionem. Qiioe sunt per allegoriam dicla. 
Hsec enimsunl duo Teslamenta. Unum quidem in 
monte Sina in servitutem generans, quasest Agar. i 
Scriptum est euim quoniam Abraliam. Quasi di- 
cat : Ideo quaero an legeritis Icgeiu, quia in ea quid- 
damscriptum est : Quod si attenderitis, nunquani ad 
eam recurrer^lis. Scriptum est enim in Genesi, quoniam 
Abraham habuit (/ttos /i/ios, isuiael et Isaac : unumde 
ancHia Agar, scilicel Ismael , et unum de iiberaj Sa- 
ra, scilicet Isaac. Sed qui de aiuiiia fuit , secundum 
earnem natusest^ id est per nullum roiraculum, sed 
lege naturae natus est. Qui autem de iibera , per re- 



vellein esse apud vos , et mutare vocem meam , id est ^ promissionem , id est mirabiliter natus est. Aitende 



vituperationem, ut digna vobis dicerem quse nolo scri- 
bere, ne permaneant apud vos. Ideo vellem mutare, 
cum confundor in vobis , id est apud alios enibcsco 
pro Tobis. Sciens Apostolus roajorem vim habere 
sermonem cum ad praesentes fit , cupit vocem 
apostolicam , yocem liltens comprehensam in prse- 
sentiam commutare. Scriptura enim divina xdificat 
lecta* sed muUo plus prodest si de litteris mutatur 
in vocem ; magnaro siquidem vim habet vox viva, 
vox de auetoris sui ore resonans , quse ca pronun- 
tiatione profertor et distinguitur , qua in hominis 
corde gencrata est. [Hicron.] Est jtaque sensus ; 

(53) Hier., super Exechielem. 
(59) August., in Moralibus. 



quod ait, scriptum est quoniam Abraham duos fi- 
lios habuit, cum plures habuerit. [Augustinus] Post 
mortem cnim Sarae, de alia uxore, scilicel Cethura, 
alios genuit, qui non pertinent ad hanc significatio- 
nem. Et ideo muUi iegentes Apostolum, librum au- , 
tem Geneseos ignorantes, putant solos duos filios ha- 
buisse Abraham. Sed hos [solos commemorat Apo- 
stolus, quia de bis duobus Scriptura specialiter sin- 
gula exsequitur , innuens aliquid egregium iu his 
praefigurari. Iiem atiende quod subdit, unuiu de 
ancilla, et unum de libera. (60)Nbn enim hoc fru- 
stra distinxit. Ulerque quideni de Abraham natus 
m) Augusl., De civ. Dci. 



PETni LOMBARDI 



U7 

cst , 

secundum carnis naturam natus est, qoia juTencu- 
la de sene solet coneipere. Qui autem de libera, non 
secundum vim carnis, ut Tetula et sterilis de vetulo 
conciperct, sed per opcralionem Det qul promisit. 
Illum ergo genuit demonstrans consueludo naturam, 
illum vero dcdit promissio, signiflcansgratiam. Ibt 
humanus usus ostenditur , hic drvmnm beneficium 
commendatur. Natus est ergo isniaei sicut nascun- 
tur homines permislione utriusque sexus usilata le- 
ge nntunp. Idco dfctum est sccundum caniem , non 
quia isla bencficta Dei non shit , aut non ista opere- 
tur I>eus , cnjus opifex sapientia attingit , sicut scri* 
ptum est , a fine usque ad finem fortiter et di$ponit 
omnia tuatiter {Sap, viir). Sed ubi significandum 



«48 



scd divcrsfl operalionc^ quia qui de ancilla A qui acci|rit remissionem pcccatoruro. Ecce cz|iosi- 

tum est e^identer quid significeiit illa verba legis. 
Unde ostenditur lex non esse tenenda qa» in ser- 
vitutem generabat , sed nova quae in libertafem pa- 
rit. Unde addil : Vnum quUtem^ quasi dical : Ancil' 
la et libera signant duo Testamenta. Ei icntmt ^i- 
dem datum est in monte Sina , qaod interprelalur 
mandatum; qnod in tali loco daiam est , id esl in 
monte eminenti, significat qood JudaA contra aliis 
gentes essent «iiperbi de mandato , vel ipsi essent 
superbi et tuinidi contra ipsuro mandatum. lllud 
Testamentum, dico, generam homines in servitutem, 
quia pro timore serviebant Judxi , vel servt peccati 
erant. Quod Testamenliim e$t Agar^ id est significa- 
tur per Agar. Et recte : Agar enim Interprctatur 



fuerat Dei doniim, qiiod indebitum bominibus gratis ^ alienatio, Quod bene convenit, quia Hlud testanieu- 

gratia largireiur , sic oportuit dari filium quemad- 

luodum natune non debebatur cx cursibus. Haec ati- 

tem quamvis ad litteram fta fiierint, tamen quia se • 

ciinduin litteram ad superiorem demonstrationem 

non valenC, subd^.t : 

Quof $nnt dicta per allegoriam', id est per alium 
intellectiim. (61) Al]egoria enini dicitur, cum ali- 
quid alind vhlctur sonare in verbis , et aliud in in * 
tc'lcclu slgnifioari , sicut hic. Abraham enim bst 
Detis Pater, qtiiest pater mtiltarum gcntium. Sic 
enim intcrpretaftir hoc nomcn Abraham. Abbaeniin 
pater, bam multarum, subauditur gcnlium , quo in- 
telligitmr Deiis Pater ; r iiiCerpanitur causa euphoni;e., 
Intte diciCur Abraham quasi Abaham, id e$t pater n 
muUanim gcntium, qno intelligilur Deus Pater. Li- 
bera a^tcm et aucilla signifteant duo Testamcnta. 
Undc sulHlit : fi(rc enTm, id csl ancilla ct libera sunt, 
idest slgnrficant duo Te$tamenta ; Whftnt significat 
novum Tcstanieiitum, dans omnilnis per Christum 
novam gratlam ; Agar, vetus Testamentum. [Ambro- 
slus] In utroqne Testamento genuit Deus sibi filios 
qui servirent, sed in vcteri Testamento generati sunt 
Jtid.Ti scrvi, quia timore po^nse et promlssionc tem- 
poralium scrvicbant. Et hoc est quo<l ait » qui de 
anciUa fiiit , scilicel Judxi et omnes servi peccati , 
natas e$t $ecundum carnem, qwsQ el pocnas abhorret, 
ct dtilcia amat, quia im nictu poRn;e et amore tem- . 
poralnnn sorvicbanf . Gralia vcro novi Testamenti pa- 



tuin alienat bomines ab aeterna baereditate. 

Vers. 25-— 51 . I Sina eiiim mons est in Arabva 
I qni conjunctus est ei quae nunc est Jerusaleni , 
c et scrvit cum filiis suis. Illa aulem quae sursuiu 

< est Jerusalem libera est, quae est maler noslra. 
t Scriptum esl enim : Laetare» sterilis quaer non pa- 

< ris ; erumpe et clama, quae non parCuri«, quia 

< multl filii dcsertae inagis quam ejus quae babei 

< virum. Nos autem, fratrcs, secundum Isaac, pro- 

< missionis filii sumus. Sed quomodo lunc itf qui 

< secundum carnem natus fuerat, pcrsequebatur 

< cum qni.secundum spiritum, itaet nunc. Sedqnid 

< dicit Scriptura i Ejicc ancillam et filiHm cjus. Non 
« ciiim hxres erit filius ancillae cum filio liberae. 

< Itaque, fratrcs, non sumus ancilke fihi scd liberae, 

< qiia libertate Christus nos liberavit. i 
Sina enim. Quasi dicat : VereTestamchlum vetus 

gcncrat in servitutcm , quia Sina mon$ , id esl 
vclus Testamcntum datum in inonte Sina, est in 
Arabia, id est in huroilitatc vel in afllictione, quia 
afnigebat homincs subcarnalibus observationibus. 
Arabia enim lulerpretatur humHita$ vel afflictio, El 
bene dicitur vctus Teslamentum dalum esse in Ara- 
bia, non in tcrra proinissionis, ubi Judaei quasi 
filii fucrunt, sed in Arabia ubi quasi servi et alieui 
fuerunt, quia vetus Tcstamcntum non fllios sed «er- 
vos et alicnos pariebat. Deinde vctus Testamentum 
populo cui datum est comparal, dicens, qui^ mons 



ril Iiberi)5 qui cx diTcclionc scrviant, non in carnis, D per oinnia conjunctu$ est, el similis, idest velus Te- 



scd opcrc Dci. Elt Imc esf qnod ait, qui autem de li* 
bera natus cst, id cst liber Clirislianiis populus gra- 
tia novi Tcstainenti gcneratus , per repromi$$hnem 
natus cst, id csl pcr virtiilcm ct graliam promittcii- 
tis sub figiira ventaCcin. Quis enini impossibilia sc- 
cunduro noturnm crcdcrct, ct qua^ suavia sunt in 
praescnii conlcmncret, cl non visa sperarct , nisi 
virtus Dci hoc in co opcraretur! Taliter generan- 
tur Christiani quoruin typus praecessit in Isaac. Is- 
inacl cnim Jud;conitn significat nalivilatem , vel eo- 
rum qiii servi pcccati sunl. fsaac vero Chrisliano- 
rum , (|uia in libcrtatem nascuntur. Liber cnim fit 



slamenlum in illo monte dalum, per omnia conjun* 
ctum est , et siinile ei Jeru$alem quce nune Mt, i<l 
cst Judaico populo, qui nunc est, id est qui terrena 
diligit, el pro temporalibiis $ervit. Vel, scrvit, sub 
peccato cum filH$ $ui$, Haec est synagoga quae sub pec* 
cato generat filios, totus quidem populus mater esl, 
singulinutem sunllilii vel filii sunt proselyti, qui om- 
ncs timorc poenae serviunl. Et ideo vctus Tcstamen- 
tum dicitur esse conjunctum ct simile illF^pulo • 
quia sicut vetus Testamentum poenas roinabatur, ci 
tcmporalia promittebal : ita ille populus timorc 
poenae, ct amore lcmporalium servicbal. Eccc prr 



(Gl) Aug., iup^almo cni. 



149 



COLLECTANEA IX EPIST. D. PAULI 



hxc ottinia paiet quod veius lex non est tencnda, 
sed nova quae sursum e^l, qua& libera est, id est ad 
superiora nos miltit, et liberos facit : qone data est 
Ecclesia qu» sursum est , et libera, Unde subdit, 
lUa autem. Quasi dicat : Haec, id est synagoga, ti* 
more Tcl sub peccato servit. [Hteron.] Sed Ula 
Jenualem ifum $ur$um e$t, id est Ecclesia de genti- 
bus congregata, qu» cum Domino gaudet in spe, 
libera est, qtiia diligit, et ex amore servit. Uux 
e$t mater iiofira, id est credentiuro, quia singuli 
verbo ejus et exemplo insinicti, ex charitate ser- 
Tiunt. Quod autem libera sit et mater, auctoritate 
Isaiaeprobat, subdens: Seriptum e$t emm. Quasi di- 
cat : Yere libera est et mater, qnia $criptum e$t^ in 
Isaia, Lwtare, $teriU$ qute non pari$^ erumpe et cia- 
may quof non parturi$t quia multi /i/tt, etc. Ex his 
verbis et libera monstralur et maler. Laetari enim, 
et erumpere, et clamarc pertinent ad libertatem ; 
qtiia multi tllii, hoc pertinet ad matrem. Isaias 
aspiciens tempus Christi, Ecclesiam gentiiim ante 
stcritem nonc fetosam alloqiiitur, dicens : Eccle- 
sia gentium stcrilis qua*, tempore legis, non vir- 
tute miraculi paris, quia illo tempore quasi nullos 
gcnuit; quae etiam non parturis, quia ncquetunc 
conatus habuit , laetare in cordc , erumpe, id est 
ketitiain mcntis exlra ostende, et dama, id est 
gaudium tuuih aliis prsedica, quia magis m«/it, id 
est plures sunt filii tui, otim de$e,rta^y partu qui- 
dem non dilectione sponsi, ^tiam eju$, id est syna- 
gogac qute habet virum, idestlegem, ad generandum, 
id est quse camalitcr geuei*at sub lcge. Virum 
«]uippe habuit Synagoga, scilicet legem, et felosa 
quondam fiiit in liberis.' Stcrilis vero Ecclesia siiie 
viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, 
diu jacuit in dcserto. Sed postquam accepit illa li- 
brum repudii, et omnia ornamenta viri, in idoli vertit 
ornamenta, tuncniarituspriore cingulo putrescentc, 
atiuin lumbis suis balteum, aliud de gentibus lum- 
bare contexuit : quae statim ut est viro conjuncta, 
concepitet peperit. Unde inlsaia Dominusexclamat, 
Ditata iocum tabernaculi tui^ et protende funieulo$ 
tuo$^ etc. {I$a. Liv). Item, si est gens nata simul. 

Synagoga ergo qua; babet virum, id est legem , 
descrta vero et vaga, et sine ulla legis potestate vi- 
vens, gentium muitiludo cst , quae ct stcrilis erat 
nullius Icgitimi verbi proferens gerincn. ^6i) Slerilis 
enim erat in omnibus gentibus Ecclesia, antequain 
iste fetus qucm cernimus oriretur. Hoc auiem qui- 
dain judaizantes ad antiquam Saram refcrunt. Iloc 
aiitem de antiqua Sara superflue dicerct Isaias, qu» 
roulto ante temporc obierat. Vel per Jerusalem in- 
tclligitur hic supcma civitas, coelcstis curia. Su- 
perna est enini sanctorum civitas licet , in quibus- 
dam quQ^hic parit, adhuc peregrinatur, donec re- 
gni cjus tempus adveniat, quando congregatura cst 
omnee in suis corporihus resurgentes. De hac ci^o 
dioit : Illa autem JerusaWro, qus sursnm est, id 

(82) August., Dc civit. Dei. 

(03) Id., iu Qu»st. Liv ndv. ct vet. Test. 



IN EP. AD GALAT. 150 

A e.t cum Domino gaudet, libera est a pcccato et 
poena peccati, quae est tnater nostra. Civitas coe- 
lestis mater nostra dicitur, qiiia ad eani vocamur. 
Et ideo coelestis dicitur, quia coelum sedes ejuf 
est; et quos generat, ibi erunt cum ea. Vere 
roater est, scriptum est eniro : Laetare sterilis, quae 
non paris, erumpe et clama, quae iion parluris« 
[Ambrosiusl Coelestis Jerusalem sterilis dicilur^ 
quia non parit, secundum carnem; nec parlurit, 
id est nec dolores patitur, sed generat spiritualiter 
sine passione , clamans in laetitia quia plures liabct 
(kiios quam quae habet virum, id est synagoga quae 
carnaliter generat. Unde subdit quia magis niulti 
sunt filii tui desertae. A quo? Ab Adam, qui dcserta 
vita secutus est mortero, quam ejus quae habct vi- 

B ruro, id est synagoga. Multo enim plures sunt Chri- 
stiani Judaeis, quiaChristianisupergressi suntnume- 
rum Judaeorum (65).SteriIis ergo dictaesl, quia virgo 
est quae non caroaliter generat filios, scd per solam 
fidem spiritualiter quae nec parturire dicitur. Quse 
enim parturit, dolores patitur. Haec exclamat in 
laelitia salutis humanae. Jerusalem vero terreiia idco 
viram habuisse dicta est, quia carnaliter generabat. 
Parit autcm cives terrenae civitatis peccato vitiata 
natura ; coelestis vero civitatis cives parit a pec- 
cato, naturain libcrans gratia, quod significa^ 
tum est in duobus filiis Abrabae, quorum unus 
de anciila sccunduro carnem na(us est ; alter de 
libera, non secunduro naturaro, sed per reprorois- 

^ Mionem. Negat eniro natura filios tali conimistionB 
qualis esse poterat Abrahac et Sarae in illa aetate, 
etiam mulieris accedente sterilitate, qusc nec tunc 
parcre potuit, quando non aetas fecunditaii, sed 
aetati fecunditasdefuit. (64) Quod vero nec sic alTects 
fructus posteritatis non debebatur, significat quod 
natura humani generis pcccato vitiata, et ideq jurc 
damnata, nihil vere felicitatis inposterum mcre- 
batur. Isaac per repromissionero natus, lion per ge« 
nerationero, significat filios gratiae, cives civitatis 
liberae, socios pacis aeternae. Et quia hoc non per 
generationero sed per regenerationem futurum erat, 
ideo lunc imperata est circurocisio, quando de Sara 
proroissus estfilius. Circumcisio igitur significat na- 
turam exuta vetustatc novatam.Et quod omnes filios 

D et servos veraaculos et emptitios circumcidi jubet, 
ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Ocla- 
vus autem dies et Christum significat, qui posl Sab- 
batum rcsurrexit, parentum mutantur et nomina. 
Omnia resonant novitatem, et in veteri Testamenlo 
obumbratur novum, ct in novo revelatur velus Tcs- 
tamentum. 

Nob autem. Qiiasi dicali : Diio sunt filii Abrahae, 
alter seciindum camem, alter per repromissionem 
natus. Nos aulero, fratre», sumus filii promissio- 
nis , id est per gratiam genitl secundnm IsaaCt }i 
ett,ad similitudinem Isaac.lsaac interpretatur ri$i,$, 
quo significantur illi qui in laelitia scrvinnt; acn ex 
(64) Id., De civit. Dei. 



m PETRl LOlfiARDI ioi 

tristUiavclexiieeessilate. iS«(i7uo))KK<o, Quasi dicat: A versaltone suui dissiiuiles, ila erunt et in fuiura 



Nos sumtTS fiiii secundum Isaac. Sed quamcdo tm$ 
h qtri tecundum carnem natwerat, peruquebatur eum 
qui secundum Spirilum sauctum natds erat, (6S) id 
est Ismael persequebaiur Isaac, vel etiam Esau Ja- 
cob. Iia et nunc , scilicet qui secitadam eariiem nati 
sunt persequuntnr eosqui secuofdwn Spiritum nati 
sunt. Qui sunt secundum carfiem nati ? dileelores 
mundi, amatoressoBCuli. Qui sunl secundimi Spiri- 
tuin nati? [Orig.] amatores regni eoelorom, dilecp 
tores Cbrisli, deslderantes Yitaro aeternam, gratis co« 
lentas Deum. Jndsei otiam sunt secundum carnera 
nati,qiii persequwfitur nos qui sumas seeundumspi'- 
rituro, qttia legem secundum spiriium, non secnn- 
duni carnem cnstodimus. Per hoc ergo quod patl- 



relributione. Ilaque. Quasi dicat : Quia paltmur Ja 
Jndaeis, et ab aKia malis, sicut Isaac ablsmaele, ita" 
que fratres mei.non $Mmu$ jf in aiMtito, [Ambrosius] 
quia Ron sumus servi peccati vel legi», $ed libenr^ 
scHifet caelesiis ierusalem, qui est populus novus 
regni ccfelorum, etson aliomodo sumusfiiii liberae, 
sed per eam libertaiem. Qua libertaie, id est per 
quam libertatem Chri$tu$ n9$ liberavit^ qui immu- 
nis a peceato, ex diiectione obediens fuit. I.iberlas 
ergo qua liberaii sumus a Ghriao» esi remissio 
peccalorum, et fidei per dilectiouen operautis ju- 
siificaiio 

CAPUT V. 
Ybrs. i-4. — c State, ei nolite iterum jugo ser- 



muTt probamur filii promissioni». Sed qutd dicit ^ c vituiis contineri. £cce ego Pauhis dico vobis : 



Seriptura. Quasi dicat : Patiraor ab illi« sieui baae 
ab Ismaele, sednon esicurandum. [liieroffl.] Quid 
enim dicit, id esi refert Scriptura dixisse Saram : 
Ecce : Ejice ancillam et fHium eju$, Non puio uos 
invenlre posse ubi Ismael persecutus foerii Isaac -y 
sed tantum illud quod cum fllius iEgypiiae luderet 
eum Isaac indignata sit Sara , vidit pueros simul 
Itidenies ;yet diiit : ejice, eic. (66) Quid csi hoc ? Quid 
cniin mali fecerai Ismael puero Isaac, quia ludebat 
eum illo? Sed illa lusio iilusio erat, illa lusio do- 
ceptionem signilicabat ; illum lusum Sara intelleiit, 
et Apostohis vocavit persecuiionem. (67) Quia lusus 
majoris ad minorem ilhisio est et deceptio, quia 



c Quoniara, si circumeldimiui, Chriatus vobis nibil 
f proderii. Testiflcor auiem rursus omni homini 
c circumcidenti se , quoniajn debilor est tuiiverssc 
c legis faciend». Evacuaii esiis a Chrisio , qui in 
c lege jttslificamini, a graiia excidistis. i 

State. Ergo quod lex debet cessare hucusque 
oi^tendit, et simlliiudine consuetudinis humanae , ei 
legis ipsius auctoritate, nunc Galatas hortatur ne se 
jugo legis velint subjicere, ei terrei perieuli com- 
roinalione. Quasi dical t Et quia per Chrislum Iibei*i 
csiis, ergo state, in firma flde, fixo pede permanente 
in liberiate. Et noHte contintri ju§6 $ertituti$^ id 
est lege quae in servitutem generat. Et addit, ite-- 



sciens se habere alia negotia quae inieudit, simulai p rum^ non quia prius Galaiae legem custodierint, sed 
* ...M.. ... ««. ....... «. . 



quaedara puero, id est infirmo ludens cum iilo et 
fraudes facit. (68) Sic et modo plus persequuntur 
qui nos illudendo sedueunt. Ei sicut Sara iniellexit 
ItsiNn IHtim, ita el Ecelesia inteltigii lusuro istum 
perseeutionem» Sed quid dixit Sara?Ejice ancillam 
et filium ejus ; ita qoi pertinent ad Agar el Isinael , 
td est lex et Judsei ejecii sunt ab Ecclesia et a gra- 
iia Patris, necnon et hxretici et filii eorum. (69) 
Omnes etiam qui in Ecelesia terrenam felicitaiem 
qnar^unt a Domino, adhuc ad Ismaelem perliueni. 
Ipsi sunl qui contr^dicunt spiritualibus proficienti- 
bus, et detrahunt iilis, et habent labia iniqua, et. 
linguas subdolas. Ergo Isaae cuin Ismaele vivebat , 
idestqui pertinent ad Isaac inter eos vivunt.qui 



dum circuracisiouis et legalium observaiionum jiigo 
se subjiciebani , quasi ad eosdem revertebaniur cul* 
tus, quibusin idololatria ante ser>'iebanl, quia non 
cst levior haee legis servitus , quam idoloiatriae. Ec- 
clesiae. Quasi dicai : Nolite coniineri jugo servitu- 
tis, nec saltem circumcistone, quia ecce ego Paulu$j 
qui sum nota^ auciorilalis , dico vobi$ : Quoniam $i 
circumcidamini Chri$lu$ nihil vobi$ proderit, (71) 
Decepit ergo Timoiheum , et fecii ui nihil ei pro* 
desset Chrislus. Eis iiaque dictum esi hoc, qtii ideo 
volebant circumeidi, quod aiiter putabani in Chrisio 
se salvari non posse; Hoc enim animo, hae volun- 
late, isla inientione quisquis iunc circumcidebailur. 
Christus ei nihil proderat. Illos igitur argttit qui se 



pertinent ad Ismael. isti sursum nolunl ascendere, d in lege justificari credebant, non qui legitima illa in 



illi deorsum volunt trahere. (70) Isli volare ad Deum 
volunt, illi conantur pennas evellere. Et sicut isti 
pertinent ad fsmael et ad velus Testamenium, iia 
et aniiqui veteris Testamenti minisiri graliam quae- 
i^entes, filii sunt promissionis periinentes ad novum 
Tesiamenluni. Sed hoc qiiod dicit, Ejice, quando 
eril? boQ eril cum 157 ^^^ coeperii ventilari. 
L'iide subdit; Non ofUm hmre$ erit filiui ancilia! 
cum /i/to libercB^ \d est mali cum bonis, Judaei cum 
Chrislitnis. [Aaguslinusj Sicut enim nunc in con- 



(65) Augusi., 
66 Id., ibid. 

[67) Id., in se 

(68) Id., stw 



super Joanuem. 



... serm. de Agar ei Ismael. 
stwr Joannera 



ejus honorera a quo mandata suni observab^nl, in- 
ielligentes et qua praenuntiandae veriiatis raiione 
siut mandata , et quousque debeant perdurare. IUa 
enim quae significatlonis causa praecepta sunt , quae 
grali» revelatione laiius innolescente necesse ftie- 
rat aboleri, justificare nemiuem poterant : non ideo 
lamen fuerani ianquam diabolica gentium sacrilegia 
fugienda, etiam cum^ipsa gralia jam cocperat reve- 
lari quae iimbris talibus fuerat praenuntiata. (72) Inde 
esi quod Timotbeum Juda^ matre et Graeco patre 



) Id,, in psAl. CX1X. 

70) kl., coiitra Peiag. 

71) Id., ad Hiernn. 

72) Id., conlra FaUsi. 



Ili3 



COLLECTANEA \S EPIST. D. PAULl. — LN EP. AD GALAT. 



154 



naliim circuuHridit Aposlolus, et ipse morcmhujus- A tia, jara habiU, id est graliam amisislis. Qui er.im 



mudi eustodivit, non simulatione faliaci, sed consilio 
ppudeBti. Gircumcisio enim et ca^tera legalia ita 
iialis et institutis non crant noiia, licet jam signifi- 
candis fiiiuns necessaria non essent, magisnoxium 
erat ea qiiasi nozia probibere in his hominibus , 
, usque ad quos durare dvbuerant. Genliles vero ez 
diverso veiuti parieCe ad eumdem lapidem anguia- 
rem venientes, non erant ad talia cogendi. Si qui 
vero hit qui ex circnmcisione venerant talibus sa- 
crameBtis adbuc dediti craiit uUro vellent sicut Ti- 
molUeus conrerre coNgruenttam , non erant prohi- 
bendi ; sed si in bis confldebanl, erant perditi sicut 
et Jndaei. Unde est illud Apostoli : Dico vobis quia, 
si drcnmdMlsiinini, ut spein salutis in circumcisione 
habeatis, Gbristus nthil proderit vobis. Licebat ergo ^ 
his quos fides qux revelaia est eis , jam tmbutos in- 
venerat, illa tenere , ne videantur improbata potius 
quani iermiuata. Genttbus vero non sunt impo- 
nenda , ne videantur aut non causa promittendi 
Ghrisli instituta, aul adhuc promittere, sed ces- 
saodo jam appare^ini signa fnturi fuisse , qii» cum 
bonore paulatiin desercntlo erant sepefienda , non 
ut sacrtlegia gcntium fiigienda. Postea vero tan- 
qnam cum honore sepulta sint , a Christianis oin- 
uibus irreparabililer desereiida. (75) Hieronynius 
autem ista legalia post Christi passionem sive in eis 
spes ponatur sive noii, observantibns noxia esse di- 
citt iitsi dispeiisaioric custtMJiantur ; et secundum 



in lege juslificari vult post fidem, aiuitlit gratiam , 
quia ad hoc venit donum Dei et gratia , ut cessaute 
onere legis justificet credentes : Quod qui reducit, 
hanc perdit 

Yers. 5-10. — € Nos enim spiritu ex fide spem 
c justitiae exspecCamus. Nam in Chrislo Jesu neque 
i circumcisio aliquid valet , neque praeputium , sed 
1 ftdes quaeper charitatem operatur. Gurrebatis 

< bene. Quis vos impedivit veritati non obedire? 
« Nemini consenseritis. Persuasio bsec non est ex eo 
t qui vocavit vos. Modicum fermentum totam mas* 

< sam cormmpit. Ego coufldo in vobis in Domino 

< quod nihil aliud sapietis. Qui autem conturbai 

< vos, portabitjndiciuin quicunque cst ilie. i 

No$ entm. Quasi dical : Qui in lege confidit amilr 
tit gratiam, quod e contrario potest videri, quia tto$ 
ex$pectamn$ ex fide $pem ju$tHuB , id est juslitiam 
et spem , id est aeternam bealitudinem. (74) Vel « 
spemjttstitise, id e£t qua speratur ipsa jusiitia. [Au- 
gustinus] Fides enim esuriens et siiiens justitiam 
sperat in ea renovari et proficere. Vel, spes justitia^, 
Ghristus est, ex quo spcratur ipsa justilia. Ezspe- 
ctamus dico , et hoc facimus $piritu^ id est per Spi- 
ritum sanctum qui non fatlit. [ifieronymus] Hoc 
dicit ne putaremur falli. Nam in CArrsio, etc. Quasi 
dicat : Recte dico ex fide esse justitiam , quia non 
est ex alio, nam hls qui sunt m Chri$to Je$u neque 
circumcisio aliquid valet neque pratputium ; aequalur 



boc ita hic locus cxponitur. Si circumcidaniini q prseputio circumcisio. His eiiim qui in Cbristo vo- 



Cbristus nihil proderit vobis, quia circumcisio jam 
nott solum non prodest, sed etiain obest. Antequam 
nova inciperet praedicaiio oportuit circnmcidi, nunc 
autem lege fldei succedente nibil proderit fldeli ad- 
dita circvmcisio, sed oberit ; niajtis enini malum est 
ex libero fieri servum quam nasci. 

Te$tilicor. Quasi dicat : Si circumcidamini niliil 
^bis prod*$rit Christus , nec hoc solum malum vo- 
bis erit, sed etiam te$Ufieor nirsiim, sicut oliin anle 
fidem, omiri komini , JudaRO vel gentili circumeidenti 
Uf pro balienda Justitia , qnoniam debitor est «m- 
9er$m tegi$ faeietidw, [Ambrosius] id est ex debito 
omnia legalia debet implere, quod exigit circuinci- 
sio. Ut enim l)aptismus suam, sic circumcisio suam 



lunt vivere virtutes appetendaesunt,et viliafugien- 
da; (7f^) media vero, quae inter virtules et vitia 
sunt, nec fugienda sunt, nec appetenda, ut circuRH 
cisio et praeputium quae nihil valent iu Christo , sed 
fldes , non utique oliosa , quia fide$ $ine operibu$ 
mortua e$t^ id est non salvat, sed qu:e operatur pcr 
charitatcm Deict proximi. Opus fldei, ipsa dilectio; 
sine dileclione inanis est fldes; cuni diiectione, 
Christiani esl. (76) Alia, id est fidcs sine dilectione» 
dasmonis. Nam et damone$ credunt et contremi$cuttt 
{Jac. ii) : qui autem non credunt , tardiores sunl 
et pejores quam daemones. Sed multum interest 
utrum quis credat ipsum Gbristum esse, an credat 
in Christum. Nam ipsum esse Christum , daemonc& 



exigit justificatlonem. Hoc ideo ait , ut vel terrore D crediderunt. ille enim credit in Christum , qui spe- 



tam innumerabilium observalionum quae in lege 
scriptae snnt , ne omnes implere cogerentur, quod 
iiec ipsi Judaei , nec palres eorum implere potue- 
niiit, sicut Petrus ait, abstinerent ab his quibus eos 
aliqui subjicere cupiebant. Evacuati. Quasi dicat : 
Vere Christus non proderit vobis, quia vos qui gra- 
tia Christi prius eratis plenl, evaeuati e$ti$ a Chri$tOy 
[Augustinus] id est virintibus Christi. Vos dico in 
kge j*$tificamini, id est creditis justificari. Aliter 
enim non noceret circumcisio. Evacuaii estis, dico, 
el ex€idi$ti$ a gratia futura, [Ambrosius]| id est in- 
digni estis beatitudine aeterna. Vel, excidislis a gra- 



(75) August., ad Hleron. 
(74)Id.,Despirituet1itt. 



rat in Christum, et diligit Chrislum. Currebati$. Ilic 
laudat Galatas, et eos per quos inducti sunl, ut jii- 
daizare vellent, vituperat; el ne illis consentianL 
monet. Quasi dicat : Fides operans per dilectioneiu 
valet,et haec olim fuit in vobis, quia olimcurreba- 
tis per opera fidei profioiendo, et hoc bene, quia ex 
dileclione faciebatis. [Ambrosius] Ergo quis vv$ 
fasclnavit vel impedivit non obedire veritaii.qust ullro 
se ingerit?Exeiciliiiin illorumin opera fidei bonuni 
fulsse testatur, sednequitia malorum inipcditos., ne 
cursum suum eflicacia perscverante consummarcnt. 
Unde ut nuHi eoruih credant hortalur, subdens, 
75) Id., superEpist. Joan. 



a 



Id.: De vcrb. i)om. 



ir»5 rETRl LOMDAUOi S56 

tcd vos nemtfH illorum , deinceps contenseriti$ , sal- A « Ubertalem iii occasionem delis carnis, sed ^r 



tcfu eos audiendo qui opera legis servanda siiadent, 
evangelicae veritaii obedire non sinentes. 

Persuasio enim. Quasi dicat : Ideone consenseri- 
lis, quia persuasio hcec qua volunt vos miitere sub 
jugum legis, non ett ex eo, scilicet Deo, quivocavii 
vo$ , ad vitam , sed ex diabolo. [Augustinus] Ideo 
eliam ne consenseritis, qui2i modicum [ermentum, id 
est illi pauci et acidi qui ad illos veniebant ut ista 
suaderent. Ycl , modicum fermenlum , id est haec 
persuasio ; vel modicum fermentum, id est hsec cir^ 
cumcisio , H pauca legis corTttmjnt toiam massam , 
id est congregaiionem Odelium vel virtutem. Sensiis 
itaque istc est : Ne putelis paucorum bominum in- 
sidias contemncndas. Ut cnim scinlilla rcs parva 



charitatem spiritus , servite inviqem. Oronis enim 

lex in uno sermoue impletur : Diiiges proximuia 

luum sicul teipsum. Quod si invicem mordelis ei 

comedilis, videte ne ab invicem coDsumamini. 

Dico autem in Ghristo : Spiritu ambulaie, et de- 

sideria cainis non perficictis. i 

Ego autem. Quasi dicat : llle pon.ibit judiciuro 

qui conturbat vos. Ego auiem non conturbo tos, o 

fratreSf praedicando legalia, quia $i circumcisionam 

pr<edico adhuc^ ul olim feci, et ut toihi imponitur. 

[Augustinus] IntcIIigendum esl enim quod impone- 

balur ei a pse\ido istam serviiulem Galatis persua- 

dere volentibus, quod alibi circumcisionem prsedi- 

caret , sed non eis facile aperire sententiam suam 



cst, et pene, dum ccniilur, non videtur, scd si fomi- * vcllet. Si, inquam, hoc ago, quid aulem perseeutiones 



tem coniprehenderit , et nutrimenta sui invenerit , 
lucenia, urbes latissimas, saltus, 158 regionesque 
consumit ; et sicut fcrmcntuin res modica videtur 
et nihili, sed cum farina conspersum totam massam 
suo vigore corrupcrit, in illius vim transil omne 
quod mistum est , ila ct doctrina per>'ersa ab uno 
inciptcns, vix duos avt tres, primum in exordio, 
reperit auditores, scd paulalim ut cancer serpit in 
corpore, et Juxta vulgare proverbium : Unius pecu- 
dis scabies totum commaculat gregem. Igitur et 
scintilla cum apparuerit, cxstingucnda , et fermen- 
ttun a massa vicina scmovendum, et scabiosum ani- 
mal a caulis ovium removcndum. Haec hortor vos. 



patior? Quasi dicat : Nulla alia causa patior a Ju- 
daeis. [Ambrosius] Persccutiones enim creberrimas 
sustinuit a Judaeis, eo quod doceret credentes de 
gcntibus non debere circumcidi. [llieronymus] Et 
si eam pracdico , ergo evacuatum est scandalum 
crucis , non irascuntur Judasi de cruce , si as- 
scro circumcisionem justificare. Scandalum erat 
Jiidxis praedicatio crucis, qulsi Sabbalum et cir- 
cunicisionenievacuabat; si vero admittcret circum- 
cisiohcm, non esse scandalum, et pacifici essent ei. 
Utinam. Quasi dicat : Ipsi vos conturbant. Et uti- 
nam abscindantur qui vos contnrbant! baecnon taro 
furoris in adversarios quam dilectionis in Ecdesiam 



Et ego confido in vobis , quod olim boni fuistis , nec p verba sunt. Non enim tam maledixit eis quam ora- 
simpliciter dico in vobis scd addo in Domino^ Dco ' vit pro eis. [Augi 



scilicet operanlc, confido , inquam , quod nihil aliud 
sapietis quam docui. Idco dicit se confidere de his, 
quia non sponte, scd circumveuti errabant , et ideo 
ostensa modo vera via, facile crcdil cos rcverti. Qui 
autem. Quasi dicat : Confido in vobis , scd ille qui 
conturbai vos. Quasi dicai : Purum fontem intcl- 
lcctus vcstri, ut scilicet inutato ordine de spiritua- 
libus sitis canialcs , portabit judicium , [Ambrosius] 
id cst sustincbit damnalionem, quicunque est illc; 
etiam si carne sit filius Abrahae, pro nullo parcctur 
ei. [llieroiiymus] OccuUe, inquiunl, Petrum laccrat, 
cui supra iu facicm se rcslilissc scripsit, quod non 
recto pcde inccsserit ad Evangelii veritatem ; scd 



usiinus] Sub specic namque male- 
diclionis elegaoti ambiguo usus, bonum eis optat, 
cuinait : utinam aliscindanlur qui vos conturbantl 
Non tantum circumcidantur, scd abscindantur, ul 
aiut spadones propter regnum coelorum, et desinant 
canialia seminare. Sunt enim qnidam spadoncs 
pi-optcr regnum ccelorum. Vei ita , ipsi vos contur- 
baiit, scd utinam qui vos conturbant abscindantur,. 
noncamaliler, sed vim generandi perdant, utin vobis 
vel aliis nihil proficiant, noii solum circumcisi sed 
ctiam abscisi, ut nullam omnino potentiam generandi 
habe|int. Et merilo hoc opto ne vos redigant in ser- 
vitutem legis. [Ambrosius] Vos enim^ fratres^ vocat' 
esiis a*Deo in liberial^m , ttt non timore, scd amore 



neo Paulus tam procaci malcdicto de Ecclesiae prin- D seiviatis, et qui prius peccatis obnoxii eratis, ^ra- 



clpe loqueretur, ncc Petrus dignus erat ut porlaret 
jiidicium Ecclesis conturbatae, ex quo arbitrandum 
e^i de rJiquo dici, qui vel cum apostolis fuerat, vel 
de Juda^a vencrat, vel ex PbaHsaeis crediderat , vel 
certe magnus sit apud Galalas aestimatus , ut portet 
Judicium Eccicsiae conturbatae. [Ambrosius] Sicut 
eniin qui errantem convcrti facit rcinuner^indus 
f 81, ita et qui rectum inccdcntcm iter flectit in de- 
vium, damnationem conscquilur. 

Vees. 11-16. — < Ego autem, fratres, si circum- 
< cisionem adhucpraedico, quid adhuc pcrsecutionem 
« patior? Ergo evacnatum est scandalum cni^is. 
t Utinam et abscindantur qui vos conlurbaut. Vos 
( ciiiui in libcrlalcm vocati eslis, fratrcs, iantuhi nc 



tiam Dei accipientcs liberi sitis. [Auguslinus] Et 
cum hoc sit, hoc tantum necessarium est ; tte deiis 
libertatem in occasionem carnis , id est ne libertalc 
abutamini , ut quia liberi estis et metus legis vobis 
non incunibit, ideo desideria camis sequamini, quia 
lunc critis servi. Et est scnsus : Cavcte nc audito no- 
mine libeitatis, imp^me vobis peccandum cssc arbilrc- 
niini. Sed per charitatem spiritus^ idestquae procedit 
dcSpiritn sancto, sfrvi/tf invicem, qiiia tunc liberi 
eriiis. Nota quia non per afieclum carnis chafitas c^t 
babcnda, sed per spiritum, ut subjecti sint invicem 
Omuis enim. Quasi dicat : Idco cbaritas est ha- 
benda, quia omnis lex implelur in uno sermone^ id 
cst in uno praeccpto chaiitalis, quia qui illudpro^- 



157 COLLECTANEA L\ EPIST. D. 

ceptum senrat» nec mala agit, et quantum potesl 
bona facit. In qiio praecepto impletur? In isto : Dt- 
iigei proximum tuum iicut teipsum : Boc scriptum 
est in Levitico. [Ambrosius, Augustinus] In quo recle 
(ticit implcri legem universam, cum tamen duo sint 
praccepta charitatisin quibus tota lex pendetet pro- 
pheta^, quia dilectio Dei in dilectione proximi conti- 
netur, et ideo in hoc pnecepto perfectio salutis est, 
qnia sineproximonon diligitur Ueus. Qtit enim non di- 
iigil proximum suum quem vldet, Deum quem non videt 
qnomodo potett diligere f (/ Joan, iv.) Item, diligere 
proximum, id est omnem hominem tanquam -se- 
ipsum quis potest nisi Deum diligat, cujus praecepto 
et douo dilectloncni proximi possit implcre? Cum 
ergo utrumque praeceptum ita sit, ut ncutrum pos- 
sit tcneri sine altero, unum eorum commemorare 
sufldcit. Et nota quod ait : sicut (eipsum. Sicut non 
potcst proximum diligere , qui non diligit se. Se 
nutem non diligit qui diilgit iniquitatem. Qui enim 
diligit iniquitatem odit animam $uam (Psal. x). 
Nota etiam quod ait, omnis lex ; nam et illa quae ad 
bonos mores pertinent , et illa quae in sacramentis 
sunt, cum bene a liberis intelliguntur, nec carnaliter 
observantur a servis, ad charitatem referantur ne- 
cesse est. Quod si. Quasi dicat : In dilectione pro* 
ximi lex impletur. Quod ti invieem mordetis , id est 
in aliquo detrabitis , et eomeditis^ id est totum devo- 
ratfs omnia vituperando ex invidia. [Ambrosius] Vel, 
criminamini, criminn vobis imponentes, Videte ne 
ab invicem consumamini, scissa Christianx religionis 
pcr vanam gloriam vanamque victoriam unitate. 
Occasione charitatis hoc vitium corum tetigit, quia 
dissensio inimica est dilectionrs. Hoc enim maxime 
Tilio contentionis et Invidiae , perniciosa iiiter eos 
jurgia nutriebantur, qiiibus consumitur socictas et 
irita. Dico autem, Postquani a lege factorum eos 
prohibuit, in qua sunt praecepta camalia, nunc ut 
Titiis camis se contineant, praecipit, et ostcndit 
quam snfliciens est fides Christi sine lcge, quia pcr 
eain vincunt carnem et ejiis opera , el seqiiunlur 
spirituro. Quasi dicat : Ne detis libertatem in occa- 
sioneni carais , sed per charitatem spiritus servitc. 
lloc autem dico posse csse vobis in Christo , id est 
per fldem Christi , ct nunquam aruer. In qua fide 
ambulate, id est proficite bene operando, et hoc spi- 
riin ,' id csl ratlone vel poiius Spiritu sancto. Non 
eniin hoc potest spiriius hominis per se. Et tunc 
desideria camis, id est deleciationes, quas caro sug- 
gerlt, iron perficieiis. Non ait : Non feceritis, vel non 
babueritis, qufa ca non habere non poteranl; sed 
non perncielis, (77) id cst non opera corum consensu 
voluntatis implcbilis. 
Vebs. i7-2l. — € Caro enim concupiscit advcr- 

< S!is spiritum , spiritus autem adversus carnein. 

< Ha^ enim sibi invicem adversantur, ut non quse* 

< cunqiie vultfs illa faciatis. Quod si spiritu duci- 

(77) Aag., Contra Julianum. 

(78) Id. , Dc verbis Apostoli. 

(79) Id., in scrnionc Dcconl. 



PAULI. — IN EP. AD GAL.VT. IS8 

A < roini , nori estis sub lege. Maniresta sunt autcin 

< opcra camis, quae sunt fornicalio, immunditi.n, 

< impudicitia, luxuria, idolonim servilus, veneficia^ 

< inimicitise, conteiitiones, a^mulationes, rixae, dis- 
' < sensioncs, sectie, invidix, homicidia, ebrielates, 

< comessaiiones , et his similia quae pi*aedico vobis 

< sicut pnedixi, quoniam qui talia agunt, regnum 
i Dei non consequentur. i 

Caro enim^ vel autem. Quasidicat : Dico non per-* 
flcietis, sed hoc grave est, quia caro concupiscit. 
Vel ita continua , ideo ita agite , quia gravis pugna 
est. Et boc est quod ait, caro enim concupiscit, Quasi 
dicat : Semper nova In hoc exislcns , adversus spiri' 
tum. hoc in bonis mHnifesium est in qulDiis esl spi- 
ritus Dei. Spiritus autem. Quasi dicat : Sed non est 

" diflidendum, quia spirilus, id est ralio gratia Dei 
adjuta concupiscit adversus carnem: (78) Videte 
quale bellum proposuit, quaiem rixam, hoc intra 
teipsum sentis. Nec enim nullum est vitium, cum 
caro concupiscit ad^ersus spiritum : cui vilio con- 
traria vtrtiis est, cuni spirilus concupiscil adversus 
carnem. (79) Caro autem dicta est concupiscere, 
quia hoc secundum ipsam agit aniroa, sicut auris 
dicitur aiidire el oculus viderc , cum potius arJnia 
et per aurem audiat et per ociilum videat. Caro 
enim nihil ubi per animam concupiscit, sed con- 
cupiscere dicitur, cuin anima carnali concupiscen- 
tia spiritui reluctatur. (80) Carnem igitur concupi- 
scentem dicit carnalem delectatioiicm, quani de 

r carne et a came spiriius habet, adversus delectatio- 
nem quam solus habet. Ipsius autem carnalis con- 
ciipiscentiae causa non est in anima sola, nec 'in 
came sola. Ex utroque enim ul , quia sine utroque 
delectaiio nulla sentitur. Hwc enim. Quasi.dicat : 
IIu^c contra se concupiscunt , quia usque adeo, hwe 
sibi invicem adversantur, ut non quacunque bona vel 
mala, vultis ilta faciatis^ idest facere permiltamini, 
et meliori in hac pugna concedendum cst, id est spi-> 
rilul, quo volumus bona , eisi omnia non perficia- 
mus. (81) Volumusenim ut nuUae sin^ concuplscen- 
tiae, sed boc non perficimus. Quod si spiritu. Quasi 
dical : Haec duo pugnant. Quod si Spiritu sancto 
gubematore, rectore spiritus vestri , ducimini , Imc 
dicit ne desides siiit in pugna. [Ambrosius] Si, in- 

D quam, hoc est, non estis sub tege^ qu» errantibus ct 
male agentibus posila est; qui autem.ducem habet 
Splritum sanctum non errat. [Hieronymus] Attende 
quod ait , si spirilu ducimini , etc. Ex quo apparct 
eum Spiritum sanctum non habere qui sub lege est 
non dispensative, sed vere, ut tu intelligis. (82) 
Magna mihi vidctur quaestio quid sit esse sub legc 
sic , quemadmodum Aposlolus ctilpat : hos damna- 
biliter dicit esse sub lege quos lex facit reos , non 
implentes legem , diim nescientcs gratiam superba 
elatione de se pncsumunt. Sub lege est qui timore 
supplicii quod lex minalur, non amorc jusliliae , a 

(80) Id., super Gcncsim. 

(81) Id., De ^rb. Apost. 
(8i^ Id., ad Hieron. 



i39 



rETRI LOMBARDl 



l€0 



malo opere cessat, rens volunlate» nonduni liber A < spiutii etambuleiuus. NonelTiciamurifianisglorkB 



nec alienus a voluntate pcccandi ; quia vellet, si fieri 
posset, non esse quod timeat, ut libere facerel quod 
occulte desiderat. (83) Et est sensus : Si spiritu dii- 
cimini boc comroodi jam habetis , quod non eitit 
iubtege, quaetimorem incutit.non ainorem tribuit. Et 
ideohaecparsjameligendaest, qua liberamur a lege. 
Manife$ta tunt. Opera camis incipit enumerare, 
ut iuteiligant se,. si ad operandum ista desideriis 
carnis consenserint, tunc duci carne, non spi- 
ritu, quasi dicat : Haec sibi adversantur, opera c»- 
tem camis mani[e$ta sunt , Id est per se apparent 
niala, quae $unt fomicatio, opus scilicel luxuriae» 
immunditta^ etsi nou opere impleatur ; vel qu» eat 
coutra naturam impudicitia , non pudlce vivere. 
Lttxuria quaelibet.superfluitas ; idolorum servitm^ ve- 
ne/iciat inimicitiw perseverantes ; contentiones ih 
verbis; cemulaliones ^ quando duo tendunt ad 
idem; ira, scilicet subita tenipestas animi; rixa^ 
quando ex ira invicem se percutiuiit; dissensiones^ 
quando partes faciunt in Ecclesia ; sectce, quae Graece 
dicuntur hxreses; invidice^ de alienisbonis; homici- 
dia, ebrietates assiduse; commessaliones superflus, 
et his similia. (84) Attcnde quod non haec omnia 
quae enumerata sunt in operibus carnis quse mani- 
fesia esse dixit, ad voluptalem carnis pertinent ; sed 
vilia sunt animi, ut inimicitiae, irae. Gredere eliam 
omnia mala accidere animae ex carne, error est. 
Non enim onuiia vitae iniquae vitia tribuenda sunt 



c eupidi, invkeuiprovocanieSfinvicemiQVideBtes. i 
Fructus auiem. Quasi dicat : Uaec quae emnnera^i 
siint opera carnis, sed ista suni opera spiriiHs, quae 
sequuntur, qu« tamen non nominat opera, sed fru- 
cttis, quia propter se appeienda sunt. £t boc est 
quod ait : Fructus autem spiritus^ id esi Spiritus 
sancti vel gratia rationls illuminatae, est charitast 
quse de terra ad coelum evocat, ^gaudium^ seilicet 
puritas conscientiae et elatio animi super his quas 
digna sunt exsultantis. I>e quo legitur : Nod est 
impiis gaudere, dicit Ooluinus. Pox, quando se non 
inquieiant, patientia adversariorum, hnffoiumiuu 
exspectationis ; bonitas^ id est dulcedo animi ; beni- 
gnitas^ id est hrgitas rerum ; mansuetudo^ quod non 
^ intractabilis, sed potius tractabilisestquis; fides^ de 
invlsibilibus certitudo; modestia^ quod nodiim in 
dictis vel in faciis servat ; contineniia^ quod eliam a 
iicitis se abstinet. Castitast quando recte utitur ti- 
cito. Attende quod In enumeratlone fructuum spirr- 
tus, caput virtulum praHiisit, id est cbartialem. Quae 
enim ai)a inter fructusspirilasdebuii tenere prima- 
tum nisi cbaritas, sine qua virtuies caeierae non re- 
putabuntur esse virtutes, ei ex qua nascuntur uni- 
versa bona?(86} Deiude sequuniur membra ex isto 
capite exoria et religata, scilicei gaudium et pax, 
etc, quae sine ea non possunt prodesse. Non enim 
bene gaudet, qui nou diligit bonum uude gaudet; 
non babet paceni veram cum aliquo, nisi eum dili- 



cami, ne ab his omnibus mundemus diabolum qui ^ gat; non esi longanimisperseveranter exspeciando, 

AAM»kA«w m4xn nnlvAC Ga<I d*t%^*ma nAn^titA #AliiBm l«j%n«i ..S^! l*Mn«<y&nl «ISlIivAn^A . wia» ac> iLanaAnmis titoi «filkf^^* 



carnem non habet. Sed camis nomine tolum homi 
nem signavit, qui vivendo secundum se, id est sc- 
cunduin camem in haec cadit. Non enim habendo 
carnem, sed vivendo secundiim sc, id est scciindum 
bominem, factus est homo siinilis diabolo, quia ei 
ille secunduin se vivere voluit, quando in veritale 
non stelit. Ut auteni ab his pcenae comminatione de- 
Cerreat, addit : Qua nunc prcedico vobis ante judi- 
cium, dum licet poenitere, sicut prffdixi^ eiiam anfe 
hanc epistolam, quoniam qui talia agunt regnum Dei 
non consequeniur^ vel possidebunt : (85) non ait, qui 
Laec omnia fecerint, aut simul habuerint, sed qui 
talia agiiiit, quia etiain siugula regnum Dei tollunt. 
Ilsec autem aposlolica sententia falsa est, si tales 



nisi ierveat diligendo ; non est benignus iiisi dilig:.; 
cui opitulaiui*; non est bonus, nisi diligendo; non 
cst (idelis salubriter, nisi ea (ide quae per dilecUo* 
ncni opcratur ; non est roansuetus, cui dilectio non 
moderatur ; non conlinet se quis ab eo unde turpa- 
tur, nisi diligat unde honestalur. Merito igitur cha 
ritalem sic saepe commendat quasi sola sit praeci- 
pienda , qua; non potest haberi sine caeteris quibus 
homo eflicitur bonus 

Adversus hujusmodi. Quasi dicat : Quid per sin- 
gula dicam? lex, qu» justis iion esi posita, sed in- 
justis, Ron est adversus hujusmodi, sed contra mala. 
Qui autem, Quasi dicat : Gontra malos posila esi lex ; 
bonis autem imposita esi crux, quod ita ail : Qui au- 



p03t quantalibct lempora liberali , regnum Dei pos- D tem suntChristi, quos necesse est sequi spiritum, 

crucifixeruntf id est maceraverunt, camem suam^ 
pugnantes, cum vitiis operum, concupiscentiis desi- 
deriorum. (87) Congruit enim nostrae devotioni, ut 
qui Domini nostri crucifixi passionem celebramiis, 
reprimendarum canialium voluplatum crucem nobis 
faciamus. In hac quidem cruce semper in bac vita 
debet pendere Christianus, ut sit flxus clavis, id est 
praeceplis justitia;, ut Cbristus in cruce clavis 
confixus fuii. Si vivimus iptrim, spirilu et ambule» 
mus, Quod communiter supradixit, ad istos quibus 
scribit retorquet, ci se eis connumerat, per boc os- 



sidebunt, sed quia falsa non est, profecto regnum 
Dei iion possidcbunt. £t si in regno Dci nunquam 
crunt, setcrno supplicio lenebuntur, quia nullus ine- 
dius locus est, ubi non sit in supplicio, qui iJIo non 
fuerit restitutus in rcgno. 

Vers. ^2&« — c Fructus autem spiritus esi chari - 
i tas,gaudium, pax, paticntia, longanimitas, bonitas, 
c l)enignitas, mansueludo, fides, modestia, coniinen- 
c iia, castitas. Adversus hujusmodi non est lex. Qui 
c autem sunt Christi, carnem suam crucilixcrunt 
( cum vitiis et concuplscenliis. Si vivimus spiritu, 

<H5) 1d., De nat. et grat. 
\h\) Td., De civii. Dei. 
i^a) id^ in codem. 



(86) Aug., super Joaniiem. 

(87) Id., in scrm.de Quadnig. 



m COLLECTANEA LN EPIST. D. 

tendens se non dlcere eis ^quod ipse non velit ger- 
Tare. Quasi dicat : Ilii qui suni Cbristi ita agunt ut 
diii ; et nos qui sumus Cliristi, ambulemus, Spirttu 
sancto duce et auctore libertatis nostrae. Si , id est 
qiiia spiritu vivimus, id est Spiritu sancto ad banc 
vitaro gratis venimus. Quomodo aufem spiritu am- 
bulerous docetsubdens : Non elficiamur cupidiinanU, 
id est saecularis glorifg, Inanis gloria est velle vin- 
cere ubi praemium non est : nos dico, invicem prp' 
vocanteSf alios ad contentionero, vel litem, et alia 
illicita, et inticem invidentet, si non audemus provo- 
care. Haec mala facit inanis gloria. Et sciendum 
quod cum per omne vitium antiqui bostis virus bu- 
mano cordi infundatur, in zelo invidiae tota sua vi- 
scera serpens concutit, et in bac imprimenda mali" 
tiaquasi pestem movet. [Cjprianus] Zelusiste mo- 
dnro non babet, permaneus jugiter sine fine, cum 
alia scelera finiantur ; quantoque ille cui invidetur 
siiccesstt meliore prorecerit, tanto invidus in roajus 
incendiamifvoris ignibus inardescit. Hinc est vultus 
minai,torTUsaspectas,paIlorinfacie,inlabiistremor, 
stridor 1n dentibas, verba rabida et effrenata convi- 
tia, manas ad violentiam prompta, et si gladio in- 
terim vaeaa , odio tamen furiatae mentis est armata. 
CAPUT VL 
Ters. 1-4. — c Fratres, etsi praeoccupatns fuerit 
t homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis^ 

< htfjusmodi Instruite in spiritu lenitatis, conside- 
« rans teipsum, neet to tenteris. AUer alterius onera 

< portate, et sic adimplebitis legem Christi. Nam si 
* qnis existimat se aliquid esse, cum nibil sit, 

< ipse se seducit. Opus autem suum probet unus- 

< quisqoe, elsic in semetipso tantum gloriam habe- 
« bit, et non m attero. i 

Fratre$,etsi pr<Eoccupatu$ fueritj etc. [Ambrosius] 
llactenus toti Ecclesiae Galatise, imo et universae Ec- 
tJesiffi locutns est, improbando legem , et commenr 
dando gratiam ;modo ad praelatos loquitur speciali- 
ter» docens quomodo iracient subditos, scilicct 
leniter, quia fratres sunt, etsi s'nt superiores. [Au- 
gusfcinus] Ideo hos alloqultur qui flrmiores erant, ne 
Inffatione bonae vitae eum qui peccato circumventus 
est spemendum putent, et abjiciendum. Quasi di- 
cat : Non hoc faciatis quod dixi, sed etsialiquit prcs- 
oecupatus fuerit, id est imprudentcr lapsus ut ne- 
qoeat vitare; nec mirum quiaest homo, scilicet in- 
firmus, praeoccupatuff : dico non in multis, sed in 
aiiquo delictOj quasi non usu quotidiano peccans. Sl 
hoc, Inquam, fuerit, vos qtki $pmtuale$ e$ri$, non 
ideo despiciatis eum, sedhutruite hominem, non per 
smgola peceata dilQuentem, et si aliquando hbator, 
tn spiritn tenitatis^ id est rationabiHter et leniter, 
ne si aliter fec^ritis, non patiatur se argtii, sed dc- 
fendere se incipiat, ne turpis videator. Ideo lenitcr 
instmite, quia fratres estis, etsi supcriores. (88) At- 
tende quod proprie dicatur dclictum, et quod sit 
praeoccupatio, qdia dicit praeoccupatus in aliquo de- 

(88) Aug., inlib.Qiinst. Levit 

(89) Id., in lib. contra mend. 



PA€LL — IN EP. AD GALAT. I0t 

A licio, ut his intellectis intelligas fratri praepcciipak» 
in delicto fore indulgendum. Delictum igiturforlaase 
160 cst declinare a bono. Peccatum est facere 
malum, vel sicut in laudabili vita, ahud est dedi- 
nare a malo, aliud facere bonum, quod admonemur, 
dicente Scriptura : Declina a malo et fac bonum{P$al. 
xxxvi) ; ita in damnabili aliud sit declinare a bono, 
aliud facere malum ; et illud delictum, hoc pecca- 
tum sit. [AugustiitBs] Peccatum ergo est perpetra- 
tio mali. Deliclum desertit) boni, quod et ipsum no- 
men ostendit. Quid enim alLud sonat delictum» nisi 
derelictum, et quid derelinquit qui delinquit, nisl 
bonum? Yel potest videri illud esse deliaum quod 
ignoranter fit ; peccatum quod a sciente committi- 
tur, iudiffercnter tamen plerumque ponuntur, ut et 

^ peccatum nomine delicti, et delictum nomine pec- 
cati appeUetur. (89) Praeoccupatio autem est. dum 
vel ad boram non videlur quid agendum sit, tcI 
qui viderint vincuntiir, ut scilicet nialum fiat, cum 
iatetveritas, vel cum compcllit infirmitas. 

Con$iaeran$, Quasi dicat : Ita fac ut dixi, tu quis- 
quis, con$ideran$ teipswn , quod et tu fragilis est 
fte et tu tenteri$, id est ne, Deo permittente, insimilo 
cadas. [Aogustinus] Nihil eniita ad misericordian 
sic inciina't quam proprii periculi cogitatio , ita eos 
nec deesse voluit fratrum correctioni, nec studere 
certaniini. Ideoque ne ^ibi videatur quisque instrue- 
re, etiam cum proterve exagitet, irridetque peccao- 
(em, aut superbe tanquam insanabilem detestatur« 

Q in spiritu, inquit, mansuetudinis insiruite illuin 
considerans teipsum, ne ettu tenteris. Aiter, Quasi 
dicat : Dico, leviter instruite, et eiisiinportate onera; 
alter portet a/iertii< infirmitates. Onera,.id est sub-. 
venite vobis invicem orationibus, ct aliis hujusmodi, 
quasi sit sarcina vestra. Et $ic adimpUhiti$ legem 
C/iru/i, id est charitatem. Ei charitate enim Chris- 
tus peccata nostra tulit, qui etiam praecepit ut nos 
tnviccm diligamus. Nam , etc. Quasi dicat : lia 
facite, ut dixi ; nam si quis aiiter fecerit, seipsum 
seducit. £t hoc estquod dicit : Nam$iqui$ existimatf 
id est in mente sua superbe judicat $ee$$e aliqnid^ 
magnum comparaiione peccaniis, cum tamen nihil 
$it ex se, vel nihil sit comparatione spirilualis qui 
totum dat gratiae, ipse se seducit^ id est dividit a 

D veritate ; non cum seducunt laudatores ejus, sed 
ipse poiius, qnia cum ipse sibi sitprsesentior quan 
illi, mavolt se in illis quserere quam in seipso. Idco 
subdit : Opus auiem. Qaasi dicat : Non ita pulet 
aliquis, sed potius «Jttts<jrttts9«e probet^ id est dili- 
genter inspiciat, opus suum^ non peccatum alterius» 
ut Pbarisaens qui dicebat : Non $uni $icut cffteri 
hominum, qui non re , sed fallaciter justus erat. 
Probet opus suum, dlco, 3t «ic, [Ambrosius] id est 
si actus suos consideret, sciens si quid boni habet, 
sc a Deo acccpisse ; et si quid mali est, a se fore, 
habebit gloriam in semetipso, id esl gloriabitur in 
Deo qurm habet in se portans oleum sccum, (90) 

(f>0) Id., supcrJoan; 



m 



PETRI LOMBARDI 



164 



et non in altero, sic enim fiel, ut Deus qui est in eo A indulgeinus, et hujusmodi. [Hieion.] Vel per onus 



Sit gToria ejus, et nihil aliud. Vel, in seipso, id est 
intus in conscieniia sua pura, tiabebit gloriam, id 
esl gloriabilur et gaudebit. El non in altero^ id est 
in allerius laude, scilicet cum aller eum laudat. 
[Augustinus, Hieron.] Qui entm conscientiam boni 
operis habet, non debet de hoc apud alium gloriari, 
el laudem suam foras fundere, sed in semetipso 
humiliier gloriari. [Ambrosius] Vel ita, et sic, id est 
si actus suos consideret, sciens nemincm dcbere 
gloriari se mundum habere cor, in seipso habebit 
gloriam et non in altero, id est in sui, non in alte- 
rius consideraiione gloriabitur. Nulli enim se ante- 
ponit, nec queroquam judicat ut vere sit justus. Qui 
enim Tcre justus est, alterum sibi praeponil, quia 



mtelligitur bonum opus. In Scripluris enim onus et 
in bonam et in malam partem accipitur. Et est, 
unusquisque onus suum portabit, id est olTeret Dco 
in die judicii manipulos operum. Unde : Venienies 
autem tenient eum exsuUatione, portantes manipulos 
$uo$ {PtaL cixv). Et accipitur hoc de bonis tantum. 
Vel deboniset malis ita potest dici. Unusquisque, 
bonus vel malus, portabit onus suum, id est nier- 
cedem operum suorum referet 

Communicet autem. Superius spiritualibus pnc* 
lalis diiit qualiter debeanl se habere erga subdiios. 
hic ad subditos loquitur , docens quo se debean* 
habere erga maglstros. Quasi dicat : Praelali ita se 
habeant, ut diii. h autem qui catuhixatur^ id esl 



plus sua mala scit qoam alterius, quorum cogniliu ^ instruitur, etsi solo verbo, non eiemplo, eommu- 



sibi gloria esl. Gaudet enim dum cognoscit morbum 

suum quem sauare desiderat. 
Vers. 5-8. — f Unusquisque enim onus suum 

c portabit. Communicet autem is qui catechiiatur 
verbo ei qui se catechizat in omnibus bonis. Nolite 
errare ; Deus non irridetur. Quae enim seminaverit 
homo, haec et metet. Quoniam qui seminat in 
came sua , de carnc et metct corruptionem ; qui 
autem seminat in spirilu, de spirilu metet vilam 
actemam. i 
IfttttMfuifftt^.Quasi dicat : Dico quod unusquisqtie 

probet opus suum, quod et debet, nam de suo ju- 

dicabitur. Vnuufuisque enim onu$ tuum^ id est pec- 



nicet ei in omnibu$ boni$ quae ille dicit, non in malis 
si ea agit, ut lex sit tibi dux non homo, id est qui 
verbum audiens est, communem se doclori exhibeat 
recipieudo et opere in*plendo quae ille dizeril. £t 
ne quis dical : Non debeo agere, nisi quod in iilo 
video, subdit : Nolite errare^ quia error est hoc 
dicere. Et si inde vos excusatis apud bomines, 
Deu$ lamen non irridetur^ id est non potest falii. 
{Ambrosius] Certum est enim Deo imposturani fieri 
non posse, sed ab eo quisque capit quod meretur. 
Et vere non falUtur, quia reddet singulis pro me- 
ritis. Qu(B eliam $eminaverit, Vel aliter potest dici 
ut moneat subditos largiri temporatia praelatis a 
catum, portabit in poena. Quod hic dicitur, contra- ^ quibus accipiunl spiritualia. Discipulos igitur ad 



rium videtur praecedentibus, ubi ait , aller alterius 
onus suum portabit : quod non est, qula nonien 
oiieris diversis modis accipitur. (91) Multa enim 
tunt verba quae .diversis locis congruenter posita 
varie intelliguntur, sicut hic : nisi enim oneris 
nomen sub diversis signilicationibus acceperis, 
procul dubio ptitabis euindcm sibi in loquendo esse 
contrariuni, et hoc tam vicine positis verbis : qui 
cum paulo antc dicerct, alierius onera portabit, hic 
.dicit, unusquisqtte onus suum portabit. (92) Scd 
alia sunt onera parlicipandae infirmitatis, de quibus 
supra cgit; alia rcddendse Deo rationis de actibus 
nostris, de quibus hic agit. Illa cum fratribus sus- 
tentanda coinmunicantur ; liaec propria ab unoquo- 



roagistrorum refrigeria hortatur dicens : Is autem 
qui catechizatur, id est instruilur, vcrbo commii- 
nicet ei qui se. catechizat in omnibtis bonis suis, 
id est omnia bona sua faciat ei communia. Usitatum 
enim praeceptum est, ut praedicatori verbi Dei prae- 
beat necessaria ille cui praedicatur, quxbona appel- 
latioue recte significavit, sicut et Dominus in 
Evangelio cum discipulis loquens ait : Cum mali 
sffts, no$ti$ bona data dare /i/tts ve$tri$ (Lue^ xi). 
[Hieron.] His potissimum consulendum est qui pi^ 
locorum et temporum, vel qtiarumlibet reruin op- 
portunitatibus constrictiustibi junguntur. Praevtdens 
autem quosdam obtendere paupertatem, et praecep- 
lum velle eludere, addit, nolite errare, Deus non 



que portantur. Hacc onera, peccaia sunt; alia ergo D irridelur. Quasi dicat : Nemo vaiie se excuset, quia 



sunt in qutbus quisque proprium portat, nec portat 
cum atio, nec projicit in alterum ; alia quae cum 
aliis et pro aliis portantur. Itcni, propter diversos 
bomines haec dicit. Contra eos enim qui putant 
hominem aiienis inquinari peccatis, dicit, unus- 
qnisque onus suuin portabit. Alienoquidempeccato 
nullus inquinattir, nist consentiendo vel imitando 
fecerit suum. Item, conti*a negligcntcs qui nullum 
curant corrigere scrtiri, qttod alicnis iion contami- 
ncntur peccatis, dicii, inviccin onera porlate. Oiiera 
infirmitatis inviccm portamus, dum Icnitate iram 
alterius sustineamus, cl duni ei qui la^sit, si pelit 



Deus non polest falli. Scit enim corda nostra, uon 
ignorat facuUates. Excusatio verisimilis hominem 
potest pIacare,Deum non potest fallere. [Ambrosius, 
Augustinus, Hicron.] Et vere non : Qum enim se- 
minaverit homo, pracsentis vitae labore, herc et melet, 
id est horuro mercedem re^Jpiet. Et vere, quoniam 
qui $eminat in carne «tia, ut de carne, id est qui 
seminat carnalia vitia ct fovet, et qtii omnia quae 
facit, ctsi qua bona vidcaiilur, ideo facit ut carna- 
litcr ei bene sit, el qui de lege «^rnaliter sentit, de 
carne et nietet convenicntcm roessem, scilicet cor- 
ruptionem. Nihil enirn mclius convcnit carni quam 



(91) August., De cons. Evang. 



(9'2) Id., Dcvcrb. Apost. 



165 COLLECTANEA IN EPIST. D, 

corruptio. Quiautem seminat in splrUUf [Ambrosius] 
id est qui spirilui dal assensum ex fide cum clia- 
rilate serviendo juslilise et legem spiritnaliter in- 
tclIigendo,fl(e<fifri/tt et metel^ convenientem messem, 
scilicct vitam wternam. [Augustinus] Nota quod 
bomo constat ex spiritu et carne. Ideo seminat in 
spiritu et carne. Porro bomo etiam Cbristianus ad 
comparationem Spiritus sancti caro est. Iliud etiam 
observandum, quod cum dicit, qui seminat in carne, 
addit, sua, cum vero dicit in spiritu, non addit suo; 
qula semen carnale ex bomine est , semen vcro 
spirituale ex Spiritu Dei est. , Messis vero bscc in 
ftne promittitur. Ideo quod in seminando perseve- 
rantia opus est. Undc addit : 

Vkrs. 9-13. — c Bonum autem facientes , non 
4 deficiamus : tempore enim suo metemus, non 

< deflcientcs. Ergo, dum tcmpus bal)emus, operemur 
« bonum ad 4>mnes, raaxime autem ad domesticos 

< fidei. Videtc qualibus iilteris scripsi vobis mca 
« manu. Quicunque enim vohint placere in carne, 
« bi cogunt vos circumcidi, tantum ut crucis 
« Cbrlsti persecutioiiem non patiantur. Neque cnim 

< qui circumciduntur legem custodiunt, sed volunt 
« vos circumcidi, ut in came vestra glorientur. i 

Bonum autem, Quasi dicat : Ila se babcant 
prxlati erga subditos, ei subditi erga pnelatos, 
ut dixi. Utrique autem, scilicet prsclati et subditi, 
ncn defieiamus^ facientes fronuni, quia non dcbct 
«leficere operando qui non deficiet iii nictendo. 
Si bomo non imposuerit finem operi, n^^c Deus 
imponet remunerationi. Quantum perseveraverinius 
inoporibus, tantum melemus in fnictibus; etquan- 
tum avidltasinquirentisse ditataverit, tantum se ape- 
riet ad prxmium manus retribuentis, quia slc reci- 
piet quisque, quomodo facit, quia qui fortis erit ad 
seroinandum, fortis erit ad meteiidum. Undesubdit : 
Tempore enim cuo,- id est conveniente, metemus^ non 
deficientes, Nota quod ait, suo tempore, non utique 
Deus statim facit quidquid ad salutem oratur ; nec 
ideo denegat quia diflert, scd tempore suo, id est 
congruopraestat. Et quia metemus indeficientcs, ergo^ 
dum habemus, in bac vita tempus seminandi, opere- 
mur botium. [Ilieron.] Tempus scminandi est pne • 
scns vita qua curriinus; in bac licet nobis quod vo- 
iumus seminare. Cumvero transierit, operanditcm- 
pus auferetur. Unde : Operamini^ dum dies est ; ve- 
ttiet nox quando jam nuUtu poteritoperari{Joan. ix). 
Operemur bonum, dico ad omnes, ut sit perfecta di- 
lectio, maxime autem ad domesticos fitiei, id est ad 
eos qnl sunt de familia nostra per fidem, id est ad 
Cbristiaoos. Omnibus enim pari dilectione vita 
aetema oplanda est, etsi non omnibus eadem pos- 
sint exbiberidilectiottis ofilcia; quxfratrlbus niaxi- 
me exhibenda, quia faciliores et propensiores in 
bono clrca fratres esse debemus, quia sumus invi- 
reni membra. Si enim in cunctos libertatis frena 
laxantur, maxinie in domesticos, id est in Chrislia- 



PAULI. — IN EP. AD GALAT. 166 

A nos, qui babeiit eumdem Paircm, eju&demque magi* 
striappeliationecensentur. (95) Ouinibus igituriiu- 
pendenda est misericordia, in quo prxponendi simt 
justi qui sunt ex fide. Quia auteni omnibus etiam 
inimicis nostris qui scelerati suiit, et perscquenti- 
bus Ecclesiam benefaciendum sit, tcstis est Deus 
qui dicit : Benefacite his qui oderunt vos, dHigite fm- 
micos testros (Matth, v). ULi manifesle ostenditvis- 
cera misericordise peccatoribiis non esse claudcnda, 
nec etiain sl adversum iios bostilem animum gcrant ; 
quia et ipsi bomincs sunt. Et lioc exemplo Dei Pa- 
tris astruitur, qui soiem suum facit oriri super bonos 
et matoSf et pluit super justos et injustos (ibid,), 

Sunttamen qui a^timant eleemosynastanturo jus- 
tis esse pncbendas, peccatoribus autero nibil dari 

B oportere, ne contra Deum conemur, si els volumus 
subvenire quos ipse vult punire. Adbibent etiaiu 
testimonia sancts Scriptura;. Dicit enim Scriptura : 
Da misericordiamf et ne suscipias peccalorem^ el inh 
piis et peccatoribus redde tindictam, Benefac humiii 
ft ne dederis impio, quia et AUissimut odio habei 
peccatores, et impiis reddet tindictam (Eccli, xii). 
llaec verba quomodo accipienda sinl non intcUigen- 
tes, detestabili crudelitate induuntur. Unde nos 
oportet baec cbaritati vestrae explanare qualiter in- 
telligenda sint. llla ergo ob boc dicta sunt, ne cui«* 
quam peccatori ideo benefacias qula peccator est ; 
sed quia bomo est, ut non sis ad judicandum remis* 
sus, iiec ad subvenieudum inbumanus. Ita utmmque 

^ praeceptum teuebis ; odias etiam in illo quod Deus 
odit, id est quod malus est, el cornpe et perse- 
qtiere, ut perimas quod bomo fecit, et consenra 
quod homo est. Peccatum quippe bomo fecit, bomi- 
nem vero Deus ; et non suscipias peccatorem, ul 
velis salvum esse in eo quod malus est, sed quia 
homo, ut iiulli bomini claudatur misericordia, uulll 
peccatori relaxetur impuniias. Persequamur ergo in 
malis propriam iniquitatem, luisereamur in eisdem 
commuiiem conditionem. 

VideUj etc. [Ambrosius] Postquam ad meliora 
opera horutus est cos, redit ad illud unde prius 
agebatur, ne scilicet legales observantiae teneantur; 
[llieron.] ne quis autem sub nomine ejus fallat incau-* 
tos cavet, finem Epistolae manus suae adnotatiune 

D complens.Abboc enim loco,manu sua usquead llnem 
scripsit. Quasi dicat : Ut finnius praidicta teneat.s, 
videte quatibus scripturis scripsi vobis mea manu, 
ut sciatis banc Eplstolam a me missam, ef per boc 
magis obediatis. Quicunque enim. Quasi dicat : Opus 
fuit ut scriberem, quia pseudo instant. Et boc est: 
QuicuMitte enim votunt piacere^ Judaeis infidelibus, 
in eamej id est in carnalibus observantiis, hi eogunt 
vos circumcidi^ improbiute non rationeducuntur. El 
id propter boc tantum faciunt, ut non patiantur, ab 
infidelibus Judaeis, persecutionem Christif id est quae 
pro cruce Cbristi iufei tur. (Ambrosius] Isii erant 
pseudo qui sic Cbristum praedicabant, ut etiam ie- 



(03) Aug., in psalmo cxi 



•167 



PETRl LOMBAUDl 



m 



gem gcrvandam docerent, criiccm prasdicabani. ut A esl grandc ludibrium impiis,^ grande mysleriuiii 

a fidelibus quaestuiu accipcrent; legcm, ut Judaiis '^ * 

placereot [Hierou.] Vel Tortc boc ideo dicit, quia 
Romani, Bcilicei Caius Caesar et Octavianus Au- 
gustus leges promulgaverunt, ut Judsi, ubicunque 
essent,proprio rilu viverenl ct patriis Cffiremoniis de- 
servirent. Quicunquc igitur circumcisus eral, licet 
iii Christum crederet, quasi Judasus habebatur kk 
gcnlibus ; qiii vero incircuincisus sc non essc Ju- 
dieuni prxpulio prsererebat, persccutionibus tam 
gentilium quam Jiidseorum ficbat obnoxius. Has igi- 
lur pcrsecutiones lii qui Galatas depravaveranl 
dcclinare cupienlcs,circumcisionem pro defensione 
discipulis pcrsuadcbaiit. Nam ncc Jud» pcrsequi 
eos potcrant nec gcntiles quos videbanl et prosc 



piis. Hic ergo opprobrium et deforniitalem Chrisii 
aon crubescamus, sed veneremur. DeformiUs eniiA 
Christi tc format ; nisi dcformis illc essc voliiissct, 
tu formam quam perdidisli non recepisses. Pende- 
bat enim in cruce deformis, scd dcformitas illius 
pulchritudo nostra crat. In hac ergo deformiutc 
gloricmur, cujiis signum in fronte portamus. De 
hac deformitatc non erubescamus, sed gaudcamus 
cum ApostoIo,qui dicit se gloriari inChristi cruic. 
Poterat dicere, in sapientia, in potestate, io niaje- 
state : et verimi diccret. Sed estmagnum in sapicntia 
Dei vcl majestate vel potestate Dei gloriari, sed roajus 
iu ci-ucc. IJndc impius insultat, irridetque philoso- 
pliiis. Et quasi quis diceret : Cur gloriaris incrucc? 



lytos circumcidcre, ct ipsos legalia obscrvare.iVeiyiie ^ quid cniin prodesi? [Augusttnus] Eccc quid : Per 



enim qm drcttmcidtmtur. Quasi dicat : \cre idco 
tantum faciont, ut vitent persecutionero ; non ciiim 
pro amore legis boc faciunt ; neque enim qui cir- 
cumciduntur, legem cuttodiunt. [Augustinus].IllAm 
dicit custoditionem Icgis, scilicet non occidere, non 
rottichari, ct alia hujiismadi, ad bonos morcs per- 
lincntia : quae nisi charitate ct spc aetemorum bono- 
rum, quae per fidcm accipiuntur, implcri non pos- 
ftunt, ut jain dictum est, ud voluni vos drcumcidi 
ut in carnetestra [Ainbrosius], id est de carjiali cir- 
curocisione in qua dolor est vobis, glorientur apiid 
Judeos,coquo«J Um multos prosely tos faciunt. 

YBns. U-18. — « Mihi attlem abait gloriari nisi 
4 in cruce Domini noslri Jesu Clu-isti, per qucin mi- ^ 
I hi liuindus cnicifixus csH et cgo mundo ! In 
f Christo enim Jesu iiequc circuincisio aliquid va- 
f lct nequc praeputiura, scd iiova orcatura. Et qui- 
4 cunquehanc regulaui seculi fuerint, pax «upcr 
I iilos cl misericordia ct super Isracl Dei. Dc ca^tcro 
f nemo mihi moleMus sit. €;go cniin stigmata Do- 
I mini Jesu in corpore meo porto. Graiia Domini 
f noslri Jesu Christi, cuin spirilu veslro, fratres. 
f Amen. i 

Mibi aulem ab$it. (94) Quasi dicat : llli In carnc 
gloriantur, mihi autem ab^it gloriari, nisi in cruce 
Domininostri Jesu Clirisii. Ecce ubi muiidiphiloso- 
phus cpubuit, ibi Aposiolus ibesaurum reperit : quod 
iili visum est fiiuliltia, Apostolo faclum est sapientia 



quemt id cst Christum crucifixum, mihimundus cru* 
cifixus estf ut me non teneat, ei ego mundo, ul eum non 
teneain. Quia ncc ego in raundo aliquid cnpio, nec 
ipsc aliquid suuin in mc c<^noscit, sicot Dominus 
ail : Vemt princeps mundi hujus et in me non kabel 
quidquam {Joan, xiv). Et est sensus : Per crucein 
Chrisli mundi concupiscentije non habenl in mo 
dominium, nec mundus jam sc mihi ingcrit, d ^o 
contra eum sum fortis. 

£t iiota quia non sine causa ulrunHiuc dixit, sci- 
licet ct sibi mundum crucifixum et se nmndo. Ple- 
ruinque eniin coiitingit ut homo munduro nienie 
non tcneat, scd tnnien ninndus cnro suis ciipiditiili- 
bus vel occupiUionibus aslringit. Et niortuus c^^t 
homo mundo, ct mundus cutn quasi vivtis concu- 
piscit, duin alio inlentum in suis acltbus rapere con- 
tcndit. Sed iiec Paulus munduin cupit, nec inundcs 
eum, ut in duobus morluis noutcr ucuUrum vidd. 
Quia crgo nec Paulus inundi gloriam querelial, nec 
a mundi gioria' ipsc quaerebatur, idco et sc aiando 
d sibi mundum cmcifixum esse gloriabatur. In 
Christo emm. Qiiasi dicat :4deo solum in Cliristo 
glorior, quia in Chrislo Jesu ncque circumcisio ali- 
quid valet, neque prcepuUum, Quasi dical : ^qualia 
sunt Deo praeputium d circumcisio, sed nota crea- 
tura, id esl regeueratio el nova vita. Novam enim 
creatiiram dicit novam vilam per fidem Christi. 
Ego in cruce glorior ; el quicunque fuerinl sccuti 



d gloria. (95) Noli ergo crubesccrc de cruce D hanc reguhun, id esl rectitudineni gloriandi, pax, id 



Cbrisli, recole frontem tuam, nc linguam expave- 
scas alienam : dc qua cruce ut non erubesceremust 
cam in ipsa fronte, id cst pudons domicilio locavi- 
mus. Idcocnim cr.ux jn frontc crcdcntium, ubi se- 
desesl verccundix iigilur^ ,ul de nouune e;ius. fides 
non enibcscal, d magis Dei ^riam ^oam Jhomi- 
Rumdiligat. (96) Signum vdcris Te&tamenliciccum- 
cisio in ialenli carne, slgnum novi Teslamenti <riix 
in libcra fronte. Ibi enim occultatio, hic revelalio 
cst : ibi sub velamioe, hic revelaia facic. (97) Crii- 
ccm autem ut in ea gloricmur Dominiis suo gcstans 
humero, pro virga regni nobis comnieudavJt : quod 

(94) Angust.. Do vci b. Apost. 

(OS) Id., iii senn. do Passionc CliristL 



est tranquillitas mentis, et nusericordlif de pecca' 
tis, id est pcccatorum reniissio, erit a Deo super 
eos geniilfis^ ^et diam super Israfil^ id est Judaeos, 
non uliqucKsamalcs sed qui sun.l A«t, id cslspiri- 
tiiales. [AmbPOSius]! Duas enim paiteshic sigiiifici* 
\lt super quas manet pai d miacricordia Dci« sei- 
licct genlilium Odeljmn cl Judaeorum ccodenliiini* 
Et de costeroy id est amodp. Vel, ^ cetcro» ita ul 
sint duae dictioncs, id est dd alio prseter fidcm, sci - 
licct de legalibus, nemo sii molestust ut iterum c(i- 
gar scribere de eodem. Undc dicil Ambrosius : Nou 
vull per turbiiteiitas conteiitiones tscdiuiu sibi fieri 

(96) Id., snper Joan. 
(117) 1(1., de verb. Apost 



IM COLLECTANEA IN EPIST. D. 

de rejquae tum «itiserat exposita.Vel sicut in Graeco 
legitiir: De cwtero^nemo laborem mt/ii exidbeat^ vel 
jnroisiett scilicet ut nirsus in Tobis necessitalein ha- 
beaui laborajidi. Laborem enim ].02 praestat magi- 
stro qui aliier sentit quam docuit. Dico ut nemo sit 
niolistus mihi, eui utiquenon est facienda molestia. 
Ego enim porlo in eorpore meo , pro (idelibus sti- 
gmata Domini Jesu, id est sigiia militiae Cbristi, quae 
me comprobant esse militem, sciiicet passibneSf tri- 
bulationes, etc., quod non pseudo faciunt. Quasi 
dicat : quod tos non atCenditis. Stigmata ergo ap- 
pellavit quasi notas poDnarum de persecutionibus 



PAULl. — IN EP. AD EPHES. 470 

A quas pstiebatur. Stigma enim dicilur punctum vel 
nota aliquo ferro facta. Et est sensus : ideo non de- 
bet Oeri mihi nioleslia, quia ego habeo alios confli- 
ctus, et certamina qua; in persecutionibus qnas pa- 
tior mecum dimicant. Gratia, Ecce conclusio Epi- 
stoix, quasi subscrlptio, qua |et in nonnullis aliig 
Epistolis utilur; quasi dical : Ut praedicla teneatis, 
gratia, non dissensio, non legis servitus, non rixa, 
non jurgium, sed gralia Domini Jesu Christi, o fra- 
tres^sit cum spirituvestro^ idesl cum ralione vestra, 
ut veritatem semper intetiigatis. Anwn.Per hoc ver- 
bum Hebncnm vera esse quae locutus est ostendit. 



IN EPISTOLAM AD EPHESIOS. 



ARGUMENT13M. 

Ephesii sunt Asiani. Hi accepto verbo veritatis» 
perstiterunt in fide. Hos collaudat Apostolus, scri- 
bens a Homa de carcere per Tychicum diaconem. 
CAPUT PRIMUM. 

YfiRS. i-4. — c Paulus apostolus Christi Jesu 
< per voluntatem Dei , omnibus sanctis qui sunt 
c Epbesi et fidelibus in Cbristo Jesu, gratia vobis ct 
4 pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Cbristo. 
€ Benediclus Deus et Pater Domini nostri Jesu 
t Cbristi, qui benediiit nos in omni benedicttone 
c spirituali in eoelestibus in Christo, sicut elegit nos 
c in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus 
c sancti et immaculati in conspeclu ejus in chari- 
c tate. » 

PauluB apostolus, Hanc Epistolam scribit Aposto- 
lus Epbesiis. Ephesii autem sunt Asiani : hi per 
Paulum non fundati, scd confirmati fuerant in lide. 
Eos enim non fundavit Apostolus in fide, sed confir- 
niavit, inuUa pro eis passus a perfidis, qui post 
confirmationem firmiter steterant in Gde et in bonis 
operibus. His scribit Apostolus a Roma de carcere 
per Tychicum confortatoriam Epistolam, cum ulte- 
rius non esset eos visurus : et sciens eos esse bo- 
nos, non arguit de culpa, sed ne relabantur limcn- 
dum erat. Qui enim slat cadere potest, et quia nul- 
Ins adeo perfectns est qui crescere non possit, eos 
ad ulteriora hortatur; et ne recedant a fide pro suis 
tribulationibus, scilicet Aposloli, teneantque suas 
ordinationes, el prsesertim ne perfectio erigat eos 
iatumorem, ostendit de quo statq ad quem djgnum 
voeati sunt, dicens, omnia beueficia eis vel aposto- 
lis ipsis, vol loli humano gcneri per solam Dei gra« 
tiam collata fore. Esl igitur intentio Aposioli in bac 
Epistob Ephesios in bonis habitis confirmare, et ad 
iilteriora provocare, nec non et ad bumiiitatem ac- 
tiouemque gratiaruin informare. Hodus tractandi 
talis est : De more suo salutationem prsemiltit. 
Dcinde gratias agit Dco, exponens prius beneficia 
Patrol. CXCII. 



B humano generi praestiia, post ipsis apostolis spe- 
cialiter indulla, deinde Ephesiis ipsis oslendens a 
quo et ad qnid vocati sint. Deinde Christi digniia- 
tem et pnelationem ostendit, postea ad patientiam 
el charitatem eos invitai, unitatem fidei et Ecclesia 
commendans et dona gratiae connumerans. Tandem 
ad certamen exhortans coritra principes tenebra- 
rum, militise Cbrislianse armaturam describit. Prius 
ergo salutaiis, et se noto nomine signiflcans, ait : 
Paulus apostolus Christi Jesu, non meis merilis, 
sed per voluntatem Dei^ ita et vos per eam habeti^ 
quidquid boni est vobis. Paulus, inquam, scribit 
vel mandat, vel ego Paulus scribo sive mando om^ 
nibus qui sunt Ephesi sanctis exercitio virtutum, ei 
fidelibus fide recta qnae est in Christo Jesu. Rectc 
illa duo posuit : tunc enim prodest ac creditur bona 
vita, si fides est in Christo Jesu ; tunc vere sancii 
sunt, si fideles sunt in Christo. Yel distingue inter 
sanctos et fideles, ut sanctos inleliigas majores et 
perfectiores, fideles minus perfectos. bcribit ergo 
sanctis, id est perfectis, et non solum eis, sed etiam 
fidelibus, qui, si non sancti sunt, vel in fide sani. Et 
quod sancti sunt et fideles, hoc cst in Christo Jesu, 
id est opere Christi, non meritis suis. Et in scri- 
bendo ante alia salutat dicens : Gratia justificMionis, 
et paXj [Ambrosiusj id est tranquiilitas meniis, et 
reconciliatio ad Deum, sit vobis, a Deo, Patre nosirOf 
per quem omnia condita sunt et restaurata, et Do^ 
mino Jesu Christo, sine quo nulla bona dantur vobis. 

D [Haimo] Benedictusj prsemissa salutatione incipit a 
gratiarum actione innuens esse a Deo , [Ambrosius] 
quia aliter benedicitur Dcus ab homine, aliter homo 
a Deo : unum quidem benedictionis verbum est, 
sed pro congrucntia pcrsonae varie debet intelligi, 
sicut el facere dicitur Deus et homo, sed Deus nutu 
solo impossibiliter facit, homo vero conatu el la- 
bore; ita Deus benedicitur ab homine cum laudibus 
dignis extollitur, homo autem a Deo, cum Deus e* 
gratia^ suse dona impcrtit, non meriiis ejus. sed mi- 

G 



I7i PETRl LONBARDI . m 

lencordia sua. Ait ergo, Deu$ sil benedictus corde, A prsedestinans ut tales per fpratiam ejus eaaciiius. 

Sed Pelagianus verltati resultans ait 



ore, opere, et a me et a vobis, et a bonis : Deus dico, 
qui est Pafer generatione Domim nottri Je$u ChrUlu 
pro quo nobis benefacit. Qui benedixit no$. Post ac- 
tionem gratiarmn enumerat beneflcia quse a Deo 
per Gbristam toti humano generi sunt dau, et dis- 
linguit duas Dei praeordiuaiiones, et earum effectus, 
quarum altera est de praesentt ad justitiam, altera 
de futuro ad coronam : nec dicuntur du», quin una 
Dei sit praedestinatio quae est ipse Deus, sed quia 
de duobus est ipsa Dei aeterna praeordinatio, sci* 
Hcet de pncsenti in justitia, et de gloria in futuro. 
Deus enim antc mundi constitutionem, cum nullus 
quidquam menicrat, praeordinavit quod in tem- 
pore gratiae abqnos a perditis separaret, et justos 



Pnesdebat 

Dens qul essent futuri sanai et immacnlati per 
liberae voluutatis arbitrium; et ideo cos in sua pra^- 
scientla quales futuros esse praescivit elcgit. Elegii, 
inquit, antequam essent, praedestiBans fliios quos 
futuros sanctos praescivit : nec fecit, nec se facto- 
rum, sed ipsos facturos esse praevidit. Quem con- 
fntat Apostolus dicens : ut essemus sancti virtutiiKis, 
ei imniaculati^ a malit, a criminc; et hoc tn con- 
$peciu eiu$y nou homiiium, id est intus ubi ipse 
conspicit, non estra ubi homines vident. Yei« in 
conspectu ejus, id est ut eum conspiciamus, et boc 
non fecit ipse meritis nostris, sed in cbarltate sua. 
Amor enim Dei hoc fccit. [Haimo.] Yei ita dico, ut 



et immaculatos faceret; prasordinavitetiam quod et B ^g^^g ggn^i ^t immaculati, et hoc in charituU, 



itlos justos ad aeternam beatitudinem perduceret. 
Harum praeordinationum alteram hic implet, id est 
fuia justos facit; alteram in futuro implebit, quae 
erit omnium perfectio, aqua consummationeomninm 
incipit, ostendens eflectom e^us, et .utens praeterito 
pro futuro pro rei certitudine, cum ait : Qui DeuS 
benedixit^ id est l)enedicet, no$^ nostris meritis ma- 
ledictos, id est in futuro exaltabit, dando immorta- 
Htalem. Unde subdit : /n onun benedietione tpiri' 
tuali, fd est exaltabit omnimoda exaltatione, et 
perfecta, quae tota erit spiritualis eliam in corpo- 
ribus, quae tunc babebunt naturam spiritus , quia 
erunt agilia et habilia, cil)o non egenlia, quae spi- 
ritui naturalia suul. Benedictione dico babita in cos- 
U$tibu$y id esl in coelo. Et boc flet, in Chri$to^ id ^ 
est operante Gbristo. Sicut, Posuit effeclum se* 
cundae praeordinationis, scilicet quae erit de fuluro, 
hic pouit primam praeordinationcm quae est de prae- 
senti, tangens eflectum ejus ; quasi dicat : Benedi* 
cel nos in futuro; quod etsi videtur ex meritis, ita 
lamen gratis erit, sicut et prima praeordinatio gra- 
luita est, quia merita quae pnecedunt futuram vi* 
lam ex gratia sunt, et dona Dei sunt. Coronat enim 
in nobis Deus dona sua, non quae ex nobis sint 
merito. Et hoc est quod ait : Ita gratis hoc ;faciet, 
sicut gratis nos elegit, praedestinando, et boc tn 
ip$o^ id est per ipsum Christum. Eleglt dico, ante 
mundi eoMtitutionem^ id est antequam essemus. Ne 



id est per charitatem nostram qua diligimus Deum. 
[Ambrosius] Potest enim intciiigi vel de cbariuie 
Dei qua diligit homines, vei de charitate ipsorum 
hominum qua diligunt Deum. 

Vers. 5-10. — « Qui praedestinavit nos in ad- 
« optionem flliornm per lesum Ghrlstum In ipsum : 
« secundum propositum voluntatis suas in laudera 
« glorlae gratiae suae : in qua gratificavit nos in di- 
« lecto Fiiio suo, in quo haliemus redemplionem 
« per sanguinem ejus, remissionem 163 pcccatorom 
« secundum diviiias gralie ejos, quae superabun- 
< davit in nobis in omni sapientia et prudentia, ut 
« notum faceret nobis sacramentum voluntatis tpae, 
« secundum beneplacitum ejus quod proposuit in 
« eo, in dispensatione pieiiitudinis temporum in- 
« staurareomnia in Christo qux in coelis et quae ia 
« terra sunt in ipso. i 

Qui preBde$tina9it, Posita praedestinatioDe quae 
pertinet ad justitiam el sanctitatem viUe praesentis, 
ponitur hic aiia praedestinatio peHinens ad yitam 
aetemam, cujus eflectum supra notavit. Quasi dicat : 
Elegit nos ot hic essemus sancti : ipse utique qui 
pra!de$tinatit no<, id est gratia sola praeelegil, id est 
volunlate gratuita, m adoptionem /i/iomm, id est 
ad bona quae Alii habituri sunl. Filii auiem sunt 
credcntes in eum ; et hoc est qood suinlit : Per Je- 
$um. Qoasi dical : quod ipsi filii sunt, boc non est 
per merita, sed per Je$um Chri$ium, Praedesliuavit 



quis ergo putet animas cum Deo fuisse aeternas, et D nos dico venluros, in idip$umt id est eadem habitu- 



lunc aliquid meruisse, juxta errorem illorum qui 
ante liaec visibilia dicunt foisse quasdam animas 
sanctas, et ideo tunc fuisse electas; sed aperte os^ 
teiidit hoc falsum esse dicens : Elegit nos ante con- 
stltutionein (1). Quomodo autem eiigeret eos qui 
Aondum erant nisi piraedestinandoT Elegit ergo prae- 
destinans nos : et sicut non elegit eo quod tunc 
sancti essemus, ita nec ideo quia sancti futuri es- 
lemus. Sed potius elegit nos ad hoc , ut in tempore 
gratiae esMimu $aneti, per bona opera. Non ergo 
quia fuiuri eramus eiegit, sed ut essemus sancti. 
Ideo quippe tales futuri eramus, quia elegit ipse 



ros cum. Christo. Praedeslmavit dico, non nostro- 
placito , sed $ecundum prope$itum voiuntatie tuw^ id 
est secundum bonam voluntatem, longe anlequam 
impleretur in nobis praedestinatio, hal>itam, Tel om- 
nibus palam proposilam et ostensam. Praedestina- 
vlt nos dico et sanctificavit : et hoc tn laudem glo' 
n> gratia siia?, id est ut laudemus gloriosam gra- 
tiam; quasidicat: Gtoria gratiarum est aeterna ad- 
optaiio, iii gua gratia graiificavit nos, id est gratos nos 
sibi fecit. Hic notatur eflectus primae praeordinaiio- 
nis quae pertinet ad justitiam. Gratificavit, dico, in 
diiecto Fiiio suo, pro quo nos ditigit. Diligens eniffl 



(!) August. De praedest. sanct. 



m 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULL — IN EP. AD EPHES. 



174 



UnigeDiium, etiam illis quos diligit» ei quibus A etiam quae in terris sunt, cum ipsi liomines qui prac- 



Tult Filius divina dona largitur, in quo. Eece hic 
ostendit per quem facti sumus grali, dicens : /n quo, 
Filio kakemus redemptionem^ ut possimus reverti a 
captivitate qua serviebamus diabolo venundati sub 
peccato ; habemns, inquam, per ianguinem ejus^ qui 
nostrae redemptionis est pretium : Et habemus re- 
missionem peccatorum, in baptismo ; dupiicera gra- 
tiam ostendit, quia et redemit, et peccata nostra 
non imputavit. Et hoc pra^tiUt nobis, seeundum di- 
vilias gratics ejus, id est secundum divitem et copio- 
sani gratiam suaro, quia omnia dimittit, et totum 
jus inimici destruit. Qute superabundavit. Hacteius 
^it de his quae toti humanogeneri collata sunt, 
modo agit de his quae singulariter apostoiis dedit; , 
quasi dicat : Dico divitias gratiae ; quae gratia cum " 
omnibus abundasset fidelibus , in nobis apostolis 
superabundavit, id est plusquam in aliis abundayit, 
ut verbi gratia in boc, scilicet in omni sapientia, id 
est in omni de divlnis noiitia, et prudentia , id est 
providenlia temporalium. In omni dico, ita ut notum 
faceretnobis sacramentum vo/ttnfo/is «uo?. Yoluntatem 
suam secretam aliis , id est iiiud quod secreta vo» 
lufitate facere volebat. Et quid illud sit supponit* 
scilicet instaurare omnia, et hoc non meritis no- 
slris, sed seeundum bonum placitum ejusy id est se- 
cundum bonam voiuntatem suam ut boua fieret sub- 
veniret. (2) Quod bonum placitum vel sacramentum 
proposuity id esi longe antequam lieret posuit;, vel 



destinati sunt in aelemam veritatem, a corruptionis 

vetustaie renovantur. Etest sensus : Voluit instau- 

rare, id est supplere, quae in coelis sunt, id est nu- 

roerum angelorum diminutura implere, et quae in 

terris sunt, id est homines qui per peccaiuni depra- 

vati erant renovare. Yel, quae in coelis sunt, id esl 

aniroas sanctorum quae jam in ccelis, et quae in 

terra, id estsanctos qui adhuc in terra sunt. Et boc 

in Ohristo, id est per ipsum Christum. Chrisli enim 

adventus salus est, et sanctis qui jam cum Cbristo 

sunt, et illis qui adhuc futuri sunt. 

Yers. 11-14. — I In quo etiam nos sorte vocati 

sumus, praede.stinati secundum propositum ejus 

qut operatur omnia secundum consilium volun- 

taiis suai, ut simus in laudem gloriie ejus nos 

qui ante speravimus in Chrislo. In quo et vos, 

cum audissetis verbum veritatis, Evangelium sa- 

lutis vestrae, in quo et credentes signati estit 

< Spiritu promissionis sancto, qui est pignus ha^ 

< reditatis nostrae in redemptionem acquisitionis 

< in laudem gloriae ipsius. » 

in quo, etc. Ne apostoli in quibus superiibundat 
gratia viderenlur roeruisse aiils, ostendit eos ita 
gratis vooatos non iroeritis, sicut fuerunt alii, di- 
cens : In quo Christo, id est per quem Christum 
etiam nos, aposloli ut vos alii, sumus vocali, per inte- 
riorem gratiaro : et hocnonroerilis, sed sorle, idesl 
divina electione. (4) Sors enim dicilur Dei gratia, 



omnibus palam obtulit. lilud dico iroplendum in eo^ ^ qua salvi facti sumus : quae bene dicitur sors, quia 



Filio, sciiicet non in alio« id est in Christo, et non 
in alio teropore implendum, sed in dispensatione ple- 
nitudinis teroporuro, id est in plenitudine temporis 
dispensati a Deo, id est in tempore gratiae, quo im- 
plere quae caeteris teroporibus promissa et figurata 
sunt, divina providentia rationabili(er dispensavit. 
Si enim ignari penitus essent homines, non prae- 
docti, non recipereut Christum ; et nisi prias de na- 
Itirali eidoctrinali lege essent convicti, superbi par- 
▼ipendereiKiCbrisli adventum. (3) Ne ergo quaeratur 
cur in hoc tempore potius quam in alio voluerit im- 
plere secretum suae voluntatis, scilicel instaurare, 
id est ad primum statum reducere, omiita, per pec- 
catum destructa, et quas in eaUs sunt^ id est ange- 



hominis non est electio, sed voluntatis Dei, qul 
Rulla nostra merila invenit, sed sorle voluntaiig 
suae nos ad salutcro vocavit, quia voluit, non quia 
digni fuimus. [Augustinus] Haec est sors unde illa 
tunica Domini desupertexta , quae charitatem si« 
gnificat, sorte super eam inissa provenit, quia Dei 
gratla .charitas inspiratur, non roeritis vocati su- 
mus. Nos dico prius praedeslinati, id est per graiiam 
praeparati et electi : et hoc non secundum merita» 
sed secundum propositum ejus, qui^ etiam in aposlo- 
lis, operatur omma, etiam veile l)onum. (5) Ipse ergo 
ut credere incipiamus operatur. Non enim quia cre- 
dimus, sed ut credamus el^t nosetoperatur omnia. 
Et hoc secundum consHium voluntatis suee^ id est se- 



los, et qum in terris sunt, id est honiines : non quod D cundum voluntatem suam» quae est ex ratione. Quasi 



pro angelis mortuus est Christus, sed ideo eliam pro 
angelis fit quidquid bominum per ejus mortem re- 
dimitur et liberatur a inalo, quia cum eis quodam - 
modo reditur in gratiam post inimicitias quas inter 
bomines et sancios angelos peccata fecerunt; ei ex 
ipsa hominum redemptione ruinae illius angelicae dam- 
num reparaiur;etutiquenoveruntangeli sancti do- 
cti de Deo, cujus veritatis aetema contemplatione beati 
sunl, quanti numeri supplementum de Jgenere bu- 
niano integritas iUius civitatis exspectet. Instauran- 
tur autem quae in ccelis sonl, cum id quod inde ce- 
cidil in angelis redditur ex bominibus. Iiistaurantur 

(2) Angust. De praedest. sanct. 
(5^ ld.« in Enchir. 



dicat : Quare nos magis elegit ad oflicium praedica- 
tionis et apostolatus nescimus, sed tamen consilio 
fecit, non temere. [Augustinus] Etad hoc voselegii, ut 
simus in laudem gtoriteejust \d estul periios alii lau- 
deut gloriam ejus, ul exemplo nostro nemo jam glo- 
rietur in homine. [Ambrosius] Yerum est enim quod 
ait : Non vos me elegistis, sed ego elegivos {Joan. xv). 
Laus autem gloriaeDeiest, cum mulli acquiruntur ad 
fidem, sicut gloria medici est cum multos curat. 
Simus, inquam, in laudem ejus nos aposloll , ^iit 
ante omnes alios quibus Christus praedicavit, et qui 
per eum conversi sunt, speravimus in CkristOf el 



(4) Aug. in psalmo cxxx. 

(5) ld.,Dei • 



i nraedcst. saiict. 



m PETRI LOMBARDI HG 

ideo tales esse debemus, per quos alii laudenl. /n A * clesiam qus est corpus ipsius, etplenitado cjusqul 
quOf etc. Eipositis bis qux apostolis collata snnt, < oronia in omnibus adimpletur. > 



modo veuit ad ea quae dedit Epbesiis. Quasi dicat : 
Speravimus in Cbristo, in quo GbrisCo, id est in 
cujus fide, et vo<, Epbesii, estis, cum audimsetis^ id 
est per boc quod audivistis ; et postquam audivistis, 
Don ante. Gum enim et causam notal bic et tempus. 
Gum audivissetis, dico, verbum veritatis, sciiicet 
Evangelium salutis vestrae, quod salutem annuntiat, 
et ad salutem vocat. /n quo Gbristo, id est in cu« 
jus operatione, et vd<, credentes, signati eitts, id 
est divisi a grege diaboli. (Hieronymusl Vel, signati 
estis, imagineDei rerormala in vobis. Unde : signatum 
est supernos/umen vu/liis tui^Domine(Ptal. iv). Elboc, 
Spiritu sancto promissioniSf id est per Spiritum san 



Propterea, Enuroeratis beneficiis bumano generi 
vel apostoiis vel Epbesiis coilatis, quid de l^eneficiis 
Epbesiis datis sentlat Apostolus snbdit, sciiieeC 
quod gratias agit, et rogat superaddi , ne illi saper- 
biant, sed ullra lendaiit ; quasi dicat : Gum audfr* 
vissetis Evangelium, credidistis. Propterea e§o at^ 
diens futem vestram, queestin Ckristo Jesu^ id esC 
qua in Christum creditis sine admissione legis , «I 
dilectionem vestram, id est opera charitatis ostensa, 
in omnes sanetos , non cesso agens pro volfis graiiae 
Deo ; quasi dicat : Bene novi quales estis. Et inde 
non vos , sed Deum laudo qui boc fecit. Ei enim 
qui fecit aguntur graUae. Ideor ait : Non cesso pro 



ctuin qui promissus erat, vel qui promisit baeredita- ^ vobis gratias agens, scilicet de balntis Ixniis : ego 



tem, et est arrba ejus. (6) Und^ subdit : Qui est pi- 
gnus h(eredilatis nostras, Diffusa est enim charitas in 
cordanostra perSpiritum sanctum (Rom, v). Quid est 
enim, si diffusa est cbarilas ? Ecce jam ex quantu- 
locunque pignore deambulat Deus in nobis, et sic 
pignus accepimus. Quidam tamen codices melius ba- 
bent arrham ; eamdem quippe rem intcrpretes di- 
cere voluerunt. Interest tamen aliquid in loquendi 
usu inter arrbam et pignus. Pignus enim quando 
datur, soluto eo pro quo ponilur, auferlur; arrba 
vero est cuni de ipso datur aliquid quod non est au- 
fereuduin, sed complendum. Si ergo cbaritatem 
modo Deus tanquam pignus dedit nobis per spiri- 
tum, qui datus est re promissa reddita, auferendum 
est a nobis pignus? Absit ! sed boc quod dedit im- 
plebit Ideo melius babeiur arrba quam pignus. De- 
dit nobis spiritum, ad boc utique, scilicet tn redem-' 
ptionem acquisitionis, id est ad boc ut sanguinc ejus 
redempli a jurc inimici, et ultra non dominetur no- 
bis inimicus. Acquiramus Deum, vel acquiramur a 
Deo. Ad boc enim redemit ut liabeat, non ut.perdat 
nos. El in iaudem glorice ipsius. Quasi dicat : £t ad 
bocdedit nobis Spiritum, ut laudetur ipse Deus. 
Vkrs. 15-23. — < Propterea et ego audiens fidem 
f vestrain quae est in Christo Jesu, et dilectionem in 
r omnes sanctos, non cesso gralias agens pro vo- 
I bis, memoriam vestri faciens in orationlbus meis, 
f ut Deus Domini noslri Jesu Chrisli, Pater gloriae. 



etiam faciens memoriam vestri in oratiotdbus meis , 
in quibus oro Deum ulteriora vobis implorans. 
Unde congrue pro jam datis pnemiititur gratiaram 
actio. (7) Qui enim orandue est ut faciat , illi esl 
gratiarum aetio reddenda cum fecerit. Hoc autem 
in orationibus meis peto , ut Deus Domini nostri 
Jesu Christi et Pater gloriast id est Gbristi , det^ elc. 
[Haimo] Distingue, Deus Pater, et Deus Gbristi esl 
et Pater ; sed Deus Cbristi est secundum humani- 
tatem, quia Gbristus est bomo et natus ex femina. 
Unde in psalmo dicit : De ventre matris meteDeusmeue 
es tu (Psat. xxi). (8) Ostendens Patrem esse Deum 
suum, quia homo factus est : bomo enim de ventre 
matris natus, et secundum bominem de virgtne na- 
tus est Deus, ut non solum Pater llli esset qul eum 
de seipso genuit, sed etiam ejus Deus esset quen 
de ventre matris bominem creavit. Qui ergo Pater 
est Fiiio ex utero suo, de ventre matris Deus ejus 
est , non de suo. Unde ipse Dominus ait : Ascendo 
ad Patrem meum et Patrem vestrum , Deum menm 
€t Deum vestrum (Joan. xx). Hoc igitur dico, ut 
Deus Christl et Pater det vobis ea qux sequuntur» 
Quasi dicat : Ad impetrandum illa nen obtendo 
merita, sedquod Deus et Pater Gbristi est. Hoc, in- 
quam, precor, ut det vobis, et si jam sapientes eslls, 
spiritum sapientice et revetationis in agnitione ejut^ 
id est Spiritum sanctum qui det vobis sapienUani 
de ccelestibus plenius quain modo habeatis; ita ui 



1 det vobis spiriium sapienliae et revelaUonis in ^ non obscure, sed clare et sine velo eum agnoscatis» 



if agnitionem ejus, illuminatos oculos cordis vestri, 

< ut sciatis quse sit spes vocationis ejus, etquae divitiae 
r gloriae baereditatis ejus in sanctis, et quae sit su- 

< pereminens magnitudo virtutis ejus in nos, qui 
f crcJimus secuudum operationem polenii» virtutis 
c ejusi quamoperatus 164 ^^^ in Ghristo, suscitans 
I iiiuni a mortuis, et consiituens ad dextcram suam 

< iii ccelestibus supra omnera principatum et pote- 

< statem et virtutem et dominationem, et omne no- 

< men quod nominatur, non sulum in boc saeculo, 
c sed etiam in futuro. El omnia subjecit sub pedi- 

< Dvs ejus, et ipsum deilit caput supra omnem Ec- 

(6) Augustinus, in serm. De visione Dei. 
{i} id., ad Vilalem. 



sciiicet det, id est faciat, iltuminatos oculos cordie 
vestri, id est rationis, quae est imago Dei, in qua 
renovatis in agnitione Dei. In imagine ergo saa co- 
gnosce auctorem ejus qui corporali sensu non al- 
tingitur. Ne ergo putetis corporeo sensu Deum at- 
tingi, sed oculis mentis ipsum cognoscite , et auri- 
bus mentis ipsum audite. In corpore enim diversa 
membra suut. Alibi audis, alibi vides; in corde 
autem tuo , ubi diversa membra. non inveniuiitur , 
ibi audis ubi vides. 

Ad hoc illuminet oculos, ut sciatis, pleulus quam 
modo, quwy id est quanta, sit spes vocationis ejus^ id 

(8) W., contra Max. 



iTi COLLECTANEA IN EPIST. D. 

esl rjssperau ad quam Yocat credenies. Ilocdicit 
ut propcnsiores sint, quia, cum plene scierinl qnis 
fruct*j8 credentium, propensiores fient circa exco- 
leDdam religionem. [Ambrosios] Deindequod nomine 
spei intellexerit, aperit subdens : £r» sciatis, qua 
sint, difntias, etc. Haec est spes. Spes enim accipit 
rem speratam. Vel ila ut spes propria accipitur» eic. 
Ut sciatis qum sU spei weationi» eju$j id est quan- 
tum valet spes vitae aetemae ad quam vocat ; et scia- 
lis quae sit adimpleiio ejus spei : quod ita ait, et 
quae sint divitiie gloriae ejus , haereditatis , id est 
gloriosae baereditatts , scilicet aetemae beatitodi- 
nis , quae dicitur haereditas, quia flrmiter habe- 
bitiir quae erit in omnibus sanctis communiter. 
Et sciatis etiam qucs sit $upereminen$ magnitudo 
gloriae futurae in no$ apostolos , id est quod nos 
apostoli prae aliis habebimtis gloriam, non ut stelis 
et babeatis, sed tendalis ad illud majns quod 
habebimus. Quoddam enim incrementum glo- 
riae habebunt summi doctores ultra illud quod 
comrouniter omnesbabebunt. Habebuntenim orones 
eumdem denarium , sed difleret steila a stella in 
clarttate, et erunt diTcrsae mansiones in domo 
Patris : et inter ahos clarius fulgentes, apostoU 
altius sedebunt. Unde in tabernaculo Domini su- 
per mensam facta est corona in terra simul alta 
digitis quatuor et operiens totam mensam, et 
super eam altera corona aureola. Pcr coronam 
altam digiiis quatuor quae mensam operiebat, glo- 
ria vil» aeternae signalur^ qua omnes electi fraen- 
tnr, quae in qualuor libris Evangelii digitoDei, 
id est Spirilu sancto, scriptis annuntiatur : et 
erat in terra simul pro diversitate meritorum. Co- 
rona aureola , supcr illara, est perfectio remunera* 
tionis eoruro qui in doctoribus excellunt. Ideo Apo- 
stoius ait, quae sit snpereminens magnitudo gloriae 
in nos. Quae magnitudo est tirtutis eju$ , id est In 
virtute Dei danda nobis, qui credidimu$ de illa bea- 
titudine $ecundum offerationem potentice virtuti$ eju$^ 
quam operalu$ e$t in Chri$to, id est secundum quod 
potenter operatus est in Christo cujus membra su- 
mus , et ideo eadem cum iilo nos habitnros credi- 
mus. OperatuB , inquam , in Chrislo , ita , scilicet 
9u$citan$ illum a mortui$ , et con$tituen$ iUum ad 
dexteram $uamf in aeteroa beatitudine. (9) Non eos 
audiamus qui negant ad dexteram Patris sedere 
Filium , dicentes : Nunquid Deus Pater habet latus 
dexteram , vel sinistrum , sicut corpora ? Nec nos 
boc de Deo sentimus. Nulla enim forma corporis 
Deusffnituret concluditur. Sed dextera Dei est bea- 
titudo aeterna quae sanctis datur, sicut sinistra 
ejus dicitur miseria perpetua quae impiis datur. 
Et est, constituen$ illum^ ad dexteram euam^ id 
est ostendcns horoinem Christum aelernaliter bea- 
tum, iit ccsie$tibu$, id esl in coelo. Exemphim an- 
tero gloriae sancloram consislit in resurrectione 
Salvalori^/ut in ea cognoscant fideles quid eis 



PAULI. — IN EP. AD EPHES. !78 

A promissum est. Simili enim modo exlollentur supra 
coelos cum Christo ; sicut ipse dicit : Pater^ tolo ut 
ubiego fuero^ ethi mecum $int {Joan, xvii). Quia ct 
corpus ejus, quod est Ecclesia, in ipsa dexlera, id 
est in ipsa beatitudine, erit. Quamvis enim corpus 
nostmm non ibi sit, tamen gpes nostra jam ibi 
est. Ideo et Dominus post resurrectionem jussit 
discipulis suis piscantibus ut in dexteram partem 
mitterent retia, qui etiam dixit agnos ad dexteram, 
hsedos ad sinislram se positurum 

Tel ita : constituens , id est stabilitJer staiuens, 
illum hominem, Christum, ad dexleram suam , id 
est in sede judiciaria, in poteslaie judicandi. Quia 
enim omne judicium Pater dedit Filio (Joan. v), ideo 
ad dexleram Dei scdere dicitur quasi judex. Unde 

" ait Judaeis : Amodo videbiti$ FiUum homini$ sedere 
ad dexuram Dei, elc. (Matth, xxvi). £t constituent 
illum in cale$tibu$ et supra omnem prineipatum ei 
potestatem et virlulem et dominationem^ id est supra 
dignitatem horum ordinum angelicorum, et noa 
solum super hos quatuor, sed etiam super omne 
nomen quod nominatur non solum in hoc smculot $ed 
etiam in futuro^ id est super omne nominabile quod 
vel jam scitur vel in futuro scietur. Hocdicit propter 
incamationem Filii Dei, ut etiam homo facius su- 
per omncs coelos esse dicatur , et super omuera 
creaturam , habens nomen Dei per naturam , non 
per adoplionem. Et ne videretur praeesse oroni 
creaturae dignitale tantum, et non polestate, subdit 

Q et omnia, Quasi dicat : Non solum praeest omni- 
bus dignitale, sed et sub ea sunt. Et , id est 
quia, omnia $ubjecit Deus Paler $ubpedibu$ f/ns, 
et subjecit ei plene, ut per pedes plena sulijectio 
notetur : quae omnia merito sunt ei subjecta, quia 
per eum facta sunt. Yel , sub pedibus ejus , id est 
sub huinanitate ejus, quae signiftcatur per pedes. 
Quia sicul pes est inferior pars corporis , iu in 
Cbristo inferior natura est humanitas, quam etiara 
angeli adorant, et ipsi homini Christo omnia sub« 
sunt. Et ipsum, Postquam commemoravit digiiita- 
tatem Christi , redit ad nos , ostendens dignitatera 
ejus ad nos pertinere. Quasi dicat : Ita exaltavlt 
Deus Christum, et haec ejus exaltatioadnos pertinet, 
quia ipse talis est caput, et nos corpus ejus, et 

D hoc est quod ait ; quasi dicat : Hoc quod dixi de 
Christo ad nos pertinet. Er, id est quia, ip$um, qui 
adeo altus est dedit Deus caput, in quo sunt 
omnes spirituales sensus Ecclesiae, scilicet dona 
gratiae : Tllum, inquam, dedit esse eaput, $upra omnem 
Eccle$iam, quae in coelo, et quae in terra est, dum 
confitentur hunc esse per quem facti sunt. Subji- 
ciuntur enim illi quasi capiti , ex quo trahunt ori- 
ginem. Ab ipso enim facti sunt secundum deitatem, 
el ita secundum deitaiem caput est Ecclesiae, secun- 
dum quam dedit ei esse caput illum ante omnia 
gignendo. Est etiam et proprie dicitur capnt se- 
cundum humaiiitatem, secundum qiiam conjungitur 



(0) Augustmus, l)e agone Chrrstianoruin. 



-j,3 PETRILOHBARM '*• 



tudo gralia fuil, de cujus pleniludine nos accepi 
nius (10). Nullumquc majus donum pr«starc Deus 
possel hominibus, quam ut Verbum per quod con- 
didil omnia, faceret illis caput, ct illos ei tanquam 
inerobra coaplarel, ut essel Filius Dei et Blius ho- 
mxnls, unus Deus cum Palre, unus homo cum ho- 
minibus. Quie, Ecclesia, «i corjms i7/fi«, id est 
unila ei gratia et natura, et plenitudo ejus , id cst 
implens eum ut habeat merabra omnia. Et vere est 
plcnitudo ejus quia ipse esl qui adimptetur per eos. 
Cum enim regressi ad confessionem flcctunt genu 
Christo adimplelur, quia recedentibus cvacuari vi- 
detur. Per eos adimpletur dico, tamen ens omnia 
in omnibus, hic vel in futuro, quia membra nihil ei 



qui ad ista caliginosa dc apparatu snpcrnoram an- 
gelorum cum augelis apostalis lapsus est tanquam 
ad carcercm. Caliginosus enim aer infemuseat dae- 
monum usque ad judicium. Unde in canonica Epi- 
stola dicitur :Carceribu8 caliginij infetni rdrasus 
in judicio servarctur perimendus- Spiritum ergo 
crroris dicii principcm aeris, qaia in hoc acrc do- 
minatur. Hanc enim partem sibi usurpavit ad cxcr- 
ccndam dominationcm ; et quia itaTicinl sunt nobis, 
et spiritus invisibilcs sunt, magis sunt timcndi. Qm 
principcs nune etiam adbuc aperantur, qaantum 
Deus sinit, in filiit difider.iUe, id est iu eis qui dif- 
fidunt de aetcmis, vcl de quorum salute nos diflftdi- 
mus, ct ideo ereptl ei sinl grati ereptori Cbristo. 



in omnibus. hic yci m ruturo, ^^^^r" "^" ""^ " B TmQnl intrav t in domum fortis in suo dominatu 
confcrunt, scd ipsc omnia mcmbns. Quod _ «deo » (") Q^^^^^^ 



dicitur csse omnia in omnibus, quia omnia ab 
ipso sunt In eis, cujus virtute sunt quod sunt. 
CAP13T II. 

Tebs. 1-3. — € El vos convivificavit cum cssctis 
c mortui delictis ct peccatis vestris, in quibus ali- 
f quando ambulastis secundum sxculum mundi 
c hujus, secundum principem poteslatis acris hu- 
€ jus ; spiritus qui nunc operatur in filios diffiden- 
€ tiae , in quibus et nos omnes aliquando convcr- 
c sati sumus in desideriis carais nostr», facientes 
c voluntatem carnis ct cogitationum : et cramus 
c natura ftlii irae , sicut caeteri. i 

X65 ^^ ^^^' H^^ commemorat priora, scilicct 



genus humanum habcntis, et prius ipsum aUigavit, 
id est ejus coercuit ct cohibuit polestalem^ potestar 
tis suac fortioribus vinculU, et sic eripuit vasa cjus 
quaecunquc prasdestinavit eripere. ArtMtrium corum 
ab cjus liberans potcsUte, ul iWo non impediente 
credant in istum libera voluntate. Proinde hocopus 
est gratiae quam atlulit secundus Adaro,noniialurae 
quam corrupit primus Adam. Filios autem diJBden- 
tiae regit princcps istc, id est diabolusr sd arbitrium 
suum, quod nec ipsum habct liberum ad facicndum, 
scd in maximam raalevolenliam suis scdcribus ob- 
duratum. Undc ncmo sanae fidei credit vel dicit hos 
apostatas angclos ad prislinam pictatem correcu 



«ualesfucrint ante fldem. etquid modo per gratiam c «•"«IW'"'» '»»""«''« convert. Qnid autem operatur 



facti sunt, utin bonis quaenunc habent humilicntury 
ct ccrtum sit quod, si inimicis haec data sunt, ma- 
gis amicis dabuntur ea quae Apostolus optat eis, 
scilicct quod Christus cst caput oronis Ecclesiae et 
nostruro, quia nos convivificavit cumy id cst quani- 
tIs, essetis moriui delictis et pecealis, elc. Vel ita 
eontinua, ut a superiuri sumas verburo quod subin- 
lelligitur, quasi dicat : Nos qui credidirous habemus 
spem haRreditatis, et vos, scilicet credidistis, Deus 
autem convivificavilnos curo, id est quamvis, prius 
essctismorlui. [.Ambrosiusl Vclita continua : Dcus 
suscitavit ^csuro, et vos, id est suscitibit, cum, id 
cst quarovi^, essetis, oliro antefidemmortui,scilicct 
ncc ctiam scntientes mala nostra. Mortui dico, de- 



bic princeps in filios diflidcnliae, nisi operasua ma- 
la? et In prirols roaximeque ipsam diffidentiam el 
infideliutcm qua sint inimici fidei, per quam scit 
cos possemundari?(li) Inquam ergo obstinationcm 
cum Deus pleruroque facere dicitur uob Insligando^ 
et inspirando, sed dcserendo facit, ut itli, id csi 
spiriius malignl, opcrcnlur in filiis diffidentiae:quod 
Deus debite justeque permiltit, tii quibu*^ peccatis, 
et 90S omnes Judaei, scUicet ut gcntes, aliquand<^ 
eonversati sumus, agentes viUm n^^stram in deside- 
riis carnis nostrce, id est in malis concupiscentiis 
qu» ex carae sunt, et etiam faclentes actu volunta- 
tcs carais, id est ca in quibus caro ddectatur, ut 
est luxuria, et hujusmodi, et voluntatem coqUatio- 



IIW CUitlll SCIIUCIIiCS 111411« UV9»l«i. Jtiwi»ui ui^v, \m- ^w- .«•«-.-, ^- « , 

lictis, scilicel dimittendo quae jubcntur, ct peccatis D mcm, vel menliuni, id est ea in quibus caro non de- 



vestris, scilicet agendo prohibita, in quibus delictis 
et pcccatisa/tgtfafu/o^scincctante fidem, longo usu, 
ambulastist de alio ad aliud declinantes. Ambulastis 
dico, secundum swculumt id est conversationero et 
speciero, hujus mundi^ cujus species nos allicit, ct 
eecundum prlncipem spiritus, Id cst spirltuuro. Poni- 
tur enim singularis gcuitivus pro plurali. Ille cst 
Beelzebub qui cst princeps malignoruro spirituum. 
Vel intransitive sccundum aliam littcram, qnse est 
secundumfprincipem spirituum. Principem dico, po' 
Ustatis aeris hujust id est qui habet potestatem in 



lectatur, sed anima cogitat, ut sunt haereticae pra- 
vitates, ct alia hujusmodi. Et eramus, nos ludaei, 
sicut et cmteri, id cst gcntilcs, filii irm, id est debi- 
tores aelema) pcenae, cl hoc itarttra, id est per palres, 
Adara scilicet et Evam, id est per peccatum originale 
ab els traduclum. (15) Caecitaseuim in primo hami- 
ne per peccaturo contigit, de quo omncs origifiem 
duxirous, non solum mortis, scd ctiam iniquitatis. 
Idco Aposlolus ait : elramus natura filii irae, id est 
filii vindictae, filii poenae, filii gehennae. Quomodo na- 
tura ? quia peccante primo hominc vitium piO na- 



(40) August. in psal. lxxxv. 
(ll)Id.,adVitaIem. 



(12) August., in psalmoLXXVi. 

(15) Hier., supcr Joan. de caeco nato. 



m COLLECTANEA IN EPIST. D. PAOLI. — IN EP. AD EPHES. m 

tura iiiolevit. (14) Tenebaturenim jnsta daranatione A fectam esset, sic loquitur. Unde etiani subdit : Et 



gcnus bumanum, et erant omnes filii irae, de qua 
ira Dominus dicit : Qui ntm eredit in Ft/iicm, non 
hatet 9f/am, $edira Dei manet $uper eum (Joan. iii). 
NoB ait Tenit, sed manet. Cum hac quippe iraomnis 
nascilur. (15) Ipsa est enim illa ira cum qua omiies 
nati sumus, cui nascendo haesimus, ira de propa- 
gine iniquilatis, de macula peccati. Et nota quod 
ipsa yere ac proprie natura bominis dicitur, qnalis 
sine vitio primitus condita est. Translatitio autem 
verbo utimur ut naturam dicamus etiaro quali nas- 
citur homo; secundum quam locutionem dicltur hic : 
eramus natura filii irae, sicut et caeieri. Acsi dicat : 
Curo ba^: praedicta fuerint in nobis sicut in genti- 
bus, non desperet gentilis quin par Judaeis fiat, quia 



eonsedere fuit^ ut judices, nos et vos, in ccetettibus^ 
non inaniter, sed fideliter jaro computat faaum 
quod futurum essenon dubitat. [Augustinus] Certe 
enim in ccelestibus Christus jam sedet, nondum 
autem nos, sed spe certa tenemus. Feett dico, per 
boc quod sumus in Christo Jesu, id est in flde 
Christi, ut, etc; quasl dicat : Ita haec in spe fecit, 
ut in recompleret in die judicii. Quod ita dicit «( 
OMtenderet^ in re, in tweuhs eupervenientibus^ id est 
in die judicii, abundantet dititias gratim euw, id est 
abundantia dona gratise. [Ambrosius] In futuro 
enim sasculo apparebit donum Dei in remuneratione 
credentium, quod oculiis non yidit, nec auris audi- 
vit. Et bae sunt abundantes divitiae, non tantum 



nos sicut illi eramiis filii irae. In hac ira cum essent D quantum mens investigare non polest. Vel ita, ut 

de praesenti accipiatur, sic quasi dicat : Ideo con- 
viviflcavit nos priiis mortuos ut ostenderet in saeculis 
supervenientibus, id est posteris nostris, abundau- 
tcs divitias gratiae suae, id est abundantia dona gra* 
tiae quae bic largitur. Deinde utramque sententiam 
progredere simul, quasi dicat : Divitias, dico, datas 
vobis hic vel in fiiluro, non meritis nostris, sed m 
bonitate Del. Divitias dico, exisientes $uper ttos, id 
est super inteilectus nostros, quia plene capere ne- 
quimus. Datas dico, in Chri$to Jesu^ id est per Chri- 
stum. Et bene dixi in bonitale, gratia entm,!praeeonte» 
id est gratbita Dei voluntate, salvati e$ti$ per fidem^ 
quia cooperatur fides bona Dei voluntate. [Augusti' 
nus] Et hoc, id est fides, non est ex vobi$^ id est ex 
' vl naturae vestrae, quia donum Dei e$t pure ; noii 
partim ex operibue^ ita ut ne qui$f id est nemo, 9(0- 
rietur^ id est estoilatur de operibus. 

Non hoc ideo fecit quod opera bona pia c(^ta- 
tione facta frustrentur, cum Deus reddat cuique 
secundum opera ejus, sitque gloria operanti bouum; 
sed quia opera ex gratia, non ex operibus gratia. 
Bonum est igitur homini ut de viribus liberi arbitrii 
sui non praesumat, quia ille qui putavit slne ejus 
adjutorio se posse custodire quod dedit, profectiis 
in louginquam, et vivens prodige cuncta consum- 
psit, et miseria atiritus, et in se reversns dixit : 
Surgam et ibo ad patrem meum {Lue, xviii). Quam 
cogitationem l)onam non babet, nisi et ipsam illi in 



bomines per originale pcccatum, tanto gravius et 
pemiciosios, quanto majora vel plura insuper addi« 
deramt, necessariuserat mediator* id est reconcilia* 
tor qul hanc irara singularis sacrificii oblatione pla- 
caret. Unde subdit : 

Vebs. 4-10. — < Deus autem qui dives est in mi« 
c sericordia prdpter nimiam charitatem suara qua 
c dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, con- 
c vivificavit nos in Christo, cujus gratia estis sal- 
i vatl, et conrcsuscitavit et consedere fecit in coe- 

< lestibus in Christo Jesu, ut ostenderet in saeculis 

< supervenienlibus abundantes divitias gratiae suae 
c in bonitale siiper nos in Christo Jcsu. Gratia enim 
c estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis. Dei 
c ciiim donum est, non ex operibus, ut nequlsglo- 

< rictur. Ipsins enim sumus factura, creati in Christo 
c icsii In operibus bonis, quae pracparavit Detis ut in 

< iMis ambulemus. » 

Deu$ auiem ; quasi dicat : Qnamvis essctis mortui, 
Dctis tamen convivlficavit nos, Deus autem, et non 
alUis, et hoc est, Deue autem qUi dive$ e$t in miseri» 
cordiay qui actualta et originalia dimittit : ipse, in- 
quain, non propter merituni, sedprop/ermmtamdb- 
ritatem stuim, qua dilexit no$, id cst Judaeos et gen- 
tes, non modo postquaiu justi fuimus, sed etiam 
cu.'n esscmus moctui peccatis conviviflcavit uos In 
Chrislo, id cst a siinili Christi, quia sicut Christuni 
a vetustate poense, ita et nos a vetnstate culpaemun- 



davit. [Augustinus] Vel secundum aliam Utteram, d ^^^^^"'ioPsi^J^^iscricordissimusinspirasset.Ideorecte 



convmficavit no<, scilicel Juda^os, et hoc in Cbristo, 
id est per gratiam Christi. Et secundum hoc ita cum 
siiperioribus jungit litteram, ibi : Deu$ autem^ ((tiasi 
dicat : Nos 'aliquando male conversati sumus, sed 
Beus qul dives, etc, convivificavit nos, Judaeos, in 
Christo, id est per gratiam Cbristi. Et sicut nos, si* 
militer et vos gcntilesconvivificavit. Et hoc est quod 
sulHiit : Cuju$ Chrisli gratia, ct vos gentiles, esti$ 
salvati. sicut nos Judaei ; et utrosque conresuscitavit, 
id est cuin Christo jam $usciUvit.(i6)Spe tanquam 
perfecti^rn enuntiat quod futurum est,qula specerta 
qQ<Hi ftttiArum est, jam tenemus : ideo jam velut pcr- 

|I4) Augusl. in Enchir. 
(15) Id., in psalmoci. 



ait : Et iioc non ex vobis, sed Dei donum est, noa 
ex operibus, ne forte dicas : Promerui, et ideo ae- 
cepi. (17)Non putes te promerendo accepisse qui 
nou promereris , iiisi accepisses. Cratia praecessit 
meritum tuum, non gratia ex merito, sed meritum 
ex gratia ; nam si graiia ex merito.emistis, non gra- 
tis accepistis; omnia merita prascedit gratia, ut dona 
Dei consequantur merita mea. [Augustinus] Et ne 
quis aliter intelligeret, propter arrogantes, et suam 
justitiam constituere volentes, pianius aperit sub- 
dens : Ip$iu$ enim ; quasi dicat : Nemo debet Je se 
gloriari, quia nos creati in Chri$to Je$u^ idcst Li fido 

(16) August. conira Faust. 
(17; W. in ^rm. dc vcr. Apost. 



I^ PETRI LOMBAHDI ISi 

Chritii^ctinoperibu$\£Qboni$$imiufacturaipshUf A dxis magib 8inl obnoxit grati^Dei, qttasi dicat: 



id cst opus Dei. Vei ita : Nos sumus crcali factura, 
id est per facturam ipsius, id est per operationem 
Dei, in Christo Jesu, id est in fule Chrisli, et in ope- 
ribus lionis. Vel ita : Nos sumus factura ipsius. 
Nos dico, creati in Christo Jesu, id cst perCbrislum 
Jesum, in operibus bonis. [Haimo.] Non ulique illa 
creatura qua homines facti surous, sed ea de qua 
ille dicebat, qui jam utique bomo erat : Cor mundum 
crea in me, Deus, eic, {P$aL l.) (18) Hac creationc 
formamur et creamur, in operibus bonis, quas Deu$ 
pra:paravUt antequam ad ea surgere possclis. Prae- 
paravitdico, utin illis ambulemu$t protlciendo, non 
ut confisi gratiae, deinde otiosi simus. [Haimo] In 
his verbis aperte monsirat Apostolus ipsamDeipnB- 



Prxdicta bona babetis a Deo , propier guod , iii esl 
quia baec babelis , et ut sciatis orouia esse a gratiji 
Dci, memore$ estoUf iit magis grati siiis» quod voe^ 
Epbesii, aliquando^ id est ante conversionem, eraiU 
gentee , id esl quales gentes , scilicet velerea pee- 
catores dcgentes in carnet Id est in carnalibus, qui 
dicebamini prteputium , id est immunditia. Et hoc 
ab ea circumcisione quce non vere est, sed dteUur 
circumcisio, quia facta est manu humana, non a 
Deo in carne, non in spiritu , et memores esiole 
quod vos, qui nunc tales estis, erali$ iUo tem:pore 
malo, scilicet $ine Chri$to , id est sine promissione 
Christi , quae tunc fiebat Judaeis Erati$ etiam a/ie- 
nati a coni>er$atione hrael , quibus gentibus , [Am- 



destinationem, ejusdemque effectum, id est gratiam ^ brosius] scilicet nou coutebantur Judaei. Et si ali- 



quae apponitur. (19) Ait cniro, creati sumus in 
Christo el in operibus. hoc est gratia. Quod autcm 
sequilur, quae pra^pnravil, hoc est praedeslinaiio, 
quia praedesiinatio est gratiae praeparatio. Gratia vero 
est ipsa donatio, qux est ipsius praedestinationis ef- 
fectus, quae pnedestinatio sine praescientia non po- 
test esse; potest autem esse sine praedesliuatione 
praescieutia, prsedestinalione quippe Deus ea prae* 
scivit quai fuerat ipse facturus ; prxscire autcm po- 
tens est etiam quae ipse non facit, sicnt qiiaecunque 
peccata, quia etsi sint quxdam ita pcccata ut sint 
etiam poenae peccatorum, unde dictum est : Tradidit 
eo$ Deu$ in reprobum $en$um {Rom. i) ; non ibi pec- 



quando legem et propbetas accepistis, dicebamini, 
vei eratis ho$pite$ te$tamentorum , id est advenUtii. 
[Haimo] Hospes quasi bostii pes , co quod , cum 
suscipiebatur in domo ponebat dominus domus, 
et qui suscipiebaiur pedem super bosiium, et datis 
dextris, jurabatquod paciflcus ejus esset ingressus. 
Eratis etiam non hahente$ $pem promi$$iom$ fa( tee 
fiiiis Abrahae , ut de aetema baereditate. Et $ine 
Deo, id csl siiie dei notitia, eratis m hoc miHu/o, iam 
maio. Nunc aiii«m, sciiicet in hoc tempore gratiae, 
vos qui aliquando eratis ionge , non loco , sed nae- 
rilo, et a Deo, et ab Israel qualitate conversatio* 
nis, quamvis essetis longe, tamen facti e$ti$ prope 



catumDeiest,sedjudicium. Praedesiinatio igiturDei Deo, ei non carnalibus, sed spiritualibus Judaeis, ei 

!_ V . ^i »^^...^ 1... «^t lii^ :•« ^^ u^^ • r>L-',^ f„„ :.i ._- _._ /^i.... _. 



in bono est, ejusque effectus bonus est. Ule itaque 
operatur bominem bonum et custodit qui incommu- 
tabiliter bonus est,.scmperqueab illo fieri et perfici 
debemus ei inbxrentes. 

Veks. 11-18. — « Propter quod memores estoie 
f quod aliquando vos qui gentes eratis in carne, qui 
c dicebamini praeputium ab ea quae dicitur circum- 
« cisio in canie manufacta , qui eratis illo in tem- 
t pore sine Christo alienati a conversatione Israel, 
c et bospites testamentorum , promissiouis spem 
c non babentes , et sine Deo iu hoc muudo. Nunc 
« autcm in Cbristo Jesu vos qui aliquando eratis 
« iouge, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse 
« enim est pax nostra , qui fecit utraque unum , et 



hoc in Chri$to Je$u , id est per Christum , et non 
quoquo niodo per Christum , sed in $anguine Chri- 
sit, id est per sanguinem ejus. In quibusdam codi- 
cibus reperitnr esse scriptum Qut, ibi, vo$ qui 
gente$ erati$ , et secundum hoc suspensive legitur, 
usque ibi : Nunc autem , eodem tamen manente 
seiisu, boc modo: Memore$ e$tole quod voi qui 
aliquando gente$ , etc. : Qui dicebamini , qui eraii$ , 
etc. Nunc voe qui aliquando erati$ hnge , facti eeti$ 
prope^ non per vos, sed in Chrieto Je$u^ id est per 
Christum, et per ipsum : non quoquo modo, scd 
in $anguine Chri$tiy et recte dico, in Cbristo. Jpse 
enim e$t pax no$tra , inier nos ipsos , scilicet Ju- 
daeos et gentes , et ad Deum qui et duos popirlos 



c medium parieiem macerie solvens inimicitias in D inter se pacificavii , et ideo recouciliavit. Unde sub- 



c carne sua , legem mandaiorum decretis evacuans, 
< ut duos condat in semetipso , in uno novo homine 
« faciens pacem , ut reconciliet arobos in uno tem- 
( pore duo per crucem interficiens inimicitias iu 
« semetipso, et veniens evangelizavil pacem vobis 
( qui longe fuistis , ei paccm his qui prope , quo- 
( niaro per ipsum habemus accessum ambo in uno 
( spiritu ad Palrem. i 

Propter quod, Contulerat supra Judaeos et gen-< 
tes , ostendens quod utrique esseni sub peccato , 
nunc ostendit gentes fuisse indigniores , et impro- 
peria Judaeorum perpessas , ut modo aequales Ju- 

(18| August. De grat. et lib. arb. 
(19) Id., De praedestinationc sanct. 



dit : Qui fecit utraque , scilicet utrumque populuin, 
unum in fide ei moribus (20). Ipse enim est lapis 
angnlaris , in quo duo popali ianquam parieies de 
diverso angulo vcnientes sibimet quasi in pacis 
osculo copulantur, quos per boc univit, quoil 
sequitur : £< , id est quia, est $olven$ medium pa- 
rietem mauruB , id est obstaculum quod eral hi- 
ter illos duos populos*, binc ex iege, inde er ido- 
lolalria solvit, removens legem a Judaeis, et Uo- 
lolatriam a gentibus : qui paries dicitur maeeKae, 
quia non erat stabilis neque robustus. Est enim 
maceria congeries lapidum sine caemenio« al fil 
(20) Aug. , in lib. Rctraci. 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PALLI. — IN EP. AD EPHES 



1S5 

cirea bortos. 

destrueretur veniente gratia , quae et legem amo- 
vit, et corda gentium ab idololatria convertit. Me- 
dius autem erat ut neuter populus alteri concor- 
daret. Stante autem boc pariete erant inimiciliae , 
ira, inTidiseque inter eos, quae abolitae sunt de- 
slructo pariete. Unde subdit : Et per boc est toL- 
vens inimicitiat in carne <«a, assumpta vel im- 
molata. Legem, Hic eiponii parielem quantum ad 
partem Judaeorum; [Haimo] quasi dicat : Ipse dico, 
ewcuan$ legem mandatorum , id est evacuaus legem 
veterem , quantum ad ea quae mandabat , id esl ad 
camales observanlias , non quantum ad veritatem 
quam prsesignabat. Evacuans dico , decretis , id est 
praeceptis Evangelii quae ex ratione sunt , ideo eva- 



186 



Paries vero maceriae est qui facile A fide Judacis , sicut olim recepti in lege , et advewe^ 

id est extranei a Deo. ^ e$tis cives sanctorum , ^ 
non camalis Israel, id est ejusdem juris et digni- 
tatis in domo Dei cum sanctis , et domestici^ id est 
familiares, Dei, quibus scilicet arcana revelat, quasi 
de Babylonia translati estis ad Jemsalem. (21) Durs 
quippe civitates in totd mundo faciunt duo amores, 
Jerusa!em facit amor Dei , Babylonia amor saeculi. 
Interroget ergo se quisque quid amet , et invenitt 
tindesit civis. [Haimo] Nos dico, superadificati ^ 
id est innixi , et de bono.in nielius provecti , super 
fundamentum apostolorum et prophetarum , id est 
super Christum qui est fundamentum , praeter quod 
nemo potcst aliud ponere. Dicunlur tamen et apo- 
stdli et prophetae fundamentum. Unde ait Proplieta 



euavit ut duos populos prius divisos per legem , ^ in psalmo lxxxvi : Fundamenta ejus in montibus 

sanctis. Sed Chrislus est primum et maximum fun- 
damenlum : qui sicut aperte dicitur Sanctus san* 
ctonim, sic figurate Fundamentum fundamento- 
torum. Si ergo sacramenta cogites , Cbristus est 
Sanctus sanctorum ; si gregem subditum cogites, 
167 Cbristtts est Pastor pastorum ; si fabricam 
cogites, Cbristus est Fundamentum fundamento- 
ram. [Ambrosius] Vel, super fundamentum, id est 
doctrinam, apostolorum et prophetaram, id est 
super novum Testamentum. Et vere, quia quod 
apostoli praedicavemnt,prophelae futurum praedixe- 
runt. [Augustinus] Et ne apostoli vel propheiae in 
quibus fundata est civitas Dei tenerent se in se, 
subdit : Ipso summo angulari existente Christo 
Jesu. In Christo enim totum innititur primo fuur 
damento, in quo omnis ista compages incumbit , ut 
nusquam cadat : quod fundamenturo in summo est et 
non in imo, ut fabricator porea [f. pareat] : ergo fun- 
damentum et lapis angularis Chrislus est, et ab imo 
surgens summitatem tenet , qui dicitur lapis pro- 
pter firmitatem , quia firroitatem sustinet, et sum- 
mus, quia consummat, et angularis, quia duoa 
parietes de diverso venientes, Judaeorum scilicet , et 
gentium compaginat. - [Augustinus] Unde subdit : 
In quo Christo , id est per quem Christum , omnis 
tedi/icaiio , tam de Judaeis quam gentibus , constru-- 
cta in fide , crescit per augmentum virtutum. Neme 
enim tam perfectus est qui non possit esse perfe- 



condat in semetipso , id est conjungat in fide ejus. 
[Ambrosius] Ipse dico, faciens pacem, destructis 
inimicitiis. Faciens dico, in uno novo hamine , id est 
in se solo a quo non aUunde est novitas. Et item 
ideo evacuat ut reconciliet ambos Deo , positos tii 
uno corporcy Ecclesiae; [Uaimo| quasidical: Sublata 
inimiciiia , et lege evacuata , facit pacem inler 
ipsos , et ambos recoiiciliat DeoPatri. [Ambrosius] 
Per boc auteni reconciliat Deo quod pro peccatis 
se obtulit , et per Evangelium illuminavit : quae duo 
consequeuter osiendit , subdens ; Ipse dico , tnier- 
Hciens in semetipso inimicitiam , quae erat inter Deum 
et honiines , id est peccata dimisit ; in se vero non 
aliter interfecil ukimicitiam , quam per crucem , id 
est per mortem. Omnibus enim profecit mors Sal- 
vatoris. £( veniens^ id est per assumptam humani- 
iatem apparens, evangelizavitj et si non in sua per- 
sona, sed in apostolis, vobis , gentilibus, paeem ad 
Dcum iieri per se. Vobis dico , qui longe fuistis a 
Deo , quia idololatrae et sine lege erant. Non enim 
regione a Deo longe est quisque , sed aiTectu. Amas 
Deum, propees. Odisti Deum, longe es. Et eam- 
dem pacem annuntiavit his qui prope erant , id est 
Judaeis qui unum Deum colebant, et legem a Deo 
acceperant. 

V£&s. 19-22. — c Ergo jam non estis hospites et 
f advenae , sed estis cives sanctorum et domestici 
f Dei, superaedificati super fundamentum aposto- 



f lorum et prophetarum ipso summo angulari la- j) ^^1^^ Crescit dico, in templum, id est usquequo 
f pide Christo Jesu , in quo omnis aedificatio cou- 
f slructa crescit in templum sanctum in Domino. 
f In quo et vos coaedificamini in tabernaculum Dei 
f in Spiritu sancto. » 

Ergojam non estis^ etc., quasi dicat : Annnntiayit 
pacem , et etiam fecit , et quod fecerit , effectus in- 
dicat. Quoniam ambo habemus accessum, id est 
facultatem accedendi ad Patrem, et hoc in uno spi- 
rita, id est per eumdem spiritum qui per Christum 
ottnibus datur, et quia gentes accessum habent ad 
Patrem. Ergo^ o vos gentiles , jam , id est a tem- 
porefidei, non estis hospitest id est indigniores in 



sit templum Dei , factum , remotione vitiorum , in 
Domino, id est, in operatione Domini. In quo^ id 
est per quem Cbristum , et vos Ephesi , ut aUi, 
comdificamini j id est ad similitudinem aliorum 
aedificamini , tit tabemaculum Dei , ut sitis habita* 
culum Dei, et hoc in Spiritu operante. 
CAPUT 1«. 
Vers. 1-12 — f Hujus rei gratia ego Paulus vin- 
f ctus Christi Jesu pro vobis gentibus, si tamen 
f audistis dispensationem gratiae Dei quae data est 
f mihi in vobis, quoniam secundum revelationera 
c notum mihi factum est sacramentum, sicut supra 



(21) Aug., in lib. Seatentiarum. 



187 PETR1 LOIIBARDI m 

€ scfipsi jn brevi, prout poteslis legentes inielligere A lium : ila plene skuti nune, Vel iu : aliis generatio- 



c prudentiam meam in ministerio Christi,quod aliis 
€ generationibus non est agnitum filiis hominuro, 
c sicuti nunc rcTelatum est sanctis apostolis ejus 
c et prophetis in spiritu, esse gentes cohaeredes, et 
c concorporales, et comparticipes promissionis in 
c Cbristo Jesu per Evangelium, cujiis factus sum 
c ego minister, secundum donum gratiae Dei quae 
c dataestmihi secundum operationem virtutisejus. 
c Mihi enim omnium sanctorum minimo data est 
c gratia hxc in gentibus CTangelizare invesligabilcs 
c divitias Cbristi, et illuminare omnes quae sit dis- 
c pensatio sacramenti absconditi a sxculis in Deo 
< qui omnia creavit, ut innotescat principatibus et 
c potestatibus in cOBlcstibus per Ecclesiam muUi 



nibus, Id est aliis temporibus non est agnitum filiis 
hominum, tta plenesicuti, id est fuam plene, nunc, 
cum impleri videtur, retelatum ut in Spiritu, id esl 
per Spiritum, sanctis apottoiii e}u$ et propheiit^ m- 
vis qui interpretantur Scripturas, qui explana&t le- 
gem. Priores quidem prophet» pnescierunt oliro de 
gentibus quod vocand» essent et futurae participes 
dono Dei. Hoc enim significaverunt in multis Scri- 
ptune locis; sed hoc latuit eos quod sine lege pcr 
fidem Gbristi esset illis, scilicet sine circumcisione, 
et Sabbatis et neomeniis, et hujusmodi. Hoc est 
autem mysterium quod revelatum est, scilicet gen- 
te* este eohmredet^ in futuro, in patria ccelesti, 
[Haimo] et coneorporaUt^ modo in Ecclesia cum 



c formis sapientia Dei, secundum praefinitionem B Judaeis, et compariieipet promistionum ejut^ Dei, 



c saeculorum quam fecit in Gbristo lesu Domino 
c nostro, in quo habemus fiduciam et accessum in 
< confidentia per fidem ejus. > 

Hujus rei gratia. Ostenso qood per Ghristum fa- 
cta est pax et reconciliatio, hic ponil per quem ipsi 
sint coaedificati, quia Deus scilicet revelavit Paulo 
salutem ad gentes pertinere, et misit praedicare, et 
facit pati pro eis ut magissint Deo grati. Ab ultimo 
autem incipit, dicens : Hujus rei gratia^ id est pro 
bac re mibi grata ut vos coaedificemini, vel pro gra- 
tia Dei implenda in bac re, ego Paulusj [Haimo] qul 
lantus sum, sum modo Romae, tinctus Christi Jesu^ 
id est pro Gbristo Jesu, et pro vobis gentibuSf scili- 



quia ad eos perttnet ut ad Judaeos promissio a Deo 
facta Abrahae, de haereditate et concorporatione. 
Et hoc totum factum est iii Christo, id est per Ghri- 
stum, idesi per incamationem Ghristi, et perEvan- 
gelium^ id est per meam praedicationem. Non enim 
prodest tncamatio nisi praedicetur. CttfM«, Evange- 
lii, ego sum factus minitter; non enim est meum, scd 
Dei. Et ita mibinullae gratia*. reddendae, sed Deo. 
Factus sum minister, dico, non mels meritis, sed 
tecundum donum gratiie Det qua data ett mHn iecun" 
dum operationem virtutit ejut. Magna enim virtus 
• ejus est, qua fecit quod persecutor sit apostolus. 
Hoc enim est ut quodlibet miraculum. Yel ita : hoc 



cet quia gentibus pnedicavi verbum salutis. Pro ^ est occultum Det, scilicet gentes esse cohaeredes. 



vobis dico, ti tamen audittit^ id esl intellexistis, 
dispentationem gralioi Dei, Quasi dicat : Mibi in vo- 
bis, id est apostolatum dispensatum mihi a«Deo, 
qui scit quare me ad hoc ofllcium elegit. Per boc 
vult eos scire, quia Dei judicio a Christo missus est 
pracdicare gentibus mysterium gratiae Dei. Vel, si 
autem dispensationem gratiae quai data ett mihi tn 
vobitt id est apostolalum quem diversis diversa 
pensamus. Quasi dicat : Patet me pro vobis vin- 
ctum esse, si scitis me esse Apostolum vestrum quod 
nemo ignorat, et cum pro apostolatu vinctus sim, 
tamen id est maxime pro vobis, quoniam ; quasi di- 
cat : Datai est mihi dispensatio in vos, quia mihi 
intimatum estdivinum occnltum. Et bocest quoniam 



et concorporales, et comparticipes promissionit 
ejus, sciiicet Dei Patris : quod donum Deus dedit in 
gentibus, in Cbristo, id est per Ghristum. Et hoc 
secundum operationem virtutis ejus, id est per hoc 
qH4id potenter operatus est suscitando Ghristnm n 
morte : quod cognitum est per Evangelium, id est 
post meam praedicationem, cujus factu3 sum, etc., 
q\m non mutantur. [Ambrosius] Per praedicationero 
asserit cognitum esse donum Dei quod Deus dat 
gentibus, juxta operationem virtutis. [Augiistinus] 
Operatlo virtutis ejus est, quia suscitavit Jesum 
Gbristum a mortuis, devicta morte, in quo omnes 
saivi facti sunt sine operibus legis. 
[Ambrosius] Hujus aulem gratlae magnitudinem 



tecundum revetationem^ id est non obscure, sed aperte D cum sua comparans parvitate repetit : JftAt, inquam. 



notum factum ett mihi a Deo sacramentum^ id est 
occuUum Dei, sicut supra scripsi in brenif id est in 
brevitate, ubi dixit, Ipu est pax nostra. [Hieron.] 
Ibi namque mysteriorum sibi revebtorum summam 
permodico sermone perstrinxit, non tam totum 
quod noverat proferens quam ostendens ex modico 
^id taceret. Unde subdit : Prout ; quasi dicat : Et 
si breviter scripsi, tamcn aperte, prout poiettit at' 
tente legentet intelligere, Quid, scilicet pmdentiam 
meam^ id est scientiam, tit agnoscendo mysterio 
Chritti, Id est in cognoscendo boc occulto, quo gen- 
tes salvandae sunt per Christiim. Quod mysterium 
iton est agnitum aliit generationibut praeteritis, sci- 
licet ((uibuslibct fHiit hominum^ id cst rationabi- 



ontfiiitm tanetorum mtntmo, humiliat se cum se mi- 
nimum dicit, sciens humilitatem profectum habere. 
Non ergo de potestate minimum dicit, sed pro prio- 
ribus humilior est. Nam tantam gratiam sibi datam 
dicit, ut donum praeteritis saeculis ignotum asserat 
sibi conoessum manifestare gentibus. Mihi, inquam, 
minimo data ett hcec, id est Um magna, ^ro/ta, sci- 
Mcetingentibut^ id est inter gente&, evangeti&are 
invettigabiles j vel inaestimabiles, divitias^ id est 
multa dona Cbristi quae prorsus intelligi vel inve* 
stigari non possiuit. Et illuminnre per praedicatio- 
nem et miracula, [Hatmo] quasi quadam declara- 
tione omnes credere volentes de hac re, scilicet ut 
intelligant, qua: sit dispensutio tacramenti, id est 



189 COLLEGTANEA IN EPIST. D. PAULl. -- IN EP. AD EPIiES. m 

quam mlrabilis, e( ez quanta dilectione sit facta ad- A caus» omnium rerum qu» naturaliter liuiit, sicut 



impletio arcane redemptionis. Hae sunt divitiae in- 
▼esligabiles. Ideni enim appellat sacramciUum quod 
supra divitias. Sed si investigabiles sunt illae di- 
vitue, quomodo Apostolus eas evangelizavit? nam 
investigabilis res est quas non potest comprebendi. 
Ad quod dicltur, quia in sui natura investigabiles 
suQt ; sed per graliam et reTelationem sancti Spiri- 
tus, investigabiles [non j sunt fldelibus. Mysterii dico, 
ab$conditi a $acuti$, id est celati ab omnium saeculo- 
rum creaturis, et exlstentis m Deo, id est in sola 
DOtitia Dei. Qvi omnia ereatit «f innote$cat, Quasi 
dicat : Datum est mibi evangellzare et illuminare. 
EC videte quantura boc est , quia per lioc aliquid 
accrevit angelis qiii multa secreta in his didicerunt. 
Et boc est quod ait : Evangelizare, dico, ita ut ^ 
mulHformi$ $apientia Deij de reparatlone bominum 
inHote$cat per Ecclesiam, quae dona Dei recipit, id 
esl per apostolos in Ecclesia praedicantes, principi- 
bu$ et pote$tiUibu$9 id est diversis ordlnibus ange- 
iorum, qui sunt in e(Ble$tibu$^ id est in coclo, ubi et 
nos erirous. Dicit namque Iieatus Hieronymus an- 
gelicas dignitates supramemoratum mysterium ad 
puriim non intellexisse, doneccompleta passioCbri- 
sti» et aposlolorum praedicatto per gentes dilatala. 
Unde In Isaia, angeli admiraiites dixerunt : Qui$ e$t 
i$te qui venit de Edom ? {i$a. lxiii.) Et in Psalmo : 
Qui$ e$t i$te RexgioruBt {P$aL xxiii.) [Hieron.] Non 
solum ergo patriarcbis et prophelis, sed principa- 



absconditus erat Levi in lumbis Abraba^, quando 

decimatns est ; sed in Deo in quo absconditae sunt 

causae eorum qnae per gratiam fiunt, sive eorum 

quae ad baec significanda mirabiliter non naturaliter 

fiunt, ut quod de osse viri dormienlis mulier Cacta 

est, et in locum costae iion costa, sed caro suppleta 

est. Non babuit boc prima rerum conditio ut femina 

ex eo sic fieret, sed tantum boc babuit, quia sic fleri 

posset, ne contra causas quas voluntate instituit, 

mutabili voluntate aliquid faceret. Ideoque abscon- 

ditum erat in Deo quod fieret. [Augustinus] Ste cau- 

sae omnium quae ad ipsius Christi adventum prae- 

nuntiandum in rerum natura praeter usitatum na- 

turae cursum mirabililer facta sunt in Deo qnae ad- 

ministranlibus angelis facta esse creduntur. Unde 

sul)dit : Ut innotescat dico, absconditi a saeculis in 

Deo, ita tamen ut sapientia Dei innote$cai a saecnlis» 

scilicet a principio saeculorum, principibus et pote- 

statibus, quae sunt in c<Ble$tibu$. Non sane indiget 

Deus nuntiis propter inferiorum scieutiam, scilicet 

ut hflsc inferiora ab eis discat qui stabilitcr ct in- 

commutabiliter novit oronia. Habet autem nuntios 

propter nos et propter ipsos, quia eis bonum est 

Deo assistpre ut eum de inferioribus consulant, et 

jussis ejus obediant. Non latuit eos mysterium re- 

gni coelorum quod opportuno tempore revelatum 

est pro salute noslra, quo ex bac peregrinatione 

liberali eorum ccetui coiijungarour. Sic ergo abscon- 

tibus et potestatibus in coelestibus multiformis sa- r ditum fuit hoc a saeculis in Deo, ut tamen inno- 



pientia per Ecclesiam est revelata. [Haimo] Quse 
recte dictaest multirormis, et in Graeco muUivaria, 
icilicet non solum varia, sed multa varietate dis- 
tincta. [Hieron.] Videamus quomodo sit multifor- 
mi$. Immensus est Christus, sed coiicipitur ; vagit 
infans in praesepio, sed ab angelis laudatur in coelo; 
Ilerodes persequitur, sed magi adorant ; ignorant 
Pharisaei, sed stella demonstrat; baptizatur a servo, 
sed vox tonantis Patris auditur ; tiroe^ pati, sed 
tponte ad passionem venit; vult transferri calicem, 
sed Petrom qui calicero timebat accusat. Quid hac 
veritate districtius? Multiformis ergo dicitor Dei sa- 
pientia, quasi multiplex multas species et formaslOS 
habens, quam pnncipes et potestates per Ecclesiam 



tescat principatibus et potestatibus in ccelestibus et 
sapienlia Dei, quia ibi priroitus Ecclesia fuit : quo 
post resurrectionero et i.<ita Ecclesia congreganda 
est, ut simus aequales angelis Dei. Illis ergo a sae- 
ciilis innotuit, quia omiiis creatura non ante saecula* 
sed a saeculis. Ab ipsa enim exorta sunt saecula, el 
ipsa a saeculis, quia cum eis coepit. Filius vero ante 
saecula, per quem facta sunt saecula. Unde in persona 
Sapienliae : AnU$weuta fundavit me{Eccli. xxiv). Ad- 
ditur : Per Eccle$iam multiformi$^ei estordoverbo- 
rum, data est mihi gralia, scilicet illuminare omnes 
per Ecclesiam, id est in Ecclesia, de bac re quae sil 
dispensatiosacramentiasxculisin Deo, quod oronia 
creavit. Absconditi dico, ita taroen ut sapientia 



agnoverunt. Yei ita : quae sit dispensatio sacramenti D Dei innotescat principibus et potestatibus in coele- 



Dei, hoc non routatur. Sacramenti dico, absconditi 
a saecnlis, non in saeculis, sed in Deo, qui omitta 
ereavit. (22) Habct euiro Dgus in seipso absconditas 
quorurodaro factorum causas, quas rebus conditis 
non inseruit, easque implet; non illo opcre provi* 
dentiai quo patiira subslituit ut sint, sed eo quo 
illas administrat ubi voluerit, quas ut voluit condi- 
dit , ibi est et gratia per quam salvi facti sunt pec- 
catorcs. Non enim per naturam vilio dcDravatam, 
sed per Dei gratiam restauratur. 

Propierea mysterium gratiae abscondilum dixit, 
QOn in roundo tn quo absconditse sunt ralionales 



stibus, quae $apientia est multiformi$f non in sui 
natura, sed $ecundum prafinUionem eaculorum. Quae 
eniro in sui natura simplex est secundum ea qus 
aguntur in saeculo quae Deus praefinivit, id est prae- 
ordinavit, est roultiforrois, cum varientur muWfor- 
miter. [Haimo] Et ne vidcantur sibi contradicere 
in praedictis sentenliis sacrae paginae doctores, iu 
potest determinari quod diclum est, ut illis qui ma- 
joris dignitatis sunt, et per quorum mysterium illa 
nuntiata sunt, cogniu fuerint cx parte, utpote fa- 
miliaribus nunliis, illis vero qui minoris dignitatlft 
sunt, incognita csscnl. Quam praefinltionem {eci$ 



(22) Aiig., swpcr Gcncsim. 



m PETIU 

Dcos Pater, id est prapordinavit complendam in 
Chri$to, vd, fecit, id est complevit, in Cliristo, id 
est Domino iioxlro, id est per Cbristum, m quo^ 
Christo, cum per eum Pater impleverit, habemus 
fidnciam contra tribulaliones, vcl, fidudam, id est 
certitudincm futurae baereditatis, et acce$$um in re 
ipsa ad Patrem. Et hoc in confidentia, id est merito 
confidentiae babitae per fidem eju$. 

Vers. 15-21. — I Propter quod peto ne deficiatis 
I in tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria 
I vestra. Hujus rei gralia flecto genua mea ad Pa- 
I trem Doiiiini nostri Jesu Christi, ex quo omnis 
c patcniitas in coelis et in terra nominatur, ut det 
c vobis secundum divitias gloriae suaevirtutem cor- 
I roborari per Spiritum ejus in interiori homine 
c Chrislum habitare pcr fidem in cordibus vestris 
I in charitate radicati et fundali, ut possitis com- 
I prehendere cum omnibus sanctis quae sit btitu- 
I do, et longitudo, et sublimitas, et profundum. 
c Scire etiam supereminentem scientiae charitatem 
I Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem 
c Dei. Ei autem qui potens cst omnia facere super- 
I abundantcr quam pctimus, aut intelligimus se- 
c cundum virtutem quae opcratur in nobis, ipsi 
c gloria in Ecclesia et in Cbristo JeSu in omnes ge- 
I nerationes sacculi saeculorum. Amen. i 

Propter quod, id est quia habetis accessum et alia 
bona, quae supradicta sunt, peto ne deficiatis^ a fide 
et bona operallone, in tribulationibus mei$^ id est 
propter tribulationes meas, quae sunt pro vobis^ 
probandis, qua est gloria ve$tra^ si vos statis in eis 
et non deficitis (23). Huju$ rei gratia, Quasi dicat : 
Vos peto ut non deficiatis, et ideo siipplico Deo Pa- 
tri ut gratia cooperetur nobis. El hoc est qued ait, 
hiijus rei gratia, scilicet ne deficialis a fide , ftecto 
genua mea, etc. [Haimo] Attehde quod dicens, peto 
ne deficiatis, ostendit eos habere propriae volunlaiis 
arbitrium, sed ne iliud sufiicere putent, addit, hu- 
jus rei gratia flecto genua mea, id est humilio sen- 
8um mentis meae. [Arobrosius] Vel exteriora corporis 
genua flecto, ad Patrem Domini nostri Je$u Chri$ti, 
In Graeco habeiur tantum, ad Patrem. [Haimo] Quod 
autem in Latinis codicibus addttum est, Domini nostri 
Jesu Cbristi, bene convenit, quia orabat ut merito 
ejus obtineamus, cui proprie et naturaliter est Pa- 
ter, nobis autem adoptive. Ex quo Deo Patre omni$ 
paternita$ in cxli$ et in terra nominatur, id est ex 
cujus dispositione sunt nobis patres, et in coelis 
angeli nobis providentes, et hi terra praeiati. Et nota 
quod non ait, est paternitas, sed nominatur, quia 
nec bomo, nec angelus vere est pater, ut Deus qui 
estPater omnium creatione, et fidelium recreatione, 
quos adoptavit in fiiios. Sicut enim Deus qui solus 
vere est, et solus vere bouus essentiae et bonitatis 
8uae nomen caeteris impartit, ut ipsa quoque esse 
et bona dicantur, ita et ipse qui solus Paterest om- 
tiium rerum creatione et fidelium regeneratione, 



125) Aug., in serm. de verb, Apost. 
24) Id., super Joan. 



LOMBARM m 

A paternitatis nomen caecis dedi>. Vel nominatur, id 
est nominabilis est. Ab illo enim qui est Poter om* 
nium, et angeli in ccelo, et hoinines in terra acee- 
perunt, ut palres aliorum vocarentur. Et nota quod 
ipse etiam Christus Dei Unigenitus per naturam, 
adoptionis beneficio Patrcm se significat, dicens : 
Fi/t, dimiltuntur tibi peccata tua (Matth. ii). fit 
item : FiiioU mei^ adhuc modicum vobi$cum $um 
(Joan, xv). Similiter et Spiritus sanctus per quem 
justi adoptantur in filios. Homo autem dicitur pater, 
vel natura, vel auctorilate exempli, vel ratione be- 
neficii. Ad Patrem igitur Chrisli flecto genua mea, 
ut det vobi$ $ecundum divitia$ gloruB sua^ id est se- 
cundum copiam majesiatis suae, otriutem, id est 
constantiam, id est det vobis ut non deficiatis. lude 

° enim, id esl ex virlute erit non deficere, scilicet det 
vobis corroborari in interiori bomine^ id est det vobis 
virtutem qua sitis rol)orati in interiori homine, qui 
ab hoslibus non potest contingi. Et boc per spiritum 
eju$f idest per Spiritum sauctum. Et priusdct Chn- 
$tum per fidem habiiare in ctrdibus vestris^ quod ad 
hoc proficit ul securi de auxitio ejus sitis, dum per 
fidem habital in vobis, ut cum fidem habemus ipsuia 
habere vidcamur. (24) Fidcs enim in nobis, Chri- 
stus esl in nobis. Fidcs tua de Christo, Cbristus est 
iu corde tuo. Non siue causa cum dixerit, det vobis 
virtutem, addit, et det Christum habitare in volns. 
Sunt enmi aliquando fortes hsretici, in quibus Chri* 
stus non habitat. In charitate. Ordo verborum talis 

^ est : Oro etiam ut in eharitate radicaU^ id est flrmi- 
ter plantati, ad simiiitudinem arboris, quae quanto 
plus terrae flgitur, tanto plus trahit humorem et 
crescit, et uberius fructum reddit, et (undati^ ad 
simiiiludinem domus, quia in eis Spiritus sanctus 
habilat, pos$iti$ comprehenderet id cst perfecte in- 
telligere, cum omnibu$ $ancti$^ id cst sicut omnes 
sancti. 

(25) Haec est communio divinae coelestisque rei- 
publicae. Hi non sua quaerunt, sed quae Chrisli sunt, 
id est non commoda privata sectantur, sed in eoin- 
mune ubi salus omnium est consultatit. Quid possi- 
tis comprehendere? Qwb <ti, id est quanta esse de- 
bet iatiiudo charitaiis, quae debet usque ad inimicos 
extendi, et cum hiiaritate bene operari, quia qui 

D tristis dat, perdil quod dat. (26) Opus ergo cst lati- 
tudine charitalis, ne pcreat quidquid boni facis, 
sed quia abundante iniquitate refrigescit charltas, 
opus est longitudine. Unde subdit, et quae sit lon- 
^iittdocharitatis. Haeceslperseverandi longanimitas, 
ubi quodammodo stando perseveratur. (Jnde : Qui 
perseveraverit u$que in finem^ $alvu$ erit (Matth, x). El 
quae sit $ublimitac cbaritatis. [Augustinus] Haec est 
quae sursum cor dirigit, ut Deus in pra^mium exspe- 
ctetur. Nam si bene operaris etiam ad inimicosethi- 
lariler tribuis, habes iatitudinem; etsi in his usque 
in flnem perseveras, habes longitudinem. Sed si 
omnia haec non proptcr merccdem superiorem vel 

(25) Aogust., de gratia nov. Tcst. 

(26) Id., de verb. Aposl. 



195 COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. - IN EP. AD EPHES. iOi 

«upernam facis, aUitudinem non habes; el illa jam A gniflcalur superiOTum exspeotalio. Profundum ^ero 

est in ea parie Hgni, quee non apparet, qaae ftxa 



nec latitudo erit, nec longitudo. Nam allitudinem 
habere, est cogitare Deum, amare Deum, et gratis 
amare ipsum adjutorem, ipsum conatorem : postre^ 
roo ipsum prsemium deputare, non aliud ab ipsu 
quam ipsum exspectare ; si amas, gratis amas ; si 
vere amas, ipse sit merces quem amas. Et quid sit 
profundum cbarilatts, id est possitis intelligere oc- 
cultum judicium Dei esse, quare isti dat, illi non. 
De profundo enim judiciorum Dei quae perscrutari 
contemplariqtie nequimns, procedit omne quod pos- 
sumus. Quod possum video, unde possum non video, 
iiisi quia novi esse a Deo. Quare illi et non illi dct, 
multum est a me : abyssus, et profundum est. Nunc 
crgo ipsa charitas in bonis operibus exercetur ad 



terrs occultatur, unde illud surgit. quod profundi* 
tatem signiflcat gratuitae gratiae, in qua multorum 
ingenia conteruntur id vestigare conantia. (29) Haec 
ergo verba Apostoli sic intelligere soleo, oro ur pos- 
sitis intelligere quse sit latitudo charitatis , lc^ngi- 
tudo, etc. , id est quod sit mysterium crucis. Sa« 
cramento enim crucis, horum verborum intellectus 
coaptatur : ut sit sensus : Quae sit iatitudo, in ope- 
ribus charitatis, quae extenditur usque ad inimicos 
diligendos, sicut Christus fecit, qui oravit pro ini- 
micis, quod ostensum in cruce sua fuit, quae in la- 
tum tensa est a dextra in sinistram, ubi manus Sxae 
per quas opera signantur, quae in hilaritate dccet 



subveniendum 1Q9 aliis, et usque ad inimicos por- D esse , et quae longiludo charitalis , scilicet quod 



rigitur; et haec latitudo est. (t7j Nunc longanimitate 
adversa tolerat.; et in eo quod veraciter tenuit, 
perseverat : et haec longitudo est. Hoc autem totum 
propter adipiscendam vitam aeternam, facit qiiae illi 
promittitur in excelso : et haec altitudo est. Existit 
Tcro ex occulto ista charitas : et hoc est profundum. 
Profundum cnim est voluntas Dei, cul causae non 
investigantur, cujus gratia sumus salvi facti, non 
ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundfim 
ejus misericordiam. Yoluntarie quippe genuit nos 
verbo veritatls, et haec voluntas est in abdito, cu* 
jus secreli profunditatem quodammodo Apostolus 
expavescens clamat : alUtudo sapieutm et \cieH' 



usque in finem durare debet. Unde dicitur de Chri- 
sto : Cum dilexi$$et $uo$y usque in finem dilexit t7- 
los (Joan. xifi). Quod significatum est per longjtu* 
tudinem crucis, a sursum usquedeorsuro. Et quae 
sublimitas , charitatls, id est quo tendat charitas, 
scilicet ad aeternam beatitudinero, qnae notatur per 
partem crucis superposilam, et quod profundum, 
charitatis quod totum portat, ut pars crucis fixa 
in terra, scilicet in abscondito, qiiod non videtur^ 
id est miserioordia Dei , quae occulto Dei judicio 
provenit, per quam charitas in nobis longa, lata 
est, Bcilicet et alla (29*). Ex occulta enim Del vo- 
luntate vocatur homo ad participationem tantas 



iia Dei {Rom, xi) ! hoc est profundum. AUitudo ^ gratlae, alius sie, alius autem sic. Vel profundum 



enlm commune nomen est excelso et profundo; 
sed cum in excelso dicitur, sublimitatis emtnentia 
comraendatur; cum autem in profundo, difiicultas 
investigationis et cognitionis. 

Et sciendum quia in his verbis figura et myste- 
rium crucis ostenditur. Qui enim quia voiuit mor- 
tuus est, quomodo voluit mortuus est. Non frustra 
igitur mortis tale genus elegit , in quo latitudinis 
hujus, et longitudinis , et aititudinis, et profundita- 
tis magister tibi existeret. Qui dixit : Tolle crucem 
lifam, ei sequere me (Matth. xvi). (28)ToUitur crux» 
cum spiritu facta carnis mortificantur : quandiu 
autem evacuatur corpus peceati , quandiu exterior 
bomo corrumpitur, ut interior renovetur de die in 
diem, Cempus est crucis. (38') In cujus ergo pote- 
state erat mori vel non mori , et sic vel sic mori, 
non fhistra crucem elegit, ubi te huic mundo cru- 
eifigeret. Nam iatitudo est in cruce transversum li- 
gnum , ubi figuntur manus, qiiod ad bona opera 
pertinet, quia ibi extenduntur manus. Longltudo 
est in ea parte ligni quae ab ipso transverso ad ter- 
ram tendil, et ab ipso ligno usque ad terram con- 
spicua est : ibi corpus crucifigitur, et quodammodo 
stat, et ipsa statio perseverantiam signilicat. Alti- 
tttdo autem in illo ligno est, quod ab eodem trans* 
verso sufsuiB versus ad caput eminet : per quod si- 

(27) August. de gratianov. Tcst. 

(28) Id., ad Januarium. 
(28M Id., in ser. quodam. 



charitatis sunt ecclesiastica sacramenta quse sunt 
profunda et investigabilia , et sunt fundamentuiii 
ebaritaiis, sine quibus iion valet charitas. Intelii* 
gentes igitur per mysteriuni crucis mundo crucifi- 
gamur , extendentes manus in latitudine bonoruro 
operum , et in longitudine usqiie in finem perseve 
rantes, atque habeiitcs cor sursum ubi Cbristiis est, 
totunkque hoc non nobis, sed illius misericordiae 
tribucntes, cujus profunda judicia omnem scruta- 
torem fatigant. Sctre. Quasi dicat : Oro utpossitis 
etiam scire^ ex parte ut imitemini charitatem Christi^ 
qua nos dilexit, quae nostram superat, supereminen' 
tem scientice humanae, id est quae supereminet, eC 
excedit scientiam humanam, quia plene sciri non 
D potest quanta charitate dilexerit. Yel ita, scire 
charitatem Cbristi, id est qiue habetur cum scientia 
Christi esse superemlnens intelligitur, scilicet alii 
charitati. Cbaritas enim scientiae, id est quae habe- 
tur cum plena scientia supereminct alii cbarilati, 
quia quanto melius intelligitur Deus, tanto plus 
diligitur : ideo oro vos scire isla, ut per bas scien- 
tias impleamini, bono, eundo in omnem plenitudinem 
Deif ut hic virtulum, postea bealitudinis habeatis 
plcnitudinem, Hanc plenitudinem Dei qutdam in 
his verbis sic intellexerunt, ut putarent nois hoc 
idem futuros quod Deus est« dicentes : Si cliquid 

(29) August. ad Paulinum de videndo Dco. 
(29*) ld.,ibid. 



m PETRl LOMBARDI 

miaus quam Deus habebimus el minores erimus, A Sil gloria , dico , in omnes generaCiones 



196 



quomodo implebimur in omnem plenitudinem Dei ? 
Scd quoniam implebimur , profecto erimus Deo 
aequales. DetesUndus esi aror iste. Non enim sie 
implebuntur ut sint et ipsi plenusDeus, sed ut per- 
fccti sint pleni Deo. Vel ita, oro* ut possitis com- 
prehendere quae sit iatiiudo, longitudo, et sublimi- 
tas et profundum Dci, id est immensum et inaesti- 
mabilem cognoscere Deum, omnia excedcntem ma- 
jestate virtutis su». [Ambrosius] Gum autem hoc 
dicit, significat quod sicut in spbaera tanta lougitudo 
quanla latitudo, et tanta altitudo quantum et pro- 
fundum, ita et iu Deo omnia squaiia sunt immen- 
sitale inlinitatis, imo unum et idem prorsus. Et est 
sensus : Qune $U laiUudo, etc, id estet quae sit im« 



cuii saeculonim , id est saeculi omnia coutinenlis. 

Amen. 

CAPLT IV. 
YcKS. i-6. — c Obsecro itaque vos ego yin- 
ctus' in ])omino, ut digne ambuletis Tocatione 
qua vocati estis, cum oroni humilitate el mansue- 
tudine, cum patientia supportantes inTioero in 
charitate. SoUiciti serrare unitatem spiritusin 
vinculo pacis. Unum corpus et unus spiritus, 
sicut vocati estis in una spe vocationis vestne. 
Unus Doroiiius , una fides, unum baptisma. Unus 
Deus et Pater omnium, qui super omnes , et per 
omnia, et in omnibus nobis. » 
Ohucrb itaque. Hactenus ostendit omnia gratiae 



mejisitns Dei omnia excedens et impiens, non in ^ Dei tribuenda : hinc de rooribus admonet, usque ad 



eis clausa, sed ooniia intra se habens, ut solus 
incirabilis et infinitus habeatur. Scire, etc. , post 
immensitatem Patris vutt eos scire cbaritatem Gkri- 
stiesse super scienliam hominum. Ethoc, utpossi- 
tis etiam scire charttatem Christi , esse superemi- 
oentem scientiae humanae. Nemo enim potest chari- 
tatis ejus magnitudinem coliigere , scilicet quod 
Deus factus est homo, quod justus pro impiis, Do- 
minus pro servis , Creator pro creatora mori- 
lur , etc. hujasaMNli : idea vola vos scnre isla^ ut 
UHpteamitti in imnem plenitudinem Deif Ul esl «t 
confessioiie el gratiarum aclione, sicut Patri ita et 
Fiiio honorem exhibeatis , ut sit plena divinitalis 



finem,et prius communiter omnes, postque suigoios 
ordiiies. Quasi dical : Quia Deus polest omnia fa- 
cere, vel ut el sit a vobis gloria, itaque ob$ecro vo$ 
ego Paulus otfieliif, cui compatieudum est: vinctus, 
dico, in DoNitiio, id est propter Dominuro, ut amhu- 
leti$, de bono in melius proficiendo, digne vocatione 
qua vocaii e$ti$f id est ita ambuletis ut conveniaC 
meae praedicationi ambulatio vestra, [Haimo] ila» 
scilicet cum omni kumititate, id est interiori el exte- 
riori, et cum man$uetudine^ ut tractabiies sitis, et 
OMi ptientia adversorum , $upportante$ vos tnvt- 
«em, si a frHre oritur molestia : vel aiter alterius 
onera porUte. (30) El hoc non ficte, non pro ter- 



^rofessio in vobis, quia lunc nihii deest Glirisliano r reno commodo, sed tii charitate. Ipsa ealoiim actio 



cum Patrem et Filium sic cognoscit : atiter non esl 
integra professio deitatis, quia fides, nec in solo 
Patre iutegra est, nec in soto Filio perfecta. £t oai- 
tem. Quasi dicat : Hoc oro vobis, ei aulem sit gio- 
ria qui potest facere. Et hoc est quod ait, ei autem 
qui poteet omnia facere^ Id esl complere in vobis, 
$uperabuttdanter quam petimue aut tRle//i^imif « , id 
esl plusqiiam nos petere sciamus aut praesumarous. 
[Haimo] Ideo dicil : Pelimus aul inteliigimus, quia 
plus intelligimos quam petamus. Potest hoc in no- 
bis dico, $ecundum nrtutem qum operatur in nobie 
id est ita potest hic in vobis sicut jam fecit in no- 
bis apostolis. Ei, inquam , ip$ij id est soti, iion ho- 
niini qui uiliil ex se potest, $it gtoria, pro his quae 



recti itineris, quae pculos semper ad Dmar habet. 
Talis actio nec irangitur negotio , nec frigidn esi» 
nec tnrbulenU esl; nec marcida, nec audax, nec 
fugax, nec praeceps, nec jacens. Ita ergu ambulatey 
el sitis $oUicitiy id est studiosi, cauti, attenci, ^r- 
rare, ut sacrosanctum, unitatem spiritnf , id esl uni- 
tatem ecciesiasticam, quam facit Spiritus sanctus« 
scilicet ut unum corpus sitis opere Spiritus sancti. 
Vos, dico, degentes in tinculo paci$, id esl pacem 
servantes : quae dicilur vincuiom, quia pax isla esl 
nutrimenturo spiritualls unitatis. Haec aulem pax 
est, si bona iiostra invicem diligamus, si peceau 
quae sine damno tritlci , aut cum spe salutis corri- 
gendorum eradicari non possunt, usque ad messem 



fecit in Eccletia, et itt Chri$to Je$Uy id est pro his D ultimam toleramus ; si etiain perfeclionis opera 



gloriosus appareat, non solum in praesentl, sed 
etiam tit omne$ ger.eratione$ $<bcuU $<Bculorum. \el 
ita lege lilteram : Ei atitem qui potest omnia, ista 
quae peto facere, id est coniplere. Potens est, dico, 
sccuiidum virtutcm quae operatur in nobis, iiomi- 
nibiis i)ona operatur, dlco , siiperabundanter quam 
peliiuus aut intelligimiis. Potens enim est Deu^ haec 
fncere, secundum virtutem quae operatur, in qua 
sunt quaedam qiia^ iiemo peteret vel intelligeret, ut 
Rcilicil Deus homo fieret , et pro hominibus more- 
n^tur, et hujusmodi alia. Ei, inquam, ipsi sit gloria 
in Ecclesiis et in Cbristo Jesu : hoc non mutatur. 



quae cum fierl et non fieri iicet » ne inflrmi scanda- 
tizentiir, non facere dispensamus, et hujusmodi. 
Vnum. Quasi dicat : Debetis servare unitalem spi- 
ritus, ita ut sitis unum corpitf , subveniendo pro* 
ximo, et unu$ $piritu$^ cum Deo idem volendo. 
170 ^®U ^^^^ spiritus, cum fratribus ciiro quibus 
idemvelle et idem nolie debetis. Vel ita, debelis 
servare unilatem spiritus, quia unum corpus esse 
- debetis multorum adunatione membrorum : potestis. 
quia unus spiritus scilicet habital in vobis, quo 
unum corpus d&chnur. [Haimo] Unum oorpus 
enim efficimur propter societatem quaro facit Spi« 



(50) Augiist. ad Eudoxtum. 



197 COLLECTANEA IN EPIST. D. 

rUtis sanclus, non sine Patre et Filio. (30') Ecclesia 
iiUqiie accepil hoc douuni , ut in Spiritu sancio 
flat reniissio peccatorum, quam remissionem cum 
Tiinitas faciat, proprie tamen ad Sptriium sanctum 
iiiteliigitur pertinere. (31) Ipse est enim ^iritus 
adopiionis filiorum, ipse Palris et Filii amor et 
eonnexio. Ad ipsum ergo pertinet societas, qua 
elBcimur unum corpus unici Filii Dei. Sicut enim 
unum corpus liomiiiis ex muitis constat membris, 
et vegetat omnia membra una anima, faciens in 
ocuio ut videat, in aure ut audiat, et sic in caeieris, 
ita Spiritus sancius niembra eorperis Cbrisli quod 
est Ecclesia, continet et vegetat. Et sicut humani 
corporis membrum praecisum formam quidem qua 
cognoscitur, rctinet, sed iiequaquam spiriius seqiii- 
tnr quo praeter unitatem vivat, sic quicunqne a 
prsedictae pacis unitate divisus est, sacramenium 
quideni ianquam formam retinet, sed spiritu pneier 
iiniiatem non vivit. (31*) Frustra ergo foris de fonna 
gloriatur, nisi intus spiritu vegetatur. Propter 
hanc societatem illi in quosprimiius veiiit Spiritus 
sanctus, iinguis omnium gentium suni locuti, quia 
per linguas consocietas humani generis consiat , et 
SiC per iinguas gentium figurabatur ista socieias 
memlirorum Cbrisii fuiura in omnibus gentibus, ut 
quemadmodum tunc iile apparelMt accepisse Spiri- 
tum sanctum qui ioquebaiur linguis omnium gen* 
tium» ita nunc ille se cognoscat accepisse Spiritum 
sanctum qui in uniiate Eccicsiae consistit, quae lin^ 
giiis omnium loqullur. 

Sicut voc.,eic„ quasidicat : liadebetis esseunum 
corpus, sicut vocali e$tt$, Addidit, sciiicet in unam 
gpeim voeaiionis vettrm^ id est ad unam rem spcra* 
tam* quae est efiTectus vocationis trnii« Dominus, 
Quasi dicat : Debetis servare unitatem , quia vobts 
antts Dominus non tres pro quorum diversis voiun- 
talibns vos oporieat discordare. Et una fides de 
Dco. Recoie quia fides dicitur, et id quod crediiur, 
ei id quo creditur. Si ergo fides hic accipitur pro 
eo quod crediiiir , bic est sensus : Uiia esi fides , id 
esi idem juitemint eredere, et eodem modooperarit 
quia unum et idem est quod credilur a cunciis 
flddibus. UiidQ fides caiholica diciiur universalis. 
(52) Vel accipiiur hic fides qua creditur. Aiiud 
euim suni ea qu» creduntur, aliud fides qua credi- 
tur. Illa quippe in relHis sunt, quae vel esse , vel 
fuisse, vei futura esse creduntur. llsec auiem in 
animo credcntis ei tantum conspicua cujus est, 
quanvis sit el in aliis, non ipsa, sed similis. Una 
est ergo fides, non numero, sed genere» quia similis 
in omnibus : quemadmodum duorum idem volen- 
tium dicitur volunias un.a, ei duorum simiilimorum 
facies una. Et unum baptisma^ id est aequale a 
quocunque detur, nec potest iierari, et vobis est 
unus Deus , id esi creator omnium et Pater^ procu- 
fando ei-gubemando : et ideo nemo poiesi se alieri 

(30) August., deblasp. S. S. 

(31) Id., iii ser. de Peniecoste 
(31*)Id.,Deblaso. S. S. 



PAULl. — IN EP. AD EPHES. I9S 

j^ praeferre, quia unum babemus creatorem et recrea- 
torem. Qui Deus est super omnes creaturas,.id est 
praecedit omnes creaturas ; quasi dicat : Cujus di- 
gnitas vos invitat. Et per omnia diffusus , quia ubi- 
que est : et ideo timendus cum nusquam possit 
evitari. Et in oninibus nobis, per graiiam, qui uni- 
tatem servamus. Et noia non singulariier de aliqua 
persona, sed communiter de omnibus, id est de 
Trinitaie baec accipi, juxta illam quae praecesstt 
expositionem. [Haimo] Vel polest hoc legi iia ut 
fiai distinctio personarum. (^ui, etc. quasi dicat : 
Unus esi Deus ei Paler, cum sint tamen tres per* 
suiiae, Pater, et Fiiius, et Spiritus saiicius , et boc 
est : Qui, scilicet Paier, est super omnes, quia nulli 
debet quod est, et omnes creaiuras excellit, et 

B Filius est per omnia, per quem reparatorem omnia 
opera nosira sunt, ei per ipsum omnia facta ; et 
Spiritus sanctus cst in omnibus nobis fidelibus per 
gratiam, et in omnibus creaiuris per esseniiam. 
Unde : Spiritus Domiiu replevit orbem terrarum 
(Snp. I). 

Vers. 7-10. — c Unicuique auiem noslrum data 
c e£t gratia secundum mcnsuram donatlonis Cbri- 
f sti. Propter quod dicit: Ascendens in alium 
I captivam duxit captivitaiem , dedit dona homini- 
I bus. Quod auiem ascendit quid est , nisi quia ei 
c desceiidii primum in iuferiores partes teiTae? 
< Qui descendit, ipse est et qui ascendit stiper 
c omnes coelos, ut adimpleret omnia. » 
Vnkuiqtte aulem. Monuit servare uniiaicm qua 

^ omnes dicimur unum corpus, et ne unitas toUai 
subjeclionem, subdit diversa esse dona in homini- 
bus, quod non est conirariiim praediciae unitati. 
[Ambrosius] Quod enim divcrsa dona sunt in bo- 
minibus(32') non sicut unitati, sed facit quasi unum 
corpus esse debemus. Vnicuique auiem nostrvm di- 
versa data est gratia , id est gratuitum donum , se- 
cttiidum mensuram donationis Christi^ id esi secun- 
dum quod dator Christus mensurat, aiii boc, alii 
iilud. Christus, cui ad mensuram non dedit Deus, 
quia gratia pienus esi, ad mensuram dat homiiilbus. 
Mensura est divisio quaedam divinorum. AUud enira 
habet ille, aliud iste : et qiiod babet Iste, non habet 
ii!e. Propter quody scilicet ad probandum quod 

D Cbristus homo dat dtversadona, (ftcil Spiritus sao- 
ctiis in P&ulmo '/ Ascendens. (33) Quasi dicat: Yere 
Cbristus secundum hominem dat doiia. Nam Pro- 
phcta dicit, quod Chrisius ascendens in altum loco 
el digiiitate, captivam duxit capftvt/a/em, id est eos 
quos diabolus captivaverat a paradiso, ei proprios 
mpndi ei inferni fecerat. Iterum caplivos fecit 
Cbrisius, dum ad coelum reducunii:r. Ipsos iiaque 
homiiies appcUavit capiivitatcm , quia capiivi iene- 
baniur %uh diabolo, siout militia cum diciiur, inicl- 
liguntur qui miUtant. Eamdem capiivitaiem a thri- 
sio captivam dicit, ui sii captivitas felix. Poisuut 

(32) Id., in Ub. De Tritiit. 

(32) Hic aliquid d^csse videiur. 

(33) Aug. in psalino. lxxvh. 



199 PETRI LOMDAHDI «M) 

eniiD bomincs ad bonum capi. Unde Pelro dictum A esi, non ascendit loconec descendit, sed secundum 

aaimam ad inferos descendit, secundum corpusei 



est : Ex hoc jam eri$ hominu capicM (Luc. v). Ca- 
ptivalt ergo dicuntur quia capti, quia subjugati, sub 
leve jugum missi, liberati a peecato, servi facti 
justitite. Et dedit hominibut rationalibus dona^ id 
est Spiritum sanctum. (55*-) Notissimum est Domi- 
num Jesum, cum post resurrectionem ascendiftset 
in coelum, dedisse Spiritum sanctum, quo iropleti 
credentes loquebantur omnibus linguis. In Psalmo 
taraen ita legitur: Accepisii dona in hominibus 
{Psai. Lxvii). [Augustinus] Sic enim plures codices 
babent, et maxime Grseci ; et ex IJebraeo sic inter- 
pretatum habemus. Dona autem dixit Apostolus 
sicut Propheta , non donum. Sed cum Propheta 
dixerit, accepisii in hominibus, Paulus apostolica 



animam ad ccelos ascendit ; et ita secundum h«Ba- 
nitatem dedit. Cave quomodo intelllgas Cfaristum 
secundum humanitatem dedisse , ne sit contrariura 
praedictae auctoritati, ubi dicitur quia secundum 
quod Deus dat. Ita ergo distingue: Dat Christus 
secundum humanitatem , id est homo ipse Cbri&tus 
dat, uon tamen ex eo, quia homo , sed quia Deus 
qui de$cendit. Quasi dicat : £t quia ita innuunt 
verba Prophetae , crgo tpu qui descendil ^ e$t etqui 
ascendit, id est idem eat qui descendit ad inferos, 
et qui ascendit super omnes coilos. Yel ita &b ille 
loco. Quodautem. Quasi dicat : Christus ascendens, 
quod est secundum humanitatem, dedit dona. Sed 



. ^ , ^ ^ , ^ — . ..^ 

auctoritate maluit dicere, dedlt hominibus, ut ex " quid est quod humaultas ascendit, id est quomodo 



utroque verbo , uno pr«phetico , allero apostolico , 
quia in utroque est divini sermonis auctoritas, 
scnsus plenissimus redderetur. Utrumque enim 
. verum est, et quia dedit hominibus, et quia accepit 
in hominibus: dedit homiiiibus tanquam caput 
membris suis, accepit in hominibus idem ipse uti- 
que in membris suis. Ipse ergo Cbristus et dedit de 
coelo, et accepit in tcrra, dedit quia Deus eum 
Palre, secundum quod ait, accepit, quia ipse in 
suis est in Ecclesia, in qua accipit. Hoc est in bo- 
miuibus accipere. Nec moveat quod ait dona non 
donum , cui etiam concordat Prophela , procul 
dubio Spiritus sanctus donum Dei est: de quo 



Dominus ait Saraaritanse : Si scires do7tum Dei^ etc. r et ita implevit omnia. 



humanitas ascendere poterat? Nisi quia, et deitas 
primum descendit in partes terrae, qu» sunt infe- 
riores aere, ut humanae naturae uniretur. Desceo-, 
dit quidem divinitas non localiter , sed per inexani- 
tionem: et quia dixerat humanitas ascendit, et 
deitas descendit, ne ideo viderentur duo , subdit : 
Qui descendit, id est Deus, et qui ascendit super 
omnes cmlos^ id est homo, ipse ChrisUu M, id est 
una et eadem persona est. Unde Dominus : Nemo 
ascendit in coslum^ nist ^t descendit de cosloy etc. 
(Joan. III). [Afflbrosius] Ascendit, dico, ut adim- 
pleret omnia, quae de se in lege et proph^is erant 
praedicta. [Ilaimo.] Vel implentur omnia donis suis. 



{Joan. iv). Sed ideo pluraliter dona ambo dixerunt, 
quia per donum quod est Spiritus sanctus, multa 
dona quae quibusque sint propria , dividunlur. Non 
eium singuli quique habent omnia, sed hi ilia, alii 
alia, quamvis ipsuni donum a quo unlcuique pro- 
pria dividcntur, idem habent, id est Spiritum 
sanctura. Undc alibi : Omnia hac, inquit, operatur 
unus et idem Spirilus dividens singulis prout vult 
{I Cor. x) , ut una anima in oranibus membris aglt 
omnia. 

Quod autemy prosequitur superiorem probatiouem, 
acilicet quod Chrislus secundum homineni dat, quia 
Propbela dicit quod ascendens dedit , dixil Propbeta 
ascendens. Sed quid est hoc quod ascendit, id est 



Vees. 11-14. -— c Et ipse dedit quosdam quidem 
apostolos, quosdam autem propbetas: aiios vero 
c evangelistas, alios autem pastores et doctores ad 
f consummationem sanctorum in opus ministerii 
f in aedificationem corporis Christi, donec occur* 
i ramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Fiiii 

< Dei in virum perfectum, in mensuram setatis ple- 
f nitudinis 171 Cbristi, ut jam non simus parvuli 

< fluctuantes, et circumferamur omnt vento doctrinae 

< in nequitia hominum, in astutia ad circumventio» 

< nemerroris. i 

Et ipse dedit quosdam quidem apostolos^ sdlicet 
vicarlos pradicationis suae, quosdam prophetas^ qui 
de futuris propbelarunt, vel poiius Scripturaruni 



quod ascendisse dicitur, nisi quia et primum de- D inlerprctes. [Ambrosius] In Novo enim TesUmento 



scendit, respeciu cujus dixit ascendit. [Ilairao.] 
Descendit dico , in inferiores partes terrce , id esl ad 
inferos , cujus probalio praeraissa , quia duxit capti- 
vitatem quam iiide traxit. [Ambrosius] Ex scnten- 
lia enira lcnebantur apud infcros , qua; sentenlia 
Salvatorem tenere non potuit, quia sine peccalo 
fuit. El est ordo probationis talis : Propbela dicit 
quod ascendens dedil, et asccndere dixit respeclu 
descensionis, et ita innuit quod ct descenden^ dedit. 
[Hairao.] Et constat quod secundum humanitalem 
Chrislus ^escendit, et ascendit, ergo secundum 
humanitatcra dedll. Secundum deitatcm qui ubique 

(ZV) Aug. m lib. sv, De Trinlt. 



prophetae dicuntur explanatores Scripturarum.; ta- 
men fuerunt quidam primordio fidei futura praedi- 
ceiites, sicut Agabus seplemque filiae Philippi. [Hai- 
mo] Alios vero evangelistas, ut fuerunt Marcus, et 
Lucas, et scptem diaconi sub apostolis. Evangelistm 
enira diaconi sunt, quia et si non sint sacerdotes, 
taraen evangelizare possunt. Alios autem paslores 
et doctores, ut episcopos, qui verbo etiam et exem- 
pio docere debent, et ideo conjunxit : quos tanquam 
«num aliquid duobus nominibus complexus est, ut 
intelligerent pastores ad ofiicium suum p^nere 
doctrinam. (34) Pastor enim non est nisi Labeat 

(34) Id., adPaulinam. 



iOi COLLECTANEA INEPISl. U. 

doctrinam, qua pascat gregcro. Ecce quomodo alii 
plus, alti minus dedit. Hominibusdatad meosuram; 
ipse vero iion ad mensuram accipit. Hos aotem 
omnes dedit m opus ministerii^ scilicet ut quisque 
possel plene facere opus roinistrationis sibi cre- 
diUB. Si enlm unus omnia non perfecte ageret sin- 
gula, et hoc ministerium erat necessarium ad con- 
iummalionem timctorum^ id est ut consumment qoi 
jam sancti aunl, et in tpdificationem corporis Christi^ 
id est ut sediflcent eos In corpus Ghristi qui adhuc 
alieai sunt. Donec omnes, etc. Quasi dicat : Tan- 
diu durabit ista pnelatio et ordinatio, donec in die 
judicii nos omne$, qui sumus in unitate fidei^ id est 
in una« et non discrepanti fide, et unitate agmtionis 
Pilii Deiy id est in una et non dilTerenii agnitione 
Filii Dei. Ve), in onitate agnitionis Filii Dei, id 
est virtutibus quibus agnoscitur Filius Del esse in 
nobis, vel quibus agnoscemus eum in futuro, do- 
nec, inquam, nos omnes occurramus nobis invicem 
de diversis partibus mundi, vei ipsi capili Christo. 
Quasi dicat, desiderio currentes ad gaudium. Et 
tlonec idem fiat, durabit prselatio, non post, et 
ideo non est graviter ferenda. Nos dico, proficien- 
tcs et crescentes in virum perfectum et in mensuram 
pleniludinis Chrislf, id est vestram, crescentes, ut 
iinusquisque sit pcrfectus vlr. Omnes autem dicit 
provehendos in virum non sexo, sed perfectione 
virtutis. Hi enim parvuli' sunt viribus oprporis et 
aniroi. Ei sit unusquisque habens setatem eaindem, 
in qua aetate Christus pleniludinem annorum et 
corporis habuit, in qua de hoc mundo exivit ; quae 
est roensura et meta setatis, ullra quam nec acere- 
scit natoraliter aliquid bomini. [Haimo.] Omues 
enloi in eadem aclate resurgent in qua Christus 
mortuus est et resurrexit , cujuscunque setatis 
mortui fuerint. Et nomine viri comprehenduntor 
molieres, cum ait tn rtrttm perfectum, 

(35) Et quia ineadem setate omnes resurgent qua 
Christus mortuus esl, ideo convenienter non ait, in 
inensuram corporis statura;, sed aetaiis* quia unus- 
quisque recipietsuam mensuram corporis, vel quam 
habuit in juventute etiam, si senex obiit, vel ha* 
bttit, vel fberat habitorus, si ante fuerat mortuus. 
i£tas vero erit illa ad quam pervenit ipse Christus, 
id est juvenis, ut circa xxx annos. Non est autem 
f:is dicere qnod in resurrectione accedat corpori 
maguttudo quam non habuit, nec majora corpora 
redigenda sunt ad modum Dominici corporis. Peri- 
ret enim multum de illis corporibus cum nec pe- 
ritorus sit capilius, sicut Dominus ait: NeccapiUus 
de capHe ve»tro peribit {Luc. xxi). (36) Nibil .eniro de- 
iractom quolibet modo de corpore humaiio periturum 
est, ita enim modificabitur illa in unoqiioque cor- 
pore materies, ut allquid ex ea non percat, ct quod 
nlicui defuerit, ille suppleat qui de nihilo fecit 
qiiod voluit ; et si quld in parte aliqual enormiter 
abundavlt, per totum spargetur. Indecorum quippe 

(35) August., Dc civit. 1)01. 
Patrol. CXCII. 



kAVU. ^ IIS EP. AD EPHES. m 

A ibi nibil erit, sed quidquid futururo erit, hoc dece- 
bit. Resurgent sanctorum igitur eorpora sine ullo 
vitio, sine ulla deformitate neque illa terrena ma- 
teries, quae discedente anima fit cadaver, ita resur- 
rcctione reparabitur, ut ea quae dilabuntur, quam- 
vis ad corpus redeant unde dilapsa sunt, ad eas- 
dem quoque corporis partes ubi fuerunt, redire ne- 
cessesit. Alioquincapillis et uoguibus immoderata 
et indecens magnitudo redderetur. Vel ita potest 
intelligi, virum perfectum appellat Christum cum 
omni corpore suo, quod non erit perfectum quous- 
que oranes electi compIeant>jr. Completo autem 
n.omero eiectorum fiet, quod hic dicitur, donec oc • 
curramus, capiti Christo in virum perfect|im, id 
esi ita quod nos omnes, scilicet, caput et membra 
simus unus pcrfectus vir cui nihil desit, et nihil 
plus addendum sit. Ideo perfectus, quia tunc pro- 
ficiemus in mensuram matis plenitudinis Christi, 
id est quia erit mensura et meta aetatis : meU, ut 
nlhil prius addatur numero vel vhibos ; mensora, 
qoia tonc erit plenios Christus omnes habens quo* 
modo per suigolos omnes scit» et omnes In eo 
erunt immortales, et beati cura eo, et tunc non erit 
neccssaria praelatio. Sed usquc ad itlud tempus hos 
praedictos ministros dedit : ad boc utiqoe, ut jam^ 
Mcut olim, non simus parvuli sensu et floctuantes, id 
est titubantes vestra debilltate, et non cireumferamury 
a!'o urgente Ofnm vento doctrinw^ id est praya do- 
ctiina. Doctrina pravorum est quasi ventus et tem- 
C peslas. [Ambrosiosl Doctrinae dico, factae in nequi" 
tia hominumy pro qua creati 9unt. Et factae in as- 
tutiat id est per homincs malignos in se, et ad 
supplicum deceptionem astutos, quorum doetrina 
fit ad circumventionem erroris^ ut sub praetextu ve- 
ritatis magis decipiat trahens ad errorem. 

Vers. 1^^. — c Veritatem aotem facientes In 
c charitate crescamos in illo per omnia qui est ca- 
I put Christus, ex quo toturo corpiis coinpactum 
c et connexuro per oronem juncturam subministra- 
c tionis secundum operationem in mensuram 
c uniuscujusque membri augmentum corporis fa- 
c cit, in aedificationem sui in cbaritate. Hoc igitur 
c dico et testificor in Domino, ut jam non ambule- 
€ tis sicut et gentes ambulant in vanitate sensus 
D « sui, tenebris obscuratum habentes intcllectum, 
c alienati a vita Dei per ignoraiitiam quae est in lllls 
c propter csecitatem cordis ipsorum, qul desperan- 
c tes semctipsos tradiderunt inipudicitiae in opera- 
c tionem immunditiae oronis, in avariiiam. Vos au- 
c tem non ita didicislis Christuni, si laraen illum 
c aiidislis, et in ipi^o edocti estis sicut est veritas in 
c Jcsu.Deponilevos secundum prislinara conversa* 
c tionem veterem hominem qui corruropitur se^ 
c eiindum desideria erroris. » 

Verilatem autem. Quasi dicat : Non Ules simiis, 
sed potius facientes aclu, veritatem, id est bona se- 
cundum doctrinam et hoc t» charitate^ id cst non 

(56) Id., in Encbir. 



905 I^ETRl LOMBARDi M 

ficie, vel cx timore. crescamut, asserlione fidel. per A mdipso» iradidcrunl per voluDUlem« ad roaUlUm 



omnia, id est in onini spiriluali dono. Et hoc in 
itlo, id est illo operante, qui est eaftnt nostrum, id 
est nobis pnevidens, et Christiis, id est regere po- 
tens. Ghristiis enim dicitur unctmy et in veteri te- 
stamento reges ungebantur. Dico, in illo, et bene, 
t£ quOf id est per quera, totum eoTffus^ id est Eccle- 
sia, est compactum, per fldem , et connexum, vinculo 
cbaritatis. Unde subdit : Per omnem juncturam. 
Quasidicat : Compactum est etconnexum. Ethoc 
per omnem juncturam subministraiioniSf id est per 
fidem et charitatem quse conjungant et faciant sibi 
invicem membra ministrare. Submtpistrationis 
dico, exhibit^e, non solum voluntate, sed etiani se^ 
cundum operationem factae, in^ id est juxta, mensu- 



liberam» tmptu^tdlior, idest fornicationi. £t deinde 
tradidemnt se in operaiionem immunditiw omnis^ ut 
nihil oninino quod immundum sit, practermiserunt. 
[Hieronymus.] £t hoc in avaritia » id est vebe- 
menti et insatiabili desiderio, quia nun^am luxu- 
riando satiantur , quorum voluptas termino ca- 
ret, ut etiam ultra couces^os nuptiarum fines 
turpitudinem operentur. Vd, sicut alii dieunt, 
et avaritio!, vel, tit avariiia^ et aocipitur per se de 
alio vilio, ut sit sensus : Tradiderunt semetipsos 
in operationem omnis immunditiie, 17S ^ 
tradidcrunt se avaritiae. Vel ita : Ipsi dico de- 
gentes in avaritia, vos autem. Quasi dicat : Gen- 
tes iu ambulant, vos auiem non didicistis C/irt* 



ram uniuscujusque membri , sciiicet quod unum B gtum iu esse imitandum : sed ttiitiat iUud m- 



quodque membrum poiest operari per gratiam sibi 
dauin. Et verc, perChristum corpusest compaetum 
ct connexum, quia ipse facii augmenium corporis^ 
id est augmenut illos qui jam sunt corpus. Ipse 
dico, tantum Dominus in asdificaiionem «vt, quia il- 
los qoi non sunt corpus, xdificat in suam civitatem 
vel societatem , et hoc totum facit in charitatej id 
est ex dilectione. Quo peracto erit mensura a^tatis. 
Hoc, Hic admonet Ephesios ut caveaut sibi a con- 
suetudine antiqux gentilitatis. Quasi dicai : Quia 
Deus tot autiiia dedit ad custodiam uniutis, el 
quia crescere potestis et ei occurretis, ergo dico, 
non obsecro» ut superius, sed dico, et testificor in 
DominOf id est praecipio sub testimonio Domini, 



distis, id est ejus pnedieationem inteilexistis, vcl 
eum interius loquentem audistis, ei ttt Ulo docti m- 
/M, id est si illuni iu audistis quod in illo veriutem 
edocti estis vel sitis, sicui veriias esi in Jesu» [Am- 
brosius] Hoc ideo dicit, quia sunt quidam in Ec- 
clesia qui sub nomine Christi non sequuniur veri- 
tatein Cbristi quam docuit, scilicet hanc deponere^ 
id est ut deponatis vos^ etc. Vel secuadum aliam 
litteram. Quasi dicat : H»c est verius quam docuil 
ut deponatis vos. Et ideo deponite vos, non secun- 
dum substantlam corporis vel animae, sed secundum 
prisiinam eonversationem^ scilicet deptmite tielerm 
Aomtftem ^tit corrumpitur, et si delectetur. Comim- 
pitur, dioo, secundum desideriaf non solum secun- 



koe scilicet ui jam^ scilicet a tempore fidei, itoit ^ dum opera. Et ideo deponite etiam desideria i\usn 



ambutetiSy id est vtvatis, sieui gentes ambulant^ qoae 
scilicet ambulant in vanitate sensus mi, qiiia transi- 
toria amant : quae* sensualiUs snggerif . 

Habenies tnfe/lacltimnatttralem o6«ctiraltim a leM- 
Mi, id est non parum obscurum . Et ideo minus mirum 
esl si in vaniute ambulant, quam de vobisqui eslis 
IHuminati, et spiritum vitae habetis. (57) Omnisqui, 
intelligit quadam luce interiore, illustratur. Est 
ergo quaedam lux intus , quam non habent qui non 
intelliguut. Gentiles , dico, alienati a fide Dei, id 
esi sine spe immortalitatis. Vel a vlta Dei, id est 
et a Deo qui est animae vita, quia Deus deserit 
eos. (38) Duae quippe sunt vitae, una corporis, al- 



sunt erroriSf id est ab errore venlunt, vel ad erro- 
rem diicunt. Nonnulli pulant qnod vetus liomo cor- 
pus sit, et novns anima. Sed corpus, exterior honio 
est ; anima, interior, et interiori agUur baec novitas 
et vetusus. Cum ergo dicit, deponite vos, etc., noia 
hoc jubet ut corpus deponatur, sed ut viu in melius 
cominutetur. Homo itaque si jritia pristioa sequi- 
tnr,vetusdicilur; siaotem in noviutevitaearoiHilAl 
allcBus a saeciili errore, novos dicitur : eo igitur«,i:i 
corrumpitur, veterasdt. Ideo ail, deponite vetcrem 
hominem, id esl vetustatemv quia hoc inlrrior (H 
vetus et corrumpitur. Unde addit, quia et si deleo- 
tetur, Umen corrumpitur secondum interiorem, pcr 



tera aninue : et sicut vita corporis est anima, sic ^ desideria erroris, haec est vetusus. Uanc igitor ve* 



auimae viu est Deos : et quomodo si anima deserat, 
moritur corpus; sic anima moritursi deserat Deus. 
Anima recedens a luce justitiae qiianto magis quae- 
rit quid inveniat contra jnstitiam, tanlo plus re- 
pelliior a lumine veriutis, et in tenebrosa demer- 
gltur. [Ambrosius] Alienati dico, per ignorantiam^ 
id esl qnia ignorant vitani Dei ^tt^ Ignorantia est 
permanens in HHSf propter cwcitatem vel duritiam 
eordie ipsorum^ qoia praedieationi . ocolos cordis 
clauseronl, qoi ettam pvo sua turpitudine desperan- 
tes de futura vita. Vel, tndofortt, alia littera quae ex 
Graeco trahitur, id est ex peccato non dolentes se- 



tusUtem qoatenus vobis dalor deponite. 

Vbrs. 23-27. — I Renovamini aittem spirilu 
c meritis veslrae, ct induite novum hominem qoi se- 
I cundum Deum creatus est in jusiitia et sanclitale 
« veritatis. Propter quod deponentes mendacium, 
c loquimini veriutem unusquisque cum pv6ximo 

< suo, quoniam sumusinvicem membra. Irascimini 
c et nolite peccare. Sol oon occidat soper iracun- 

< diam vestram. Nolile locom dare diabolo. > 
AenotMimtm autem qoolidie spiritu mentis vestrtK^ 

[Haimo.] Id esl per Spirilom sanctom qoi docil sd 
rationem. Vel, per spiritom, id esl jnente veslra» 



(37) Aiig., in psalroo lxk 



(38) Id., in lib. Sentcnt. 



m COLLECTANEA IN EPIST. D. 

kt e$t in meiilc spiriiuali. Vei, per spirttuin nienlis 

tesirse, id est spiritu qni esl ipens» vei ratio, vel 

intAlligenlia, vel< si^jiin^o vocabulo comnKxlius 

appellalnr. (39) Imago, Dei esi qua praeest homo 

caeteris aninialibus, quae creala In agnitione Dei, 

postipiam peecalo desipuit in eadem renovatur, ut 

incipiat illa iroago ab illo reformarl, a quo formata 

esl. (40) Non euim reformare seipsam polest, sicul 

potuit deformare : qwe in ipsa agnitione Dei creata 

est antequam dellcto veterasceret, sed post lapsum 

peccati in eadem reformatur. (4i) Satis ergo osten- 

ditur ubi bomo sil creatusadimaginem Dei, scilicel 

non in corporis lineamentts, sed forma quadam in- 

telligibili meiitis iiluminat». (42) Cum ergo dicit, 

spirittt mentis vestrae, iion ibi duas res inlelligl vo* 

luit, quasi aliud sit niens, aliud spiritus mentis, sed 

quia mens spiritus esl. Simile dictum est in exspo- 

lialione corporis camis, id est camis quse corpirs 

esi. Et imuUe opere nomm hominem, [Haimo.] id 

est assumile simililudinem nbvi bominis, id esl 

Clnisti,, de quo alibi : indmmini Jesum Chritinm 

{Itom,^ xiit). [Ambrosius] Quo vere induttur qui- 

cunque mentis inromiatione ei conlormatur. Christo 

ci:iiii induitur qui per fldem in Cbristo renascitur, , 

vit» xroulus quam tradidit Christus. Qvt, novus 

homo, scilicet Christus, est creatus secundum Deum, 

iJ est non bumana natura, sed Del poienlia. [Haimo.] 

Conceptus eniin in utero virginall opere Spiritus 

sancti de semine mulieris, sine semlne viri. Hoc 

novnm futt. Unde Jefeiiiias : Novum faciet Dominus 

super terram. Muliet circumdabit virum gremio uleri 

stti (/er., xxxi). Creatus est, dico, in justitia^ sci- 

liGel in communt operatione et sanctitate perfecla, 

veritatis^ ot hypocrisis, sed quia justus est, commu- 

niler omnibus bona praestanda. £t vere sanctus ul 

sit etiam ipsa sanctitas, sicul justilia et verilas. Vel 

iui, qui secunduni Deuin, quasi dicat : Renovamini 

spiritu, qui spirlliis crealus est secundum Deum, 

Id esl adimaginemDei, in juslitia scilicet, el verita- 

iis; sed peccando juslitiam el sanctitatem veritatts 

amisit. Propter quod liaec iiiiago deformis el decolor 

faeta est, sed forinam recipil cuin formatur et reno- 

Tatur. Propter quod, exsequitur per partes veteris el 

itovl hominis. f Augustinus] Propter quod, quia sci- 

licel vetus honio deponendus et novus induendus, 

vos deponentes mendacium, quod est pars vetuslatis, 

/oi/tfttKtnt veritatem^ qud3 csl pars novilatis, unus' 

^uisque cum proximo stco, Id est cuin quovis bo- 

inine, etiara cum gentili vel Jud;eo ; quia omnis ho- 

iiio proximus conditione prinise nativitatis, vel spe 

conversionis omnis homo antequam sit Christianus 

debet putari proxinius. Si eniin nosti qualis sit fu« 

tunis apud Deum, forte qui niodo Judaens cst, vel 

|>aganus, vel baereticus, per misericordiam Dei ita 

convertetur ad Deum, ut inter sanctos recumbat. 

Quoniam sumus^ etc. Quasi dicat : Decet ioqui 



(39) Aug. super Genesim. 

(40) Id., De civit. Dei. 

(41) Id., superCenesim 



PAULI. — LN EP. AD EPHES. M6 

A verltatem, quoniam sumus membra, alter alterius 
inrieem^ subserviendo. Deinde multas veteris bomi- 
ttis a quibus debortatur, et econtrario multas novi 
ad quas borlatur, partes enumerat, dicens : Irasci^ 
mini ei nolite peccare. Quasi dicat : Invitus lolero 
quod vilari noii potest, scilicet de ira ne veniatis ad 
actum peccandi. Si ergo surgit motus animi qui jara 
propler pcenam pcccali non est in potestate noslra, 
saltem ei non consential ratio. Permiltit quidem 
Apostolus irasci quod est humana tentatio, sed pro- 
hibet iram ad effectum deduoere. [Hatmo.] Vel ila, 
irascimini, conlra peccantes, quod est naluralis 
motus aniini qui solet ad profectum perlinere delin- 
quentiuni. Ideo irascenduin esse dicit, ostendens 
hanc iram esse bonam, sed monel ne modum exce- 

^ dendo peccent, subdens : Noiite peccare^ asperlus 
arguendoel onerando peccantem. Unde Salomon : 
Noli nimis justus esse^ quia est qui perii in justitm 
sua {Eccle. vii). Temperanda est ergo justitia ui 
imilemur Deum qui suiTert iniquos, ut aliqui ex eis 
corrigantur. £l sot non occidat super iracundiam 
vestram^ id est ipsa ira non duret ad occasum solis. 
Intelligitur quidem simpliciter el secundum tempus* 

. qiiia si ex ipsa inflrmitate qiiam porlamus subrepii 
ira Chrisiiano, non debetdiu teoeri et fieri pridiana : 
ejlcienda est de corde antequam pccidat lux ista in- 
visibilis. [Ambrosius] Yult ergo A)K)stohis ul ira 
non duret, quia si durat, datur occasio diabolo. Ira- 
tus enim male.cogilat, et sic diabolus se inseril ul 

Q mala peragat. Unde subdit : Nolite tocum. Vcl ita 
melius, sol, idesl splendor ratlonis; vel, Christus, 
noii occidat super iracundiam vestrabi, id esl non 
per iratn, quasi per montem interpositum obscure- 
tur vobis. Noster sol justitiae et veritatis Christus 
est, cujus veritale anima illustratur cum in homine 
habitat per fldem. Idco ait, sol non occidat super 
iracundiam vestram, id est cavele ne Christus, qui 
esl sol justiti», per iracundiam mentero vestram 
deserat, qiii cum ira nunquam habilat. Et si quis 
etiara vos irritat, quod est tentatio diaboli, nolite 
tocum dare diabolo^ perseverando in ira. [Augusti- 
nus] Vel ita, ut et de bona ira intelligatur. IrascU 
miiii vobisinetipsis de praeteritis pcccatis quo«l esl 
pccnitentiai, ei nolile peccare, id est ulterius pec- 

D care desiiiite. Quasi dicat : Volo vos irasci ui non 
peccetis. Vi autcm non peccctis quibiis bal^etis 
irasci, nisi vobis? Quid est enim liomo poenitens, 
nisi bomo gibi ut accipiat veniain, de seipso exigil 
poenani ? £t est sensus : Irascimini et nolite peccare, 
id est iiidignamini vobisipsis lanta vehemeniia* ni 
peccare dcsistatis, quia supcr banc iram non occi- 
dit sol justilia;, sed potius iHi irradiat. Unde sub- 
dil : Sol nou occidat snper iracundiam veslram» 
Id est sol non occidet super iracundiam veslramy 
et nolite locum, etiam Intrandi ad yos, dare dia- 
boio, per malam cupiditatem, vel timorem. (43) Du« 

(42) Id., De Trinit. 

(43) Aug., in psalmo clxj 



^^ \ PEtKl LOMBARDl «W 

enim iuiit poiia per quas diabolus intrat. »ci- A m«s. Vel iia , nolile conlriatare SpirilMm iaiuAum 



^cet cupidltas et llmor.SI cuihs aHquid terrenum 
hac inlrat diabolus; si times aliquid terremim,et 
4iac intrat : etsdem in conlrario versls; Deus intrat. 
Si eoiro cupia regnum ccBlorum, et Umes ignemge- 
hennae, aperis valvas Christo, ct inlrat Christus. Illi 
crgo sunt claudendae, isti aperienda». 

Vsns. 28-52. — i Qui furabatur jam non furetur, 
< raagis autem laboret operando manibus suis quod 
■4 bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem 
« patienti. Omnis sermo malus ex ore vestro non 
■4 procedat, sed si quis bonus ad aediflcationem ii- 
-t dei, ut det gratiam audieiUibus. Et nolite contri* 
c stare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis 
-4 in die redemptiows. Omnis amaritodo, et ira, el 



Dei, id est a vobis per mala opera fugare : Curo bene 
^gimus gaudet in nobis Spiritus sanctiis, dajUis no- 
bis, videns moniu sua profloere uUlitalibus nostris. 
Gaudet ergo, id est babiutor manet in nobis» si de 
eo proficimus. Aliier trisUtur, id est deserit nos. 
Non enim sic tristatur ut patiatur, cum impassibilis 
sit, sed trisuri dicitur, quia a nebis reeedit. Sicut 
coniristaUir bomo cum de propria domo expeUitur 
quam srbi aedificavil , iu Spirilus sanctus contri- 
sUri dicitur cum de homine quem sibi mundavit 
in baptismo, per prava opera ejicitur, tn quo. Quasi 
dicat : Nolite eontrisUre Spiritum sancturo , quod 
non debetis, quia ipse est in quo, id est cujus gra- 
tia vos, e$ti9 «ignalt, quasi dicat : Cera in sigiUo 



4 in uie reaempiiow». uidiii& aiaariuitiv, c* ii«, «i» •— '^»» — '- —» » ^-^— -- -^ 

4 indignatio, et damor, et blasphemia loUatur a vo- " ejus iniagine vobis relicU, id est forma novitalisim- 



4 bis, cum omni maliUa. Estote autero invicem 

< benigni, raisericordest donanles invicem, sicut et 

< Deus iu Christo donavH vobis. > 
Qui furabatur^ quod ilem pars est veteris homi* 

nis, jam n<m furetur^ id cst uon aliquo dolo quid 

auferat : magis autem laboret unusquisque operandoy 

non soluin per servos, sed etiam manibue euis, 

Operando dico, non prava opera lucri, sed quod ^ 

bonum est, ut habeat^ non lantum unde juvet, ^ed 

etiara unde tribuat neceesitatem patienti. Omnis 

sermo malus non procedat de ore vestro, etsi fnerit 

corde concepius. In Del namque servo omnia bona 

debenl videri, nec ei aliqua parte purius ejus deM 

maculari. Sed si quis. Quasi dicat : Maius sermo ^ 

non debet procedere de ore, sed ncc etiam sermo 

bonus inuUliter dicendus est, et hoc est quod ait, 

sed si quis sermo bonus est valens ad (Bdificationem 

fideiy ita optime et circumscripte procedat ut det 

grutiam, id est ut slt gratus audientibus. Et noUte 

cQntri$tare per inobedientiam Spiritum sanctum Dd, 

id est praedicatorcm veriutis, quod est Spi- 

ritum sanclum contrislare, quantum ad vos. (44) 

Nam Spiritus sancti substanUa qua est quidquid 

ipse est, non porest contristari cum ipsa sit aetema 

ct incommuUbilis bcatitudo; sed quodam locu- 

lionis 173 tropo usus est Aposlohis , quo ea quae 

non accidunt Deo Unquam illi accidant, loquimur, 

figurantes eum facere ut nobis accidant. Non ergo 

tcnendum est aliquid tale accidere Spiritui sancto, D < Cbristus dilexit nos , et tradiiJit semetipsum pro 



pressa voliis. [Haimo, Anibrosius] Vei, estissignaU, 
id est discreU a nialis. £l hoc tn dle redemptionis , 
id e$t baptismi. (45) Omnis etiam amaritudo^ indi- 
ctis vel in factis mordaeibus, et ira^ id esl subitas 
furor, et indignatiot qua^ est si roinor snblimatur : 
baec de ira venit, et clamor^ id est contentio, quas 
venit de indignalione, et est voi quasi insani : et 
blasphemia^ qv» fll io Deum vel in sanctos : blas- 
phemia est per quam de Deo falsa dicuntur. Haec, 
inquam, omnia totlantur a vobist quia perniciem 
possunt praesure, nisi amoveantur. Haec etiam, si 
fiant accidentibus causis, umen teinperanda sunt. 
£t quia illispressis poterat malum incorde retineri, 
addit. toUantur cum onuU maUtia cordis, Bstote. 
llem partem novi bominis hie ostendlt. Quasi dicat - 
Illa toHantur a vobis, estoU invicem benigni^ id est 
largi de faculutibus vestris, et misericordes^ affeitu 
et compassione mentis. Etsi non est qiiod detur, et 
donantes invtcem, in vos commissa, sciUcet si altcr 
in alterum peccet condonate, aUoquin Deus repetit 
rcmissa. Si enim in his contemptus fuerit, sinedu- 
bio revocabit sentenuam, per quam raisericordiam 
dederat, sicut in Evaugelio de nequam servo iegi- 
tur, qui in conservum suum impius depreiiensus 
est. 

CAPUT V. 
Veas. 1-6. — € Estote ergo imitatores Dei sicut 
< filii charissimi, et ambulate in 4ilectione sicut et 



qui in se iramulabilis est, sed in sancUs habitat, tit 
eos iropleat charitate, qna facit eos gaudere de pro- 
fectibus aiiorum, et contristari de lapsibus vcl pec- 
catiseorum, de quorum fide et pietate gaudebant: 
quae tristitia laudabilis, quia venit ex charitate, 
quam infundit Spiritus sanctus. Et ideodicitur con- 
tristari, quia hoc facit in suis, cujus doiio lam boni 
sunt ut eos moestificentmali, et bi maximc quos 1h>- 
nos fuisse vcl noverunt, vcl crediderunt. Hoc locu- 
tionis modo dicitur Dcus scire, quandd nos scirefa- 
cit, ct quiescere ab opcribus , quae valde fecerat 
bona, quia nos facit requiescere cum bona fcccri- 



< nobis oblaUonem ct hostiam Deo in odorem sua- 

< vilaUs. Fornicatio auteni ct omnisimmunditiaav; 

< avaritia nec nominetur in vobis, sicut decct san- 

< ctos, aut turpitudo, aut stultiloquium , aut scur- 

< riliUs qux ad reni non pertinct, sed magis gra- 
f Uarum acUo. Hoc eniin scitoteinleHigentes,quod 
« omnis fornicator, aul immundns, aut avarus, quod 

< est idoiorum servitus, non habet haereditateni in 
« rcgnoCMsti et Dei. Nemo vos seducal inanibus 
« vcrbis ; propter hx^ eniro venit ira Dci in filios 

< diffidcnUae. 

Estole ergoy donantes invicem dico, sicut et Beus 



(44) Aiig., supcr Genesiiu. 



(45) Aug., in lib. contra mendaciuni. 



m COLLECTANEA IN EPIST. h. 

in Ch»i8te, fd est per Chrislum, donavit : nobis 6t 
quia donavit» estote igitur imtaiores Dei , invicem 
vobis donando. Et tanc epitis stctcf fiHi charistimi. 
Et non soium condonate» sed etiam ambuUte, ope- 
rum exhfbitione, in difectitme^ ponenies animas pvo 
fratribus, si opus est. £t tioc ita sincere, ^icutCkri- 
stusdilexit nos^ et tradidit $emetip$um pro nobis obla- 
tionem Deo, dum injuriatus est sputis., colaphis et 
httiusmodi ; et hostiamt dum occisus est in cruce. 
Et illa bostia non 6guraliter sicut legalia sacrificia, 
sed vere est Deo m odorem snavitatis, Verbo legis 
alludit, qula hic est de quo dicebatur in lege. Non 
enim propter se ill» hostiae dicebantur oflerri iu 
Jorem suavitatis, sed quia illum sigiiificabant, qui 
vere ofTcrtur in odorem suavitalis, quia pro justitia 
est occisus quam exsequebatur , et usque ad mor- 
tem conservavit. [Ambrosius] Sed si mors Christi 
I>eo fuii odor suavis, ergo mortem ejus Ubentcr ac* 
cepit. Non ergo peccaverunt qui illam cruciflxerunt. 
Sed non est ita, quia injustejusiumocciderunt, qui 
in Pairis et siia voluntate occisus obiatus est, (46) 
sicut et Judas quid habet nisi peccatum in tradehdo 
Ghristum ? nisi tameii se traderet Christus, nec eum 
tradei^et Judas. Tradidit Judas Christum, tradidit 
se Chnstus, sed ille agebat iiegotium suas venditio» 
nis, isie nostrae redemptionis. Ideo ille impie deli^ 
quit, hic misericordiler egit. Fornicatio att/eift,^quae 
est cum liboris a viro, et omnis immunditia^ scilicet 
incontinentia pertinens ad libidinem quocunque 
modo fiat, aut avarilia, id est immoderata cupiditas 
habendi, nec nominetur in vobis^ id est nec etiam su* 
spicio sit de vobis probabilis, sicut decet satictos, 
aul tnrpitudo , ut in osculis et in amplexibus, aut 
stuUiloquium, ut plana verba, aut scurrilitasj quae a 
stultis curialitas dtcitiir, id est jocularitas quae so* 
let risuin movere, tfuce ad rem, id est ad utilitatem» 
nonpertinet, quamvis magno labore ag^tur. Sedma- 
gis noniinetur in vobis aetio gratiarum, Nec debent 
illa nominari. (loc enini scitote mentis ratione, et 
^\9imintelUgentesquod Scripturje iiide dicuntur,^od 
cmnis fomicator^ aut immundus^ aut avarus non ha* 
bet hwreditatem in regno Christi et Dei, id est in re^ 
gno cticlorum quod cst Patris et Filii. Sed atteade 
quoddicens, avarus, adjunxit, quod est idolorum ser- 
vitusj aequans avaritiam idololatriae, quia illum ava- 
runi sigiiificat, cujus Deus numnius. Vel Ideo avari- 
't^i aequata est idolelalriae, quia sicut idololatra Dei 
honoririceiitiam usurpat et sibi vindicat , ita avarus 
res Dei quas vult scrvari indigenlibus, usurpat sibi 
ctrecondit. Vcl avarus bic accipitur adulter qui sibi 
rcs alienas usiirpat, id est alienam uxo^em. Nemo, 
quasi dicat : Dico quod tales non habebiiiit regnum 
Del, ct contra hoc quod doceo, nenio vos scducal, 
promittcns iropunitatem ei miscricordia Del , vcl 
pi-aedicans naturalia &(/»car dico miini6tt< verbis, 
omnes eorum rationes sunt inaiiia verba. [Ilaimo.] 
Prapter hoe, vel propler luec, s^ilicel fornicalioiiem 



PAULI. -^ IN EP. AD. EPIIES. 2i0 

A et alia prsedicta vitia, venii ira Dei in filios digidetrtice, 

id est diaboii de quibus diffidimus. Vel quia diffidi* 

tur de vita aeterna. 
Vers. 7-i7. — € Nolite ergo efflci participes eo- 

< rum. Eratis enim aliquando tenebras, nune autem 

< lux in Doinino. Vt fllii hicis anibulate. Fructiis 
c enim lucis esl in omni bonitate et justitia et ve*^ 

< ritate, probantes quod slt beneplacitum Deo. Et 
<'noiite communicare operibus infructuosls tenc' 

< brarum , magis autem redarguite. Qnae enim in 

< occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere. Omnia 

< autem quae arguuntur , a lumine maaifestantuT« . 

< Omne eiiim quod manifesiatur lumen est. Propter 

< quod dicit : Surge, qui dormis, et exsurge a mor- 

< tuis, et illuminabit te Christus. Videte itaquefra- 
^ < tres quod caute ambuletis, non quasi insipientes, 

< sed ut sapientcs , redimentes tempus , quoniain 

< dies mali sunt. Proptereanolitefieri imprudenleS) 

< sed inleUigentes quae sit vohmtas Dei. i 

Noiite ergo effici participes, id est simites eorum, 
scilicel imitando opera illorum, quia si fueritis socii 
in opere, eritis et in poena. Nec debetis esse. Era* 
tis enim aiiquando tenebrof, id est per ignoranliam 
peccanies, et fllii diaboli, principis tenebrarum, ct 
ideo non mirum, si lunc in nobis haec mala erant. 
Nunc autem estis lux , id est ex ^discretione bene 
operautcs et justificati per fidem et baptismum. Et 
fltii Dei, per adoplionem, qui est lux vera. Et hoc, 
in Dominoy in vobis. Tenebrae quidem fuistisin vo* 

p bis, lux aulein estis in Domino, qui iiluminat om-- 
nem hominem venientem in hunc mundum (Joan. i). 
Ideo non addidit in Domino, cum ait fuistis tene» 
brae, sed cum ait, nunc autem lux et qufa lux estis 
in Domino, ideo ambulate bono operum gressu, id 
filii lucis, id esl vivile ut fllii Dei, scilicet saucte ct 
immaculate. Hic enim fructus lucis est, id est lia!c 
sunt opera lucis, scilicet vivere, in onini bcnitate, ut 
boni in vobis silis, et justitia, ut proximis quod ju* 
stum est faciatis, et veritate, ut vera loquamini. Vel 

. bonitatem per parles exponit. Justitia enim et. ve- 
ritas sunt partes boDilatis. Et est sensus, in omni 
bonilate, et per idem, justitia et veritate, scilicet 
juste vivatis et vera loquamini, probantes, quasi di« 
cat : Ambulate dicO, prius probantes, et ratioiie di-' 

D scernentes quod velquid uit beneplacilum Deo. Quasi 
dicat ^ Omnia opera vestra ila sint circunispecta, ut 
beneplaceant Deo. Nolite, quasi dicat : Ut fllii lucis 
ambulate. Et nolite communicare operibus infructuo^ 
sis tenebrarum scilicel|maIorum bominum, idestama- 
lis corde semper disjiiogauiini. (47) Ad lempus ca- 
vete, copulaniini corpore, lolerale paleam in tritura, 
lolerate in area : quod enim toieretis in horreo non 
habebitis, venicl ventilator qui dividet bonos a ma- 
lis, erilque corporalis separatio, quam debetspiritua- 
lis praeccdere. Ideo ait , nolite coramunicarc open- 
biis inriuctuosis, id est inalis ut cum bonis sitpars 
uiuloruni. Magis autem redarguite, id est non sitis 



(46) Aug., super Joanncii». 



(47) Augnst., De vcrb. Apost. 



211 PETRI. LOUBARDI 

MegligGHteaTin corrigendU veslris, ad ciirani scilicet A mali homines, 

Yestram , qiioquomodo pertinentibus , tamen leni rebus, 

animo, ut ail alibi Apostolus, boc agite ut foris ter- 

ribiliter personet interprelatio , et intus lenitatis 

leneatnr dilectio.Alteiidequod diio conjungit, utsci« 

licetnon communiceiit consentiendo, et redarguant. 

{A9) His enim duobus modis non te maculat roalus, 

scilicelsi nonconsenserisetredargvis, utrumquecom- 

pleius apostolus dicit : Nolite commimicare , id 

cst liolite consentire, laudare et approbare, et quia 

174 ps^rum est non conseniire, addit, niagis au- 

lcm redarguite, id est repreliendite, corripite, coer* 

eete. [Ambrositts]£t esLsensus : Non sttis consen- 

tientesmalis approbando, neque negligentes iion ar- 

guendo, neque superbientes insuUanter arrogando. 



(40) Dies mali dicontur pro dinbus 
scilicet pro malilia et miseria horaiiMira. 
GaMenim dies isti, qnantnm perlinet ad spalia bo- 
rarum ordinati sunt. Duciinl enim Yices, agnnl 
tempora. Oritur enlm sol et occidit, transennt teni* 
pora, cui molesta sunt lempora si homines sibi non 
sunt molesliae* Dies ergodicuntur mali, uldixi, pro- 
pter malitiam hominum el miseriam; sed miaeria 
hominis communis est, iion debel malitia esse com- 
munis. £x quo enim lapsus Adam de paradiso ei- 
pulsus, nunquam dies nisi mali : quod ostendU 
puer qui nascilur, qula a ploratu incipil, nec n" 
dere potest : slalim nalus ploral, propheta scilices 
sus calamitalis : lacrymaeenim testes sunl miseriae; 
iiondum loquilur, et jsm prop!ietiial. Quid? in ia- 



Qwe aulem, vel enim, Quasi dicat : Dico non com- ^ bore se fulururo, vel liinere etiam, si justus fuerit» 



miinicatc, neque del)etis, autem, id est, quia turpe 
esi non solom facere, sed eliam dicere, qua: Mb ei$ 
fiunt in occulto loco, id esl nnn palam, sed occvlte, 
et in lioc apparel quod lurpia sunl. Vel, in occuUo, 
id est in cogilalione. Omnia otflem, vd etiim, quasi 
dicat : Turpe esl dicere quae faciunt, sed tamen re- 
dai^uenda sunt , quia sic manifestantur saepe per 
confessionein, et lioc esl, omnia autem qui arguu»' 
tur a Cumine , id est a bonis et sanctis bominibus 
qut simt filii lucis, saepe manifentantur per confcs- 
sionem et poenitentiam, et ideo redarguendum esl. 
Omne enm mahm quod $ic manife$tatur^ id est per 
confessionem et poenilenliam, lumen e$ty id est in 
lumen vertitur, quia bonura est nt peccalum per 
confessionemetpoeiiitentiam manifeslctur. [Haimo.] 
Vel, lumen est, id est non est ambiguum, nec po- 
lest cxciisari quod palam dlctum est. Vel ila : Om- 
nia enim^ quasi dicat : Ideo arguite,omnia enim quas 
arguunltir a sanclis, id est illi mali cum argiiuntur 
a sanctis, manifeslanlur, sibiipsis qui mali sunt. 
[Ambrosius} Tunc enim Yidentur sibi et aliis pec- 
eatores cnm objurganlur , et ideo arguendi sunt, 
quia sic incipiunt esse lumen. Vnde suhdit: omiie 
autem vel enim, quod manifestatur , id cst roalus, 
euin sibi inAOtescat esse malus , lumcD est , id esl 
pcr pcenitenliam incipit converti adbonum. [Haimo, 
Aug;iistintis} Propter quod^ scilicct qtiiu sit himen, 
dicit Spiritus sanctiis pcr me : lu, qui dormi$, id 
esi qiii torpcs in peccalo jacendo, et nescis te esse D 
in peccalis oblitus Dci, $urge, pcr confcssionem^ et 
ex$urget per salisfactioncm a mortui$ , id est a fu- 
lura damnatione, et itluminabit /e, hic per fidem et 
spem, et in fuluro pcr speciem, Ghristus, qui csl 
sol justitiae. El quia prodest redargucre, 

Videte itaque, fratres, quomodo, id est qaodam 
moderamiHC, eaute ambuteti$^ vivendo et fedar- 
gtiendo, non quasi in$ipiente$, id est indiscreti, $ed 
ut $apiente$, scilicet omnibus providentcs. Vos dico 
redimentei tempu$, id esl praBparantcs vobis oppor- 
lunltaiem servienrli Dco et vacandi divinis : quod 
Accesse est, quia die$ mali $unt, id est hodic sunt 

(48) Angust., de verb. Evang. 



in mediis cerle iribulationibus (losilus semper li- 
mebit. Redimamus ei^o Uimpus. Quid est tempus 
redimere? Redimit ille lempus qui perdlt, idesl 
dat de suo ut vacct Deo iion litibos, quasi det nam- 
mum pro vitio. Das enim nummum el emis panem 
vel vinumt vel aliquid aliud ; das el accipis, aliquid 
amiltis et aliquld acqiiiris. Sicut crgo perdis num* 
mos ut emas libi aliquid ; sic perdas de tuo, ut cmas 
tibi quielem, hoe est lempus redtmere. Unde D<^ 
minus ail : Si qui$ tutt judieio teimm eontendere^ ei 
tunicam tottere^ dimilte ei et patlium^ ut habeas 
quielum cor, ne perdas teniptis vacandi Dco luo, a 
quo vult le avocare damno et litibiis. Vel ita sitis 
redimenies tempus, id est quod miniis fecisti in uiio 
tempore, restituile in alio, diiuidiantes. dies qiios 
impii non dimidiant. Alit eniin dimidlant, alii im- 
plent dies,. alii nec incipiunl, id esl alii moriuntnr 
in iEgyplo, alii in terra sancta, nec mirum si mi- 
nus fecislis, queniam die$ mali $unt^ id est, in hac 
vita multa occurrunt impedimenta, nec possttnl agi 
pro libito. Propterea^ scilicet, qnia mali sunt dies, 
notite fieri imprudente$^ id cst inconsiderantes, $ed 
potius cstote, intetligente$ quw $it votuttta$ Dei, id 
est quod Deo placeat. Quaerite cui placet, ut oninia 
provide el cum modestia agantur. nihil perlurbateet 
cum strepitii.Ei vosqui huic prudenllaeoperatn datis» 

Vers. 18-28. — f Et nolite Inebriarivlno, in qtio 
t est luxuria, sed iiiiplemini Spiritu sancto, loquen- 
c tes vobismetipsis in psalniis, byninis et canticis 
f sptritalibus, cantantes ct psallcntes in cordibus 
c vestris Domino, gratias agentes sempcr pro om- 
I nibus in nomine Domini noslri Jesu Chrisli Deo 
c et Patri. Subjecli invicein in timore Chrisli. Mu- 
f licres viris suis suiMlil» sint sicut Domino, quo- 
i niam vir caput est mulieris, sicut Christus capul 
« est Ecclesiae, ipse salvator corporis ejtis. Sed sic- 
t ut Ecclesia subjecta esl Christo, et mulieres vi- 
c ris suis in omnibus. Viri, diligile uxorcs veslras 
c sicut el Cbrislus dilexil Ecclesiamy et seipsum 
« tradidit pro ea, ut illaro sanctiflearet, mundnns 
c eam lavacro aquse in verbo vitae, ut exhiberel 

(49) Aiigust., in serm. de verb. EvangellL 



«5 COLLECTANEA IN EPIST. D. 

I Ipse sibi gloniMani EoGlesiain non halmitein ma- 
c culani aiil ni|;ain aut uliquid bujusniodi ; sed ul 
i sit sam^Uet immaculata. Ita et viri debenldiligere 
t uxorea suas, ul corpora sua. Qui guam uxorem 
f diligit, seipsum diligit. i 

KoHte meMari mno. Nihil enim eal quo minus 
oonveniat alios ai|[uendi quam inebriari vinOv [Am- 
brosius.] tn quo esi luxHria, id est ex quo prooedil 
roalus motus, unde tollitur auctoritas arguendi. So- 
brii enim possunl babere fiduciam arguendi, quia 
bona conversalio terrorem iiicutit delinquenii. Ideo 
lemperandum .est a vino in quo esl luxuria, et 
ebrietas cavenda, quia venter «stuans vino cito de- 
spuniat in Hbidinem. [Hierony.] Sed impUammi 
Sfnritu taneto, id est donis Spirilus saneli» lo« 
quetites. Quasi dicat : Hoc modo polerilis impleri 
Spiritu sancto. si vos eslis ioquenles voHtmetipsiSf 
id esl si vos intelligitis, el si vos intiis instruitis 
de bis qiiae dicilis, tn psahnis^ qui ad bonam opera- 
lionem commonenl, et kymnis^ qu» de Dei laudibus 
dicunl, et cantieis spiritHalibus, qiue de slerno gaii- 
dio sunl. Et ideo spirilualiier intelligenda sunl* 
quia spiritii.alia sunt qu» docent, el implenda sunl 
operc. Unde subdil : Cantantes. Quasi dicat : Debe- 
tjs loqui vobis, id est instruere vos de his. El posl 
locutionem horum, estote ipso actu, eantantes^ id 
est Deuin laudantes, et de xtemis cxsuUantes, sicut 
hymnus el canticum docent, et psallentes^ bono ope- 
re, ul psalmus docet : et hoc, incordibus testris^ id esl 
spontanea volunlate. £t lioc totum facite Domino^ 
id esl ad bonorem Doniini. [Ambrosius.] Et eslote 
gratias semper agentes pro omnibus donis, vcl pro 
omnibtts, scilicd prosperis et adversis Deo ei Patri^ 
id est Deo, quia Deus creando, el quia Pater est 
Cbristi iiatura, nobis adoptionis gratia : et hoc, 
exsultando in nomine Domini nostri, Jesu Christif 
pcr quem nos adoptavit, id est filius ejus proprius, 
per queni cognovimus eum. [Haimo.] Et estole «ti6- 
jecti invicem, non solum audilores pnelatis, sed 
cliam praelati subditis, iu charilate eis servieiido, el 
bumiliter curam gerendo; nam el si dignila^ ma- 
jor, administraloria tamen est. Unde Apostolus : 
Omiitttm me servum (eci (I Cor, ix). Est ergo majo- 
riiin ^alva tamen dignitale servire, sicut minorum 
est ojcdire. Hsc aiilein tam minorum quam majo- 
rum ordinata subjectio debet esse in casto timore 
Christi, qui humiraalcm mandavit. Mulieres, [Am- 
biosius.] Hucusque communitcr dc oinnibus egit, 
nunc singulis ordiiiibus suadet. Quasi dicat : Huc- 
usquc communiter roonui, cl pi*aster communia 
specialiter dico, ut mulieres viris suis sint «uMt/or, 
sicut Domino, id est ea simplicitate qua Domino siib- 
jectx suiit, sicut Sara subdita erat viro, qiiae domi- 
niini vocabat Ahraham. Et bene utique debent esse 
subject», ^ttonfam vtr caput mulieris^ id est rector 
et auctor, a quo mulier sumpsit initium, sicut C-hri- 
stus caput Ecciesioft qui csl rector et auaor Ecclc- 
siae : qiiod plus cst, ipse Christus etiam est satvator 
corporis ejus Christi, id est Ecclesiap-, quod nou cst 



PAULf. — IN EP. AD EPHES. m 

A vlr malieris. Sed ut , quasi dical : Christus est 
Salvator Ecclesias, quod non vir esl raulieris : Sed 
Umen ul Eccioiia eubjecta est ChristOj ita et mm- 
lieres subjecUe smt viris suis in omnibus^ qtue non 
sunt contra Deum : Vos aulem viri^ diUgite uxares 
vestraSf quarum capul esUs, sicut et Christus ditexit 
Eeelesiam^ cujus caput est ': et adeo dilexil, quod 
tradidit semetipsum pro ea, ita et vos pro uxoribus 
vestris racite, si sit opus. Tradidit dieo ut saneUfica' 
ret iltam^ justitia bon« vite, prius mttndofM eam 
a peccatis ; [Haimo.] et lioc, lavacro aqum sanclift- 
cat» tn verbo vites^ id est quo datur vlta : quo acco- 
dente ad elementum, fit sacramentum, quo sancti- 
ficatus homo accipil vitam aelernam. Quod utiquc 
fecit Christus ut ipse per boc exhiberet sibi in futuro 

'* Eectesiam gloriosam^ id est in animo et corpore ru- 
likntem gemina stola decoram. Ecclesiam dico nion 
habentem^ vel nunc vel liine, macutam^ id esl ali- 
quod crimlnale peccatum, neque rugam^ id est peo- 
catum monale inlus latens sicut esl dolus. [Aro- 
brosius] Duplicitas enim ruga didlur, el est seii- 
sus : Non habejis maculam neque rugam, id esl 
mundam el simpUcem. Yel, non habens macularo 
neque rugam, quia per actionem bonam munda-esl 
a macula, el per spem tensa ad superiora. Proinde 
veslls ejus in monte tanquam nii dealbata effuisit» 
quae significabat Ecclesiam omni macula peecali 
mundatam, quae per Cbrisli in ligno cnicis exlen- 
•ionemexlensaesla ruga, et desiderio ad cceleslia. 
Atft, non habentem, aliquid hujusmodi^ id esl pec- 
catiim aliquod pro quo sit daronabilis. Sed «i, 
quasi dicat : Dico exhiberet sibi Ecclesiam non 
habenlem maculam neque rugam, led, potius lalem« 
ut sit sancta^ hic per bona opera, et immaeutata^ id 
esl abstinenlia mali. Vel de fuluro, ul tunc sit san- 
cla 175 per gloriam fruetur, et immaciilata, pei 
corruptionis remolionem. Sicul ergo Christus fudit 
sanguinem ul bvarel maculam Ecclesiae, el exten- 
dit se in cruce. ut tolleret rugam, sic et viri, si 
opus est, debent mori pro salvandis uxoribus, et 
verbo viue eas inslniere, ul exhibeanl eas Deo. 
Item, tla eliam debent viri diligere uxores suas^ ut 
corpora sua^ id esl seipsos, quia ambo una caro 
sunt, el mulier porlio corporis viri esi. Bene dixl, 

ut diiigant uxores sicut sua corpora, quia qui ditigit 
uxorem suam^ diligit seipsumt quia uxor corpus viri 
est, et vir capul uxoris. 

Vess. 29-33. — I Nemo enini unquam camem 
( suam odio habiiit, sed nutrit et fovel eam sicut 
I et Chrislus Ecclesiam, quia membra sumus cor- 
c poris ejus de carne ejus et de ossibus ejus. Pro- 
( pter hoc reliiiquet homo patrem et matrem suam, 
I et adha^Tcbit uxori suae, et erunl (kio in carne una. 
I Sacramenium lioc magnuin est. Ego autem drco, 
I in Christo et in Ecclesia. Veruiiitamem, et vos 
( singuli, unusquisquo uxorein suam.sicut seipsum 
( diligat; uxor aotcm timeat virumsuum.i 

Nemo enim. Qoasl dicat : Vere debet diligere 
uxorem suam quia caro sua esl. JSemo enim unquam 



215 



PETRl LOMBARDl 



%t« 



eumm $nam odio haMt, quia cl si sancius mace- A nem ex nobis, lii qua niorereUir pro «obis (55). Dor- 



rat carBem noii eam odii, sed p^catum quod in ea 
est. Qui ergo inaTuU esse sine corpore< non corpus, 
sed corruptiones ejus et pondus odit (50). Non ita- 
qiie nuUum corpus, sed incorruptani et celeberri- 
mam corpus vult habere. Qui ergo continentia qua- 
dam eC laboribus persequitur corpus suum, non id 
agit ut non liabeat, sed subjugatum et paratum ad 
opera necessaria. Nenio odit caniem suam dico, 
$ed nutrii Mm, cibo ct potu, et fovet indunientis : 
[Ambrosius] ita et uxorem suam non debet vir odio 
habere sed fovere, quia caro ^us est, et de cor- 
pore suo facta. Sicnt. Quasi dicat : Ita diligat et nu- 
tdat vir uxorem suam, sieut ei Christut nutrit et 
diligit Ecelesiam, ut carnem suam. Et est sensus 



mit Adam ut ilat Eva, moritur Cliristiis ut fiat Ec- 
clesia. Dormiendo Adam At Eva de latere, mortuo 
Christo lancea percutitur latus ut profluant sacra- 
mcnta quibus formetur Ecclesia (50). Rcliquit ergo, 
Christus Patrem, quia non in eadem dlgniiate appa- 
ruit hominibus in qua est apud Pairem (57). Et 
sciendum quia hsac primi bominis fuisse scriptura 
Genesis testatur. Cbrtstos vero in Evangelio Dei 
verLa declarat esse dicens : Num Uffittis, i/«fa qui 
fecit ah iailio maseulum et feminam (eeit eos^ et dixit, 
propter hoc relinquet homo, etc. {Matth. xix). Ut 
scias per exstasim soporis qui praecessit in Adani, 
in qua angelice imerfuit, ingressus in sanctuarium 
Dei ut intelligeret in novissima, hoc eum divinitus 



iia debfel vir facere de uxore, qu» cairo ejus est, ^ tanquam prophetam dicere potuisse. Et ut ostende- 



quia sic Cbristus nutrit Ecclesiam ut carnem suam 
elbo corporis sui, et fovet eani spirilualibus indu- 
mentis prasceptorum, virtutum, bonoruin opentm 
[Haimo, Augustinus] : et bene Christus diligit et 
nutrit Ecclesiam ut carnem suain , ^ufa corpus 
ejus est, et hujus corporis tumus membra omnesj fi- 
deles, et alii de came ejus^ id est infirmi ^ui indi- 
gent sustentari fortibos ut caro sustentatur ossibus, 
et alii : de ossibus ^us, Id est perfecti et fortes. In 
cujus rei figura Adam qui erat forma futuri, cum de 
costa suam factam mulierem vidisset, in Genesi 
dixit : Hoe os de ossibus meis^ et earo de came mea 
{Gen. II). Sicut enim Eva ab Adam facta traxit ab 
eo camem et ossa, ita nos a Christo instituti, atii 
sumus ut ossa, scilicet robusti, alii ut caro, scilicet 
inflrmi. Et ideo ait, ex came ejus, id «^st infirmi 
. sumus a simili infirmltatis ^us quam habuit in ho- 
mine. Propter hoc ostendendum, scilicet quantum 
Christus dilexit Ecclesiam, est scriptum inGenesi : 
Reiiwjuet Cbristus homo patrem^ formam servi acoi* 
piendo (51). Non enim ideo hsee dicitquia Christus 
deseruerit, et recesserit a Patre, sed quia non in ea 
forma appaniit hominibus in quasequalis cst Patri ; 
et maJtrem euam, id est Synagogam, de qua secun- 
dum camem natus est, et adha^ebit uxori, id est 
sociabit se Ecclesiae» et duo, scilicet Christus et Ec- 
clesia erunt in carne una^ id est una voluntate (52). 
£t una utique caro sunt Christus et Ecdesia, quia 



let quid in his verbis quaereremus, ut non conje- 
cturis nostrisaliquidausidicere videamiir, subdltet 
exponit : Sacrameiifiim hoc magnumest. £t ne allquis 
putaret in viro esse et uxore secundum utriusqus^ 
naturalis seius copulationem, corporalemque mi- 
sturam, addit: Egodico^ in Christo et Ecelesia. [Au- 
gustinus] Secuudum boc ergo quod in Chrisio et 
Ecclesia accipitur quod diclum est, non jam duo 
sed una caro suiit ; et quomodo sponsus ct sponsa 
dicuntur, sic caput et corpus. Sive ergo dicam ca- 
put et corpus, sive sponsus et sponsa, unuro intelH- 
gite (58). Fit enim ex duobus quasi una quaMlan 
persona, scllicet ex capite et corpore, ex sponso et 
, sponsa : quam unitatem miram et excellentem com- 
' mendat Isaias, in quo Christus loquens ait : Sicvl 
sponso aUigavit mihi mitram, et sicut sponsam omavit 
me omamento {ha, lxi). Hujiis spiritualis iinitatissa- 
cramentum fuit illud quod InGenesi de uiiionecoA- 
jugii, ad liiteram dicitur [Haimo]. Uude et quod hic 
ad litteram dieitur, ad litteram potcst accipi, sic, 
quasidicat : Qnia diligit vir uxorem suam, propler 
hoc, id est propter hanc dilectionem, relinquet 
homo patreni et matrem, et adhaerebit uxori snse. 
lu ad iitieram saepe fit, et erunt duo in carne una, 
id est carnali conimercio, sciiicet quando simul 
miscenlur caraali conjunctione. IIoc Moyscs ad iit- 
teram de unione conjugii dixit quod est signum ma- 
gnae rei, scilicet signuin conjunctioiiis Cbristi et 



qui Deus erat apud Patrcm, a quo et facti sumus, d Ecclesi». Unde subdit, sacramentum hoc niagiium 



faaus est per carnem particeps nosCri, ut illius ca- 
pitis corpus esseinus (55). £t utique, si caput est, 
habet corpus ; corpus ejus est sancta Ecclesia qu» 
coiijux ejus esi, cui dicit Apostolus : Yos autem 
eUis corpus Christi et membra {I Cor, xii). 

(54) Totus itaque Chrislus esl caput et corpu& tau- 
qudin integer vir, quia ct feinina de viro facta est, 
et ad virum pertinet, ita Christus ut esserous unum 
cum illo caput nostrum esse voluit accipiendo car- 



Chr. 



(50) Augiist., De dort. 

(51) Id., super Joan. 
/52) Id., contra Faust. 
(55) Id., in psal. cxxxvin. 
(54) Id., De verb. Evaugelii. 



est, ego dico In Christo et in Ecclcsia, id est conju- 
galis copula signum spiritualis unitalis Cbrisii et 
Ecclesiae. Yerumtamen, Quasi dicat : Etsi hoc non 
solum ad litteram dicitur, sed cstsignum allerius rei, 
verumtamen et vos simjuli, scilicct unusquisque mV. 
sccundumlitteram, diligat uxorem snam sicutseipsum 
sequens moralitalem historisp. Uxor autem^ non so- 
lum diligat, scd etiam timeat virumf id est sulKlita 
sit viro. 

(55) Id., supcrJoan. 
(5^>) Id., coiitra Manich. 

(57) Id., supcr Genesim. 

(58) Id., in psalin. xxx. 



217 COLLECTANEA IN EPIST. D. 

CAPUT VI 
Vers. 1-15. — • Filii, obedite parentibus vestris 
f in Domino : hoc eniin juslum esl. Houora patreui 
I tuum et raalrem tuani, quoJ est mandatum pri- 
c mum in profflissione, ut liene sit tibi, et sis loo- 
c gasvus super terram. Li vos, patres, noiite ad ira- 
I cundiam provocare filios veslios, sed educate il- 
c los in disciplina et correpUone Doinini. Servi, 
c obedite doiuiuis carnalibus cum timore et trcmo- 
c re, in simplicitate cordis vestri sicut Christo, non 
c ad oculum servientes quasi honiiuibus placentes, 
c sed ut servi Chrisli facientes voiunlatera Dei ex 
c animo cum boiia voluutate, servientes sicui Domi- 
t iio,etQon hominibus, scientesquoaiam unusquis- 
c quequodcuuque fecerii bonum, boc recipiet a Do- 
c mino. sive servus sive liber. £l vos domini, eadem 
c iaciteillis,rcmittentes minas, scientes quia et ilio- 
c rum vesler Doniinus est in ccslis ; et personarum 
c acceptio non est apud Deum. De cseiero, fralres, 
c confortaniini Domino, et in potentia virtulis ejus. 
c luduite vos armaiuram Dei, ut possilis starc ad* 
c versus insidias diaboli, quoniam non est uobis 

• coliuclatio adversus carnem et sanguinem, sed 
c adversus principes et potestates, adversus niundi 
c rectores lenebrarum harum, contra spiritualia ne- 

• quitise in coelestibus. Propterca acciptte annatu- 
c ram Dei, ut possitis resistere in die malo, et iii 
c omnibus perfecti siare. State ergo succincti ium- 
c 1n)8 vesiros in ventate, et induti loricam justitia^, 
c et calceati pedes in prxparatiofieiu Evangelii pa- 
c cis.i 

Yo$ autem /i/it, obedite^ tanquara subjecll paren- 
iibus vestris carnalibus : et boc, in DonUno, id esl 
secundum fidein Domini et juslitiain. Et debelishoc 
faccre. IJoc enimjustum esl^ quia prsecepium legis est 
in qua Dominus hoc praecipiidicens : Honora patrem 
tuum^ el matrem tuam, Honorare pairem est ei re- 
vereniiam eihibere, et necessaria subininistrare. 
Quud mandaium est primumy inter mandata quae ad 
hominera pertineniia scripta sunt iu secunda ta-* 
bula. (59) Ad duo namque praecepia charitatis, sci*^ 
licei dilectionis Dei et proximi pertinet Decalogus*. 
Ad primuin prsccepium, scilicei dilectionis Dei tres 
chordae pertincnt , id est tria mandata, quia Dcns 
irinitas est. Ad altcrum vero pr^cepium, scillcet 
proximi, septem cliorda;, id csl septem mandata, et 
illa iria mandata ad Deum pertinentia in prima, et 
alia septem ad proximum, in secunda scripia erant, 
inter qua> boc merito primum est, quia sicut Deus 
principaliter principiumest hominis, sic pater se- 
cundario cujus mandati addiiur promissio, quod 
non esi in aliis. Unde subdil, ei hoc mandatum est 
in prcfmissione, hac scilicet ut in pnesenti bene sit 
libi, in carnalibusei spiriiualibus. Et sis longaevus, 
in Yita xtenia fundatus, super terram viventium. 
Et vos patres nolite provocare filios ad iracundiamf 
qaia sic legcm non cusiodient. In ira onim agno- 



PADLl. — IN EP. AD EPHES. 818 

A scil 176 Quid sit utile. Sed educate illos^ dum 
pueri suiit, ne legem contemnant, in disciplina ver- 
borum et correctione verberum, ut proficiani iu re» 
busDomini. Yos autemcmt, obedite dominis^ non 
solum spiritualibus et bonis, sed etiam cartmlibus. 
Servitus coepit ex peccato ; prima cnim serviiulis 
causa, peccatum cst, ut homu homini vinculis condi- 
iionis subderetur : quod non fuit nisi Deo judicante, 
apud quem noa est iniquitas; el novit diversas poe^ 
nas meritis dislribuere dclinqucnduni. (GO) Obedite 
inquam, cum timore^ id est cum reverentia ; quod 
faciunt filii; et iremore , quod servorum. Et hoc id 
simplicitate cordis veslri, ut sicut ostenditis exlia, 

. sic sit in voluntate vestra, ut si non potestis a do- 
mino liberi fieri, libere serviaiis, liberara enim 
quodammodo facit servituiem qui serVit uon timore 
subdolo, sed fidcli dilectione, donec transeai ini* 
quiias, ei omnis evacuetur potestas. Ita simpliciter 
obedite, sicut obedire debetis Christo, quia ipse hoc 
prsecipit ad conservationem humilitatis , obedile 
dico, Hon servientes ad ocu/ttm, scilicet duni vide- 
minl, quasi hominibus ptacentes, sicuiiili faciunt qui 
quaeruni bQininibus placere , sed ut servi Christi, 
Cum enim t^hrislo jubenteservis, nontantum, sci- 
licet boniini servis, sed Cbrislo. Facientes volunta" 
tem Dei ex-animo^ ita sciiicei vos dico cum bona vo^ 
iuntate servientes dominis vesiris, sicui Domino^ id 
est ita ui in eo putetis vos servire Deo et non Iwmi* 
nibus. Tanium vos dico scientes quod unusquisque^ 

Q quodcunque bonum fecerit, hoe percipiet a Domino^ 
sine liber lix, sive servus, non eitini ininus reciplei 
servus, quain iiber. Ei vos Domiiii, facite itlis^ scrvis 
veslris, eadem, id est simiiia in bona voluntate, r»- 
miittentes illis, si quando peccant, non solum ver- 
liera, sed eiiam minas, scientes qnod Domnus iU 
lorum et vester est in emlis, et quia personarum ac^ 
ceptio non est apud Deum ; Domlnus enim justus ju- 
dex causas dlscemii, non personas. Ideo in qua 
mensura quis mensuraverii, renietietur illi. 

De ccetero. Posi specialia prsecepta quibus admo- 
nuii singulos ordines In commnni admonei omnes. 
[Arobrosius] Quasi dicai : flucusque juvi vos i» 
verbo et opere ; ei jadi de cwtero , id est deinceps 
in futuro , in reliquo tempore, o fraires^ in flde et 

D dilectione, confortamini, contra bellum diaboli , tit 
Domino, id est in auxilio Dominl, et in potentiavir" 
tutis ejusj quia ipse dat poientem viriutem pugnare 
voleniibus : ei utique itadebetis confortari. Induite 
vos armaturam Dei, id esi virtules, ut possitis stare 
firmi adversusinsidias diaboli, quia ex occulto mo- 
litur mala. [Haimo.] Et necesse est ut sieils, quo- 
niam est nobis colluctatio yqms\ vicinum est belhim, 
et dc prope, et non est adversus cariiem et sangiii- 
nem tantum, id est non conira hosies qui vlsibilcs 
sunt et fragileSy vel contra vitia tantnm quae sunt 
ex carne ct sanguine, sed adversus principes, id est 
daimones, qui principantur aliis, et potesiateSf \d 



(59) Angiist., De dpcem chord. 



(60) Id., Dc civ. Dci. 



219 



PETRl LOMBARDI 



tiO 



est contra eos, qui etiain super lios possunt, qui A qui sunt principes malitiae, et quoram insiinctu 



aliis pnesunt. Certum est enim quia exitia famulis 
Dei a diabolo irrogantur, sive per se sive per mi- 
nistros, cujus altitudo grandis est. Dico quod col- 
luctatio est vobis adversui dapinones, qui itaque 
tiinendi sunt, quia mundanos regunt. (G1) Unde 
expoiiendo quod dixerat, subdit, scilicet : Adversus 
rectores mundi^ id esl adversusdiabotum et angelos 
ejtts qiios reclores mundi dicit, quia ipsi regunt 
dilectnres mundi. Non enim regunt niunduro qui 
constat ex coclo et lerra, sed mundum peccatores 
dicit. De qiio alibi : Et mundus eum ntm cogn&vit 
iJoan, i). Talem inunJum illi regunt contra quos 
habcmus perpetuas inimicitias, quia et qui patiun- 
tur bomines importuiios , iili faciunt ; instigant 



vitia carnis contra nos saeviunt, lunc facile supe- 
rare poterirous omnes ministros illorum. Supemto 
enim principe exercitiis facile fugatur, sicut ex 
libroJuditb ostenditur, ubi narratur quod Hotopheme 
princtpe militi» interempto, multitudo exercituuni 
in fugamversafest], et a Judsis faclle superala. dt 
autem vincere valeamus, spirilualis armatura assu- 
menda est. Propterea, etc, quasi dicat : Qula tales 
hostes habemus et de tanla re, propterea accipite 
contra eos armaturam Dei^ id est qua Deus suos 
armat, et ideo accipite, ut possitis resistere matis et 
spiritualibus nequitiis, in die malOf id est in bac 
vita, ubl est tentatio. Aliter enim non possetis re- 
sistere, nisl hablta armatura vlrtutam, etuiperfecti 



enini et inflammant Iiomines, et tanquam vasa siia K virtuiibus possitls stare in omnibui^ scillcet pros* 



nioveiit, et velut organa tangiint, contra eos liabe- 
nius occultam tuctatn, ad quam nos armat Aposto- 
lus. Et ne putarentur hunc muiiduro visibilero 
regere, subdit, quid mundi nomine intellexit, sci- 
licet tenebrarum rectorcs, id est peccatorum, harum^ 
scilicet tam malarum, id est rectores sunt eorum 
quos praecipitant in tenebrosa opera. Quasi dicat : 
Non dominantur dxmones mundo qiii consial ex 
coelo ct tecra, sed peccatoribus. Et adhuc specialius 
determinat, scilicet contra spiritualia nequitio!^ id 
est contra spirituales et nequam hostes. Quare 
tiiiiendi sunt hostes, contra quos bellum habemus, 
quia spirituales et invisibites ; et quia nequam, et 
non pro parta re pugnant nobiscum, sed m eoetesti^ 
buSf id est pro coclestibus, scirKet pro cooiesti hae- ^ 
reditate tollenda. Vel coBlestia dicit virtutcs in qui- 
bus pugnam patirour daemonimi. Et est : Lucta est 
noLls contra nequam spiritus, qiiorum ccrtamen 
palimiir in ccelestibus, id est in virtutibos. Vel 
cocleslia dicit bunccatiginosum aerem. [Augustinus, 
Ainbrosius] Et est seiisus : Est nobis cotluctatio 
eontra spiritus nequain, id est contra daemoBCS 
nequam, qui spiritus nequam sunt in costestibus, id 
est in tioc inferiori aere, unde dicilur, aves coeli. 
Adversus tales nobis est lucta qui sunt rectores, 
quia quomodo cos qui sunt lux Ghristus gubeniat 
et regit, sic eos qui tenebrae snnt ad omne malum 
diabolus prxcipitat et instigat. (62) Hoc. ergo nos 



peris et adversis, et quia armatura Dei necessaria 
est. State ergo viriliter, quoties provocainini, 
$uccincti htmbos vestros, id est carnales concupis- 
centias, cingulo castttatis, succingentes vel frenan- 
tes, et hoc non in simulatione, sed in veritate , ut 
ver« proptcr Christum luxuriam refrenetis, qmc in 
lumbis maxime viget. Vel, in charitate, hoc faelte, 
Id est percharitatcm. Et estote induti lorica justititr^ 
id est justitta sit vobis lorica cuique secundum jus fa- 
ciendo, nepateat locushosti; et estote eaUeati pedes^ 
Idestaffectiones vestrs slnt munlt» virtutibus, nea 
vitiis pungantur : et hoc, in prtjeparalione EvangelH^ 
uisitis ItapraeparatiadpraMlicandumEvangelium vel 
ad complendum praea^pta Evangeiii, Evangelii dlco, 
pacis, scilicet quod nuntlat pacem inier Deum el 
homines. Calceamenta haec virtutum dcbent babere 
praedicatores, ne ille qui praedicat pede mentis ter- 
ram tangat, id est pro terrenis faciat. (64) Hac si- 
gnidcatione Marcusdicic,sandaliis vel soleiscJilceari, 
ut neque pes sit tectus neque nudus ad terram, id 
est necoccultetur Evangelium , neclerrenis innitatur. 
Vers. i6-24. — c In omnibus sumentes scutum 
I fidei, in quo^possitis omnia tela nequissimi ignea 
i exstinguere : et galeam salutis assumite, et gla- 
( dium spiritus quod est verbum Dei, per omnem 
( orationcm et obsecralionem orantcs omni tem* 
( pore in spiritu, et in ipso vigilantes in omni 
( instajitia et obsecratioiie pro omnibus sanctis, el 



bortatur ApostoIuSf ut noncontrahominem malum, j^ ( pro roe ut' delur mihi sermo in aperlione orismei 

imo pro illo, scd contra diabotum qui cum itlo 

operalur et in illo, oremus; et quldquid possu- 

roiis faciamus, ut diabohis eipellatur et angeti ejus, 

ct homines liberentur. Ipsi ^im daMnones quasi 

equites pugnant in suis equis, hominibus, scihcet. 

(65) Equites ergo oceidamus et equos possideamus. 

Ergo bellam gerlmus adversus rectores tenebrarum, 

id est infldelium, hoc unum praelium est. rHaiino.] 

Alterum autem cuique in seipso cst, et hoc grave 

bcllum et molestius, in quo quisquis victor exsti- 

terlt, iltos quos videt inimicos, id est principes 

mundi continuo snperabit; et si illos vicerimus 



( cum fiducia nolum facere niyslerium Evahgclii, 
( pro quo tcgatione fungor in catena isia; ila ui in 
( ipso audcain, prout oporlel, me loqui. Ut autem 
( et vos scialis quae circa mestint, qitid agam orania 
( vobis nola facict Tychicus charissiiuus frater et 
( fidetis minister in Domino, quem misi ad vos in 
( hoc ipsum ut cognoscalis quae circa nos sunt, et 
( consotetur corda veslra. Pax fratiHbus, et ctiari- 
( tas cum fide a Deo Patre nostro, et Domino Jesu 
( Christo.Gratiacumomnibusquidiligunt Doininum 
( noslrum JesumChristum in incorruptione.Amen.» 
Vos dico, in omnibus praeliis sumenles scutum 



(61) August., in psal. lxxvi. 
(fJi) Id., Dc Tcrt). Aposl. 



isi 



Id., in psattno clxiii. 
Id., Deconsensu evang. 



221 COLLECTAiNEA IN EPIST. D. PALLI. — IN EP. AD PHILIPP. 2» 

fideif id est fldem rerum, quas non vidimus, quae A instantia, ut scilicet omnibus virluUbus instent, ct 



excipii inimicorum tela, et repcllit tanquam sculum, 

Fides enim scutum est, sub qua vel quo justitia 

quse interiora trnnsfigi non sinit, tuta est, sicut sub 

niuniraine omniuui virtutum quod protendilur anle 

omnia anna, quod prius impugnat diabolus. Unde , 

prima petit campum dubia sub sorte duetli, pugna- 

turo fides. Hanc igitur sumite ut scutum, m quo 

pos$itis exttinguere* omnia tela\ id est assultus, ne^ 

gnissimi, diaboli. Tela, dico, ignea^ quia de vilio in 

vitiuni incendunt. Et assumite galeam salutist spe 

supernae salutis gaudentes. Galea enim est salus 

aeterna, cujus mcmoria etspecies mentem obvolvit, 

ne deficiat, ettalibus armis splendidissimis, id est 

spiritualibus et insuperabilibus armari, bosti non 

ceditis. 4.d ipsum enim hostem feriendum et fugan- 

dum assumite etiam gladium spiritus^ id est quem 

dat Spiritus sanctus. (65) Quod verbum Dei est. 

Est enim verbum Dei gladius bis acutus, docens 

de temporalibus et de aeternis : iilorum consolatio- 

nem in Veteriy istonim in Novo Testamento promit- 

tens. 177 Quod enim temporaliter uobis promis- 

sum est, ad unam partem gladii ; quod vero in 

sempliernum, ad alteram partem gladii pertinet. 

Nam et ideo duo testamenta dicuntur, quia vetus 

terrena promittit, novum aeterna. De hoc gladio Do- 

mjnus ait : Non veni mittere par^m^ sed gladium 

(Matth, x). iste gladius vere acutus est, quia eum 

quetn ferit a mundo dividit. Et quia armatura baec 

non est nisi a gratia, subdit : Per omnem^ etc. q 

Quasi dicat : State in bello, et in eo sitis orantes 

per omnem orationem et obsecrationem^ id est per 

omnia qiiae oranda sunt, sine adjuratione, et per 

omnia quae cum adjur^tione petenda sunt. Orantes 

dico, non borarie, sed omiii tempore, et non verbo 

tenusy sed t/i spiritu^ id est in mente. [Ambrosius] 

In spirilu orat, qui rounda conscientia et integra 

iide orat. In came enim orat qui polluta niente 

precatur, iterum peccatunis non casu, non subre- 

ptione, sed de proposito. Et in ipso spiritu sitis «t- 

gilMieSf id est sollicitt, et non remisse, sed in omni 

(65) August., in psal. cxii 



sitis vigilantcs t» ohsecratione facla pro omnibus 
sanctis et pro me, scilicet ut deiur mihi sermo a Deo, 
quem tribulatio non obtundat. Detur, inquam, in 
aperlione oris friet, id cst verbi mci, id est ut apcrte 
valeam reserare mysterium Evangelii, id es( se- 
creta incarnationis et passionis, ne pressura tri- 
bulalionum ipsa formidine acumen doctrinae obtun-* 
dat, ila, ut cum fiducia^ scilicet liberc absque im- 
pedimento possim notum facere illud mysterium 
Evangelii^ pro quo mysterio Evangelii, fungor lega- 
tione^ nunc Roma; etiam tn catena positus, quia 
non pro catenis cesso a legatlone. Dico possiin 
cum Oducia notum facere Evangelium, et cuin fldu- 
cia, ut in ipso Evangelio praedicando, audeam loquif 
^* inter mala omnia, proul oportet me loqui. Et ne au- 
ditis tribulationibus moverentur, dicit Tycbicuin 
omnia eis notificare, subdens : Ut autem et vos scia- 
tis ea qua circa me sunt, Hoc, quia mullae ei erant 
tribulationes quae quasi eum circumdabant, vel ideo 
dicitcirca, quia interiora non tangebant, ut, inquam, 
illa sciatis, ct quid agam, id est, quam constans 
sim inter illa omnia, omnia nota vobis faciet Tychi' 
cus frater meus in fide charissimuSf ut Kbenter et 
bene audiant verba Tychici hunc commeridat. Unde 
etiani subdit : Et cst fidelis minikter in Domino^ id 
est in his quae sunt Domini, et ideo audite eum, 
quem misi ad voSy in hoc ipsum, id est propter hoc 
ipsum ut cognoscatis per eum qua: eirca nos snnt, et 
consoletur corda vestra. Et ut pra^dicla sicut docui 
flant, pax sit fratribus et cliaritas cum fide. Pacem 
optat eis quae est janua dilectionis, quia per pacem 
manebunt in charitate quae est in flde. Et boc, a 
Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo, et gralia 
sit vobis, cum omnibus, id esl et omnibus, qui dili- 
gunt Dominum nostrum, id est Cbristum. Diliguiit 
dico, in incorruptione, id est in inlegritate fidei, ad 
siinilitudinem sponsaequasnon admitlit corruptorem, 
Vel, gratia sit vobis in iucorruplione, id est in vita 
aelerna, ciim, id est et omnibus, qui diligunt Domi' 
num nostrum^ id est Christum. 



IN EPISTOLAM AD PHILIPPENSES. 



ARGUMENTUM. 
Plulif^nses sunt Macedones. lli aceepto verbo 
verilatl.s perstiterunt in flde, nec receperunt falsos 
aposiolos. Ifos coilaudat Apostolus, scribens eis a 
Roma tlc carcere per Epaphroditum. 
GAPUT PRIMUM 
Veiis* 1-6. — i Paulus et Timotbcus servi Jesii 
« Chrisli, omnibus sanctis in Christo Jesu, qut sunt 
t Plfirfppis cum episcopis et diaconibus. Gratia 



D c vobis et pax a Deo Patre iiostro et Domino Jesn 
c Christo. Gralias ago Deo meo in omni memoria 
c vcstri sempcr in conctis oralioniI>us meis pro 
c omnibus vobih cuin gaiidio deprecationem faciens 
c super communicationevestra in Evangclio Cbrisli 
c a prima die usque nunc, confidens hoc ipsum, 
c quia qui ccepit in vobis opus lionttiu, perficict 
c usque in dicm Ghristi Jesu. > 

Paulus et Timotheus. Ilanc Epislolam scribit 
Apostolus Philippensibus. Phiiippcnscs autom suni 



225 



PETRI LOM&ARDl 



2i4 



Macedones, qui accepCoverbo praedicaiionigabApo- A Scribunt sanclis ei episcopis, et diaconibus» id esi 



stolofinni in fidefuerunt,nec pseudoapostolos rece- 
perunt. Unde eos laudat Apostolus. [Ambrosius] Hi 
Paulo per Epaphroditum aliquam substantiam Ro- 
mam miserant : quem cum hac remisit Epislola, in 
qua, cum pnesens non polest, niunii eos conlra 
duplex bellum, sciiicet tribulatorum et pseudoprs- 
dicatonim, ut omnia adversa pro Christo susti- 
neant, et cum bumililate, sicut et Ghristus fecii 
et legalia a pseudoapostolis nunquam recipiant. Is 
nec se Apostolum nominat, quia nunquam de eo 
minus vel contra eum senserant. Idco ergo dignita- 
ienr supprimii, quia de eo recte seutiebant. Et est 
intentio AposioU in hac Epislola cohoi-tari Philip- 
penses ad patientiam conira tribulationes, el ad 
constantiam contra pseudopraedicatores. Modus talis : 
More soUto salutationem prxniitiit, deinde gratias 
agil Deo pro eis, implorans cis inajora bona, ut 
viriutibus crcsccntes ad perfectionem perveniant. 
Deinde ad patieutiam tribulationum monet exem- 
plo siio et Christi, et postea ut sibi caveaut a ver- 
siiiiis pseudoapostolorum, landeiu rooralem admo- 
iiitionem interserit, et f rope flnem de graiia quam 
sibi Roiiiam per Epaphrodilum miseranl gaudere se 
dicii. Praemiitens ergo salutationem aii : Paulus et 
Timotheus. Timotlieum appouit, quia hunc erat ad 
cos missurus, per hoc euiii quodammodo coinmen- 
dans, ut eadein quae scribii ab eo Lene accipiant. 
Servi Jezu Chmli. NomcA dignitatis tacet quod esl 
Apostolus, qiiia non erat opus aiictoriiate cum de 



minoribus et majoribns. Quia pi^aemiitit minores, 
ad huniiliiatem invitat ; et quia lios subnectii, osteii* 
dii non esse aliquem a Deo perfectum qut non iii- 
dlgeai hac admonitione. Vel Paulus scribii ei Ti- 
motheus, omnibus sanctis, qul sunt Philippis, scri- 
bii dico, cuni episcopis et diaconibus, quia eoriiin 
bonum pariier optabant, et in scribendo praemitli- 
tur sahilalio, in hunc modum. Gratiay scilicet re» 
missio peccatoruin sit vobis et pax^ sciiicei iran- 
quiliiias mentis et reconcilialio ad Deum, a Deo 
Patre nostro et Domino Jesu Cliristo. 

Gratias^ etc. 

Primum agit graiias Deo cujus nutu omnia bona 
omnibus acciduni. Quasi dicai : Agitc qiix agilis 
B quia talia sunt. Unde : Gratias ago Deo omnium meo^ 
privalo beneficio, id est inde laudo Detiin qul miLi 
facii quod in vobis voto, ago dico, in omni memoria 
vestrif id est quoiies memor vesiri flo. Quod uiique 
sum, in omnibus orationibus meis^ habiiis semper^ 
congruis temporibus. Gratias dico, pro omnibus 
vobist scilicetpnelatis etsubditis. Ct hoc cum gau- 
dio, noii tristis de cutpa vera, ego 4ico, faciens de^ 
precationemy id est deprecans ut sieiis. Gaudio dico 
habito siuper, id est de communicne testra^ quae cst 
in evangetio Christi^ id est qiiia vos communicasiis 
in fide el operibus Evangelii. Vel vestra couimur.ia 
fecistis in Evangelio exaltando, oi boc a primo die 
conversionis vesirae usque nunc, Et idco aniudo 
magis standum est, eonfidens. Quasi dicat : Depre- 



illo recta sentirent. Condiiionem faietur, quia caslo ^ cor ui stetis, et sum confldens, hl est confido hoc 



timore Christo subditr vcre liberi sunt. (1) Sicut 
etiim duo sunt iimores qui faciunt duo genera ii- 
nientium. sic duae servitutes quae faciunt duo ge- 
nera s^Tvorum. Esl enim tiuior quem perfecta cha- 
ritas foras miilit. Est etiam serviius simul cum eo 
foras mittenda. Et alius timor castus permanens in 
sascuiuin saeculi : cui adjuncta esi alia serviius, 
qua miro et inelTabili modo, sed lamen vero sic 
servi sumus, ut liberi siinus servi, sciiicei timore 
casto, ad quempertinct servitus iutrans in gaudium 
Doniini sul, non servl, timorem foras millendo, ad 
quem pertinet servitus, non inanens tn aeierniiin in 
domo. Servos igitur dixil, ui ei ipsi quibus scribii 
pro Domino ferant dura, Christi, ut contra pseudo 
stent. Scribit hanc Epistolam omnibus sanctis, id 
esf in baptismate sanctific^tis, 'qui sunt Philippis^ 
qii» esl civiias Graecias quam aMliHcavit Philippus 
paler Alexandri adoptivus, vocaus cam Pliilippis a 
noniinc suo. Sauctis dico, m Chriito Jesu, id est 
opcranle Christo Jcsu, vel fundalis in Christo, id 
est in fide Christi, sciiicet qui creduhi cliam homi- 
nem esse. Scribunt sanctis dico, cum id est et epif 
icopis et diaconibus. Kpiscopos eliam presbytcros 
dicit. Non enim pUires cpiscopi in una civitate es- 
Bcnt, ncque pres! ytcros intcrmi.icret, ut ad diaco- 
nos desccndcret; ct significat per episcopos ei dia- 
conos maiores, pcr sanctos minorcs. Et est seiisus : 
(l).^ug.,suDcr uanncin. 



ipsum fieri a vobis quod precor, et non aliud, videte 
ne frustra. Confido dico, non in vobis, sed in Deo, 
quia Deus operans cotpit in vobis opus bonum^ coo< 
perans perficiet, Cooperando enim, id est ciim Deus 
in nobis perficit : Quod operando incipit, quia i|>se 
ut velimus operaiur incipiens, qui voleniibus coo 
pcrntur pcrficiens. Ut ergo vclimus , opcraiur : 
cuin inde volumus, et sic volumus ut faciamus, 
nobis cooperatur : tamen sine illo vel operante ut 
velimus, vel cooji)eranle cum volumiis, ad bona pie- 
iatis opera nihil valemus. Perficiel dico, nsque in 
diem Christi Jesu^ id esi iisque ad finem quo Deus 
videbiiur. Vel, perficiet in nobis, per successio- 
[) nem, usque in diem Jesu Christi, id est usque ad 
coinmunem judicii diem. 
178 ^E>^s. 7-11. — f Sicutesi mthi justum lioc 
sentire pro omnibus vobis, eo qiiod liabeam vos 
in corde ct in vinculis meis el in dcfensione el 
ctmfirmatione Evangelii, socios gaudii mei omncs 
vos esse. Testis enim mihi est Deiis quoniodo cu« 
piam omnes vos esse in visceribus Jesu Christi. 
Et hoc oro, ut chariias vesira magis ac luagis ah- 
undei in omni scientia, el in omiii sensu, ui pro- 
bciis potiora, ui siiis sinceri cl sine oflensa in 
diem Christi, rephsii fructu jusiiiiae per Jcsum 
Christum in gloriam et laudein Dei. i 
SfViif, elc. Quasi ditat : Ita gialias ago et dcpre- 



m COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULl. - IN EP. AD PH1L1PF. ^6 

cor, el confido de vobis, ticut est tnilii juitum hoc A laiis Dei, ul pro Tobis, BCjUcet dicatur : MirabOh 
9entire pro omnibus vubis, id est sicul justum est Deu$ in sanctis suis (Psal. lwii). 



nie itA velle devobis. Aliud enim non debui sentire 
de tam bonis. Et exponit causam, eo quod habeam 
voSf non in solis labiis, sed in corde^ id est in in- 
timu afTectu cbarilatis • qua desidero vos omnes^ 
eltam niinores, in futuro esse socioSf id est ut in 
fuluro sitis socii gaudii niet, id est remunerationis 
vitsc aeternse. Et boc desidero, dumlalioro, in vinculis 
meis et in defensione Evangelii, contra impugnatores, 
et confirmatione infirmorum in doctrina Evangelii. 
Et est sensus : Memor-vestri sum, et bonum vobis 
desidero, sive sum vinctus, sciens quoque vos esse 
vloctos ; sive sim defendens Evangelium, quod et 
vos facitis; sive confirmem infirmos in Evangelio. 



Yers. 12-18. — c Scire aulem volo vos, fraties» 

c quia quffi circa me siint, magis ad profectum ve» 

c nerunt Evangelii, ita ut vincula mea manifesta 

c fiercnt in Christo in omiii pnctorio et iii- cseleris 

< omnibus, ut plures e fratribns in Domino confl- 

c dentes in vinculis meis, abundantius auderent 

sine timore verbum Dei loqui. Quidam quidem d 

propter invidiam et conlentionem; quidam autem 

et propter bOnam voluntatero Christum praedicant; 

quidani ex charitate, scienles quoniam in defen- 

sione Evangelii positus slim. Quidam autem ex 

conten^one Christum annuntiant, non sincere, 

existinaantes pressuram sesuscitare vinculismeis. 



Testis ^nim mihi est Deus, etc. Ideo pro omnibus B c Quid enim? Dum omnimodo sive per occasionem 

c sive per veritatem Christus annuntietur, et in hoc 
c gaudeo, sed et gaudebo. » 

Scire autem, Hactenus comrouniter locutus est 
oslendens suam erga illos charitatem , inde speciali- 
ter ea quae (olerantiam suadent. [Ambrosius] Et 
quia snperius dixit se cupere hos fore participes 
gaudii sui, ideo quod profccerit snperaetlificatio ejus 
insinuat eis quasi charis, et gratias agens, precatur 
hoc eis confidens : Vos autem^ o fratres^ volo scire, 
quia dixi vos socios gaudii mei, hoc scilicet quia ea 
quw ciiva me sunt, id est exterior nndique me cir- 
cumdans abundantia passionum. *Yel ideo ait cirea 
me, quia non ad interiora pertingunt, magis venerunt 



precor, quia cupio vos omnos esse in visceribus 
Christi, scilicet ut a Christo diligamini quasi ejus 
visccra. Et inde testis est mihi Deus. Et hoc est 
qiiod ait : testis enim mihi est Deus quomodo, id 
cst quanto afTectu, cupiam vos omnesesse in visceribus 
Christi, id est in intimo Christi amore, ut ab eo 
porfecte diligamini. Yel eo aflectu diligatis Deum et 
proximum quo Christus, qui animam suam pro fra- 
tribus posuit. Vel refertur ad illud quod supradixit, 
cum dixit se desiderare illos esse socios gaudii sui, 
rt determinat hic quomodo desiderat, scilicet non 
bumana cupidiiate, non carnis aifectu, sed Ghristi 
ainore. Et hoc est quod ait : Testis enim mihi est 



il^eos quomodo volo vos omnes esse participes gao- ^ ad profectum Evangelii, qnam ad detrimentiim ul 



d\i aetemi. Cupiam, dico, non camali afTectu, sed 
in visceribus Cbrisli, idest in amore Christi, dicitse 
«tesiderare ainore Christi non humano, ut eos parti- 
cipes habeat in Domino. Et hoc etiam oro, ut chari- 
tas vestra magls ac magis abundet, id esl crescat , et 
boc m scientia et in omni sensu, sciiicet ut sciant in 
quibus Deum et proximum diligere debeant, et cum 
scieruit habcant sensum et memoriam et adversio- 
nem in omnibus rebus, ita ut abundet, id est in 
tantum crescat charitas vestra in scientia, ut probe- 
tis, id est ut probare et discernere sciatis non so- 
luni quse sunt bona et quae mala, sed etiam inter 
bona qiiae sunt potiora, ut post probationem et dis- 
cretionein, sitis sinceri in vobis, id est sine operi- 



mali intenderunt ad profectum. Venertint dico ita ut 
vincuta mea fierent manifesta in Christo, id est utili* 
tas vinculorum appareret in Ghristo, qui propter 
vincula plus annuntiatur. [Haimo.] Vel vincula mea 
fierent in Ghristo, id est manirestum fieret quod 
vincula ipsa mihi essent in Christo, id est pro Chri-> 
sto, id est quod propter eum vinctus essem non pro 
aliquo criroine, quia namque patienter qua^Iibet mala 
suslineo, patet non esse scelus falsitatis, quod in 
me justa vindicta procellai ; sed quamdam vcrlta- 
tem, quam sustinendi fortitudo magnificat [Hieron.] 
Manifesta fierent dico tnommprar/orto, quoinajores 
conveniunt ; et in eeeteris omnibus locis. Cum enim 
Apostolus Romae vinctus retrusus esset in carcere 



bus corraplionis; et, quantum ad proximum, sine ^ \n domo imperatoris, et doceret Evangelium, et in- 

firmos curaret, multaquemiracula patrarct,etmutti 
per eum crederent, in tantum ut domum persecuto- 
ris Ecclesiam faceret redemptoris; et tunc mani- 
festum est in praetorio et in omnibus locis, id est 
imperatori et omnibus consulibus et principibus et 
minoribus, propter Christum talia sustinere. Ita pro 
Evangelio ea sustineo ut ptures e fratribus, non in 
se, sed in Domino confidentes vincutis meis, id est 
in consideratione vinculoram meorum, abundantius 
quam ante auderent contra pugnantes loqui verbum 
Dei sine timore. Quasi dicat : Meo exemplo audcnt 
confidenter praedicare ita dicentes : Si vinctos lo- 
quitur, cur non potius nos ? Constantia enlm eju« 
muUos animavit, ut non timerent evangelizare. Alii 



offensa : el hoc perseveranter, usque in diem Christi, 
id est usque ad finem vitse. Et quia non sufflcit 
abslinere a malo nisi fiat quod bonum est, addit : 
repleti, Quasi dicat : Non solum sitis sine malis, 
sed etiam sitis repleti fructu justitias , id est bonis 
operibus .quae sunt fructus, quae est habitus animi. 
lieplcti dico non viribus vestris, sed per Jesum 
Ckristum. Vos dico per hoc transituri in gloriam et 
laudem Dei, id est gloriam aeternam unde laudetis 
Deum.. Yel ita, repleti, quasi dicat : Oro ut abundet 
cbaritas vestra et sinceritas, ut per baec sitis repleti 
hic et in fiituro, fructu, id est mercede justitiae : et 
hoc per Jesum Ghristum. Etadeo sitis repleti ut sitis 
tn gloriam et laudem Dei, id cst ut silis gloria et 



227 PETRt LOMBAUDl 2M 

aatem, ^«m difersl a priorlbus quia mali sunl, A castc Deum quaerit. Tres Invcnimus personas, si 



fradicant quidem ChrisHm, Et hoc faciunt, propter 
immdiam et contetuionemt id est quia invident mei 
aposlolatus gloriae, et contendunt habere. Quidam 
auiem^ ab his diversi quia cum boni sint pncdicant 
Chrisluin, ct hoc propler tQuam voluniaiem^ scilicet 
ul alios saivent, id est pro dilectione Dei ct proxiiui, 
ei exemplo mea; boiiae voluntatis. Quidam non di- 
▼ersi ab his, quia et hi boni sunt, prwdicant Chri- 
stum. Et hoc ex eharilaU privaU ad Apostolum, ut 
vicem ejus vincti supplerent, scientes quoniani po$i- 
tsu Bum in vinculis in defeMione^ id est pro defensione 
Evangeiii, Yei positus, id est (Irmus ct slabilis sum 
in defensione Evangelii. Quidam autem, ab his di- 
versi qitia mali, anuunliant Chrislum ex conlentione^ 



verba Evangelii diligenter investigamus, pastoris, 
mercenarii, furis. Pastor vewtaie, veritalem annun- 
tiat. Mercenarius vero occasionc verilatem annun- 
tiat, aliud quaerens, ct tamen illc Cbristum aiinun- 
tiat. Et ille fur ei lalro, veritalcm negat et tollit. 
Diligcndus est crgo pastor, tolerandus est mercena- 
rius, cavendus 179 l^lro* I<^co Apostolus non pro- 
hibct mercenarios, sed pcrmiltit, quia et ipsi utiles 
ad aliqua. El inhoc gaudeo^ nunc quod Chiislus an- 
uiiniiatur per occasionem, non solum per veritatem, 
id est de hoc nunc gaudeo qiiod verilas Christi prx- 
dicatur, qiuecunque sit praedicantium inlcniio. Et 
non solum nunc, sed et post gaudeho, scilicct iu fu- 
turo. Vel ita : Supra dixil tribulationcs suas esse ad 



id est cx privato odio, quia aliquando mecum con- B profectum Evangelii, hic dicit sibi essc ad gaudium 



tenderuht et confutali sunt. El ne videreiitur cor 
recli, addit, non sincere, id est non puro animo, sed 
existimanies suscitare pressuram vinculis meti, id est 
ciistiiuaiites hoc, ut si quis de pnedicatione eos ac- 
cuset in ine auctorem ejus vindicent. Astutia ergo 
simulationis isti Christum annuntiabant, ut possent 
seditiones excitare Apostolo, quasi auctori, qui roul- 
tcs aggregaverat suo collegio. [Augustinus] Ecce 
quatuor species doctonim distiniit, duas buuorum, 
et duas malorum, qui omnes annuntiant Christum, 
8od non eodem animo. Mali autem non simplict 
nec veraci animo Cbristum anniinliabant, boni vero 
puro animo et Ade sincera : omnes tamen Evange- 
lio proQciebant. Unde malos tolcrandos dicit, sub- 
dens : Quid enim. Quasi dicat : Non sotum ego et ^ 
alii veri doctores laboramus ad profettum Evangelii, 
sed etiam mali. Qui non bono animo pnedicant sunt 
ad profectum , el ideo tolerandi. Quid enim referl 
qua intentione prsedicent, dum omnimodo, sive per 
oceasionem terrenam, sive per veritatem, id est vero 
animo ut boni faciunt, Christus^ id est veritas Chri- 
sti, noii falsitas, annttnli^/iir. Veritalem quippe an- 
nuntiabaut quidam etiam si non veritate, id est non 
vero animo. (i) Terreuis enim cupidiutibus consu- 
lentes regcm coeloruin annuntiabant, habentes in 
lingua veritatem, sed non in pectore castitatem, qui 
SttBt utiles eis quos instruit Dominus. (3) Unde ait : 
Qua dicunt (aciu^ qu(e autem faciunt nolite facere 
{MaUh. xxiii). Exoccasioue eniiu evangelizant quae- j) 
rentes ab hominibus sua cominoda, vel pecuniarum, 
Tcl honoris, vel laudis humajiae, quoslibct votentes 
aocipere inunera, non tam saliitcm ejus quxrentes 
cui annuntiatur commodum suum. Qui vero audil 
salutem, si in illum crediderit quein iUi annuntiant, 
qui annuntialhabebitdetrimentum, cui annuntiatur 
babebit lucrum, quia annuntiat Evangelium,' scilicct 
rectam Gdem, sed ntin recte. Et ideo non est rectus: 
quod annuntiatur rectum est, sed qui annuntial 
noB esl rectiis. Quare? quia aliud qu^erit in Eccle- 
sia quam Deum : si Deuin quaereret, esset castus. 
Qiilsquis a Deo praeter Dcuni aliquid qnserit, non 



Quasi dicat : Non soluni aliis est profectus de mi- 
lis, sed et mihi est gaudium. Et hoc est quod ait : El 
in hoc gaudeo, scilicet quod tribulatioiies snslLneo 
pro Christo, sed et gaudeo. Idco de maiis meis gau- 
deo, vel pro profectu Evangelii, quia inde mihi sa- 
lus. Et hoc esl quod ait : 

Vers. 19-30. — € Scio enim quia hoc mihi pro- 
i veniet ad salutem, per vestrain orationcm et sub- 
c ministrationem spiritus Jesu Chrisli sccundum 
I exspectationem et spem meam, quia in nullo 
c confundar , sed in omni fiducia sicut semper et 
c nunc magnificabitur Christus in corpore meo, 
c siveper vitam, sive per niortem. Hibi enim vivcrc 
c Christus est, et mori lucrnm. Quia si vivere in 
€ came, hic inihi fructus operis est, et quid eligam 
i ignoro, coarctor autem eduobus desiderium ha- 
I bens dissolvi et esse cum Cbristo, mullo magis 
< melius permauere auiem in carne, necessariuni 
c propter vos. Et hoc confidcns scio quia manebo 
c et permanebo omnibus vobis ad profectum ve- 
c strum et gaudium fidei, ut gratulalio vestra abun- 
c dct in Christo Jesu in me , per meum adventum 
i iterum ad vos. Tantum digne Evangelio Cbrisli 
t conversaraini , ut sive cura venero ct videro vos, 
c sive absens audiam de vobis, quia statis in uno 
c spiritu unanimes , coliaborantes fidei Evangelii : 
c et in nulio terrcamini ab adversariis qiiae esl 
t illis causa perditionis, vobis autem salutis. £t hoc 
c a Deo , quia vobis donatuiu est pro Cbristo non 
c solum ut in eum credatis , sed ut ctiam pro illo 
c patiamini , idem certamen babentes quale et vi- 
c distis in me , et nunc audistis de me. > 

Scio enim quia hoc, [Ambrosius] scilicet pati pro 
ChristovcIEvangeliicx mea praedicalione profectus» 
veniet mihi in futuro in salutein a:lernam, qiiod illi pu- 
tant ad niortem. Provenietdiconon solum raeo merito, 
sedetiam per vestram orationem, id est.a^jiL^anteme 
veslra oratioue, et ^Tsubministrationem spiritus Jesu 
Christif [Haimo.] id cst per Spirituin sanclum qui 
sua me quasi ruiturum colunina fiilcil, id esl auxi- 
lium pnebentc et ^ubniinistranto mihi Spiritu san- 



(2) Aug., in psalm. xc. 



(5) Id., Dc vcrbis Evang. 



m COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. ^ IN EP. AD PHILIPP. 930 

cto. Proveniet mihi, dicor, in satutem quae salus erit, A eum Chritto multo melius e$t. A|^i«t tnfro e«ini 



secundum exspectationem et spem meam, id e&t erit 
tanla quanlam salulem exspecto, et- in praescnti 
spero. £t hoc firroiter spero, quia in nullo statu, sci- 
licet prosperis et adversis conjundary ut aliquo modo 
cedam a prxdicatione. [Ambrosius] In nollo dicit 
se confundi , quia et spes promissionis magna est, 
et res vera et honesta. Non confundar dico, sedin 
omni fiducia, quae sicui semper a tempore conversio* 
nis fuit, ita et nunc est, dum in vinculis laboro, 
Chrislus, id est fama et gloriaCbristi, magnificabitur 
apud gentes , et tn corpore meo ; quod fragilius est. 
Magniftcabitur dico , sive per vitam , qua mihi con- 
cessa eum prj'dicabo , sive per moriem , qua perse- 
▼erandi in eo , et pro eo moriendi famam dabo. Et 



ejus quod oplimum est dicere se habere eont:upi» 
scentiam, ut cum e duobus compeliatur, alteriiis 
tantum hoc habeat concupiscentiam, alierius neces- 
sitatem. Sic ergo distinguendum est : Coarctor vel 
compellor e duobus. Deinde Hequitur, ego dico, de- 
sidcrium habens, vel concupiscentiam dissolvendi/ 
ab his miseriis quibus quasi coinpedibus viiietus 
sum et cnm Chrisio esse prsesentialiler. Et quasi 
quis quaeret : Quare hujus rei potius habeal concu- 
piscentiam? subdit : quia muito melius est, quantum 
ad me. Et quasi iterum diceretur : Cur ergo e duo- 
bus compelleris? subdit, quia est manendi necessi- 
las, dicens : Permanere aulem in came neeeuarium 
est propter vos, non propler me. Quasi dicat ; Illud 



est sensus : Blagnificabo Chrislnm, si vixero, do-Best mihi melius, hoc necessarium vobis. Ideo 



cendo ; si moriar, exemplum relinquendo. Mihi enim, 
Quasi dicat : Recte per vitam magnifleabo, quia 
Christus est mihi vivere, quia causa ejus vivo, ut 
ewn magnificem non ob aliud, per mortem meam 
magnlficabitur : el recte, quia mori est mihi lucrum^ 
qiiia Chilstus morlis meae praemium esl. Yel, ipsum 
mori , est mihi lucrum^ quia per mortem ab his 
niseriis liberaiur , et ad beatiludinem transil, el 
per mortem multos lucratur Deo. 

Quod si. Quasi dicat : Chrislus esl mihi vivere ut 
eum magniticem. Quia si vivere, hic mihi fructus 
operis, id est tam dignus fnictus de meo opere, 
scilicet magnificare Christum, quod opus facio dum 



illud cupio, hoc uon recuso. (5) Sunt quidam homi- 
nes imperfecti, qui cum patientia moriunlur; el 
smit quidam perfecti, qni eum patientia vivunt. Qui 
adhuc desiderat vitam istam • cum iili vencrii dies 
mortis, patienler tolerat inortem. Luclatur adver- 
suin se ut sequatur volunlatem Dci , et Itoc polius 
agit anlmo quod elegit Deus, non quod elegit volun- 
las humana, ei ex desiderio vilae prseseiiUs fit lucta 
cum morte, et adhibet patientiam et fortitudinem 
ut aequo animo morialur, iste palienler moritur. 
Qui vero desiderat sicut Apostolus dissolvi et esse 
cuio Christo, non patienler moritur, sed patienter 
vivit, delectabiliter moritur. Vide Apostolum patien- 



nihi dalur vivere in carne : si, inquam, hoc cst, ecce p ^r viventem, id est cum patieniia : hic non amare 



ignoro, id est nescio quid eligam nedum appelam, 
scilicet mori an vivere. Quasi dicai : Nisi hic fru- 
clQS essel, non est dubium quin mori eligerem, nisr 
Chrislum haberem ^raemium , et ideo ne dubiletis, 
Philippenses, moriproChristo. Yel ita, mihi vivere. 
Quasi dicat : Mcrito magnifico Christum , sive vita 
sive morte, quia Christus est mihl vivere, id esl 
mihi vita hic et iii futuru : hic per fidero el spem, in 
futuro per speciem : pro hac vita mortale coi*pus 
tradit, ut recipiat ipsum immortale in aeternum. 
Unde subdit : Mori pro Christo est mihi lucrum. 
Quia si. Quasi dicat : Christus est mihi vita bic et 
in futuro : quod utique est per bona opera. Qnia, 
id est sed, si vivere, id est bene operari iit carue 



vitam, sed tolerare. Uiide ait : Cupio dissolvi, et 
esse cum Christo mullo roelius est. (6) Taedinm 
eiiim illi erai manere in carne, et ex duobus palie- 
batur angorem. Allerum optimum ducebai, umle 
passioni appropinquans vehementius gioriflcalia- 
tur» dicens : Bonum certamen certavi^ de reliquc re- 
posita est mihi corona, etc. (// Tim. iv). 

Vel ita putest dislingul : Quid eiigam ignoro : co- 
arctor enim desiderium habens e duobus, id estdis- 
solvendi et in carne manendi , et hoc est habens de- 
sidcrium, etc, id est quia desiderium et esse cum 
Christo multo mclius est, sed nianere in cariie ne- 
cessarium est propter vos. Et ego oonfidens in boc» 
scilicet quia necessarium est me manere proplif 



qiiod mirum videtur, cum in carne non haliilet nisi D ^<>s» ^^ 1^^ manehof elc. [Ambrosius] Ecce «elfBg 



peccatum, est mihi fructus operis , id est mihi tain 
fructuosum opus, per quod scilicet Christus sit 
mihi viu hic el iii fuluro. F.cce ignoro quid etigam^ 
mori scilicet an vivere. Coaretor enim vel autem, 
Qnasi dicat : Non soluro ignoro quid eligam de duo- 
bus, sed etiam coarctor de duobus. Vel ita junge : 
Ideo Ignoro, quia coarclor deduobus, id estex de- 
siderio dissolvendi et necessttate viveiidi. (A) Non 
enim itadistlnguendum ut.dlcatur, coarctor,et postea 
sequatur , e duobus deeiderinm habenSf scllicel dis- 
8oIven4i et in carne manendi, qnia ex ipso sermonis 
textu dljudicatur , quoniam sequitor dissolm et esse 

(A^August., Dedoctr. Christ. ' 
(5) Id., super Joannem. 



melius esse el esse cum Chrlsto , sed necessariun 
csse ut maneret in came propter instruetionem 
credentium ct profectum fidelium, non qiiod sibi 
tutius est elegit, sed quod multis expedit, ostendens 
quantum afiectum habeat circa eos, lioc secutus 
quod proficem per charit;ttem quam anteposuit 
omnibus. Yel ita, et egoscio, non dubie, sed confi* 
dens in misericordia Dei, hoc scilicet qiiiainaiiebo« 
id est non parum quidem, sed diu pernumebo omni" 
bus vobis minoribus el majoribus , scilicei ad profe» 
ctum v/fstrum^ ut crescatis per bona et ad gmtdium 
fide^ , ut sciiieet de fiihs vestra gaudcarous, vel ut 
(6) Id., in psal. xcisi. 



m 



VEmi LOMBABDI 



S5S 



vos de fide gaudeatis in ea proficieiiUs • qua non A quia pati esl donuiu Dei, el quia patior et quia utile 



est nisi ubi munda est conscientia. [Haimo.] Et iu 
gaudeatis ut proficiatis, ut ^aiulatio vettra abundei 
in Christo Jesu , qui benefecit vobis , qui me vobis 
incoluniem reddldit et liberatum a vinculis , id est 
ut abuiidantrr agatis gratias Ghristo cum gaudio. 
In me, id esl pro m^ liberato et servato vobis, scili- 
cel per meum adventum iterum futurum ad ws con- 
fi rmaiidos, et veniam utique ad vos, si tantum- 
niodo dignc conversamiiii Evangclio Cbristi, id est 
disciplina Doiui^iica, quia secunduni iiieritiim ve- 
strum dabitur mihi vita ad opus vestrum. Et ita di- 
gne ut Bivecum venero et videro vos, sive cum absens 
fuero audiam de vobis Iioc, scijicet quod statis in fide 
et devotione contra adversarios , et hoc in uno Sfn- 



est, ut supradictum est, ergo qui jam me fecisiis 
gauderedecommunionevestra in Evangelio Christt, 
implete gaudium meum addita sustinentia tribuia- 
tionis et cxteris quae sequuntur, et hoc est quiKi 
ait : Si qua ergo consotatio est in vobis, in Ckristo^ 
id esl si vultis babere consolationem in rebus Chri- 
sli, id est remissione peccatorum, et in aliis donis, 
vd si consolari roe vuitis, siquod solatium charitatis^ 
id est si vuitis ut chantas Ecclesiaruro qu» orant 
et bona agunt pro fratribus sit vobis solatium et 
coiiforialio in adversitatibus vestris; (8) et siqua so- 
eietas Spiritus sancti est vobis , id est si vultis ha- 
l)ere unionem quam facit Spirilus sanctus : in om- 
nibus fidelibus, propter hanc societatero iUi in quos 



ritu sancto, cui non harel contrarius spiritns , et ^ ▼«»»' primitus Spiritus sanctus linguis omnium 



sicut ipse unus ita et vos unanimes esse debetis 
llnde subdit : Yos dico unanimes voluntate , et eol- 
laborantes, actu fidei Evangeliiy id est totis viribns 
laborantes ad implenda ea qu» fides Ghristi exigit. 
Oiunis enim pugna uiianimitcr aggressa victoriam 
parit. Et post haec, in nutto terreamini ab adversaruw 
qui vos terrent per aspera ques est illis causa perdf- 
tionis xteniffi, vobis autem causa salutis aetenis. Et 
Iwc etiam qiiod patimini non a volns est, sed a Deo, 
qnia pro merito Ghristi qui Patri obedivit haec inter 
alias gratias data est vobis. Unde subdit : quia do- 
natum est vobis quasi praemium , pro Christo quem 
diligitis. Quid? hoc scilicct, non solum ut in eum 
credatis, sed pro ilto patiamini, (7) Uiide major glo- 



gentium loquebantur ; et si qua viscera miurationis 
sunt in vobis, id est si pius aflectus est in vobls de 
quo procedat miseratio, impiete gaudium meum. 
Gavlsus quidem de fidevestra, et impiete gaudium 
ut constanter patiamini. [Ambrosius] Yei , secun- 
dum aliam litteram , si qua ergo txhortatio est tit 
Christo , id est si vera exhortatio spei in Cbristo 
apud vos qua nos invieem consolainur : et si quod 
solatium charitatis coramttnis est vobis ; et si quu 
societas spintus saneti est vobis per quaro Jungirour 
in uno novo corpore; et si qua suni viscera misera- 
Honist id cst aflectus pietaiis erga me , id est a iii 
animo vestro sura» sicut vos in meo; implete gati- 
dium. Tunc illa vera sunt si hoc fit : Haec quae su- 



riaerit. Utrumque ergo ad Dei grattam pertinet, et pra numeravit, tunc vera probando significant, si 



fides credentium et toleraniia patientium , quia 
utrumque dixit essedonatum. yos d\cohabentesidem 
certamen, contra hostes quale etvidistis in me, diim 
spud vos pnesens fui, quando verberatns sum nu- 
dus pro muliere pythonissa , a qua spiritum mali- 
gnnm exclusi quae magnum quaestum praebebat, vel 
stabat dominis suis ; quale nune audistis de m«, diMn 
absens suin vobis. Quasi dicat : Non hortor vos ad 
id quod ipse horream, sed quod in me impleo. ' 

180 GAPUT n. 

Vebs. I-S,— i Si qua ergo consolatio in Christo, 
t si quod sotatium cbaritatis , si qua societas spiri- 
f tus, si qua viscera miscrationis, implete gaudium 



ista quae subter mandat fuerint servata : tn quibus 
non videntur probati, si non sit quod subdit, scilicei 
non impleant gandium et caetera servent. Lnpleie 
gaudium dico , ita ut non modo patiamini , sed ut 
idem sapiatiSf non diversa in fide. Habentes eamdem 
charitatem ad omnes, «nantmes, unius voluntatis* 
idipsum sentientes^ ut mala cujusqiie sint omnium « 
mhilper conlentionem agentes, utalius a)ii*conten- 
dant praeponi. Nota quosdam contentiosos fuissc 
inter eos. Yel, nihil per contentionem, vt bona di- 
eant, non contentiosis verbis loqupntur; ut Dihil 
agentes,per tnaflem^/onam, id est propter famani 
saRGuIi quae inanis est. Sic eos constringit , ut si 



c meum, ut idem sapistis, eamdem charitatem ha- j) hacc iion ciistodiant, nec in pnedictis probati vi- 



f beiites, unanimes , idipsum sentientes. Nihil per 
ff contcntionem neque per inanem gloriam , sed in 
ff Iiumilitate superiores sibi invicem arbitrantes , 
t iion quae sua sunt singuli considerantes, sed ea 

< quae alioriint. Hoc enim scntite in vobis quod et 

< in Ghristo Jesu, qiii cum in forma Dei esset , non 
f rapinam arbitratiis est esse seaequalem Deo, sed 
« semetipsiim exinanivit formam servi aocipiens in 
r similitudinem hominum factus, et habita inventus 
f uthorao; humiliavit semelipsum factus obediens 
f asque ad mortem, mortem autem crucis. i 

Si qua ergo. A praediclis infert. Quasi dicat : Et 



deantur, quia in illis nolent se improbatos videri , 
ista quoque servent ut perfecti sint. Sine dubio 
enim aiiqui erant inter eos dissenticntes , inquieti , 
inanis gloriae causa contendentes , pacem Ecclesiae 
rumpentes. Sed in humilitate sitis degentes , ul de 
vobis humilia scntiatis. El siiit arbitranies, id cst in 
. cordibus suis dijudicantes alios, sibi esse superiores^ 
id est digniores apud Deum, et hoc , invicem , alter 
scilicet alterum reputet digniorem. Non ita hoc de- 
bemus aestimare ut nos aeslimare fingamus, sed vere 
existimemus posse aliquid esse occnltum in alio, 
quo nobis superior sit , etsi bonum nostrum quo 



(7) August. , De graiia cl libero arbitrio. 



(8) Aiigiist., De bl.isp. S. Spir. 



25$ COLLfiCTANEA IN EPiST. D. 

iHo ▼UaoGior superiore* essc, non sit occiiUum. 
lYoii ^aur ifC4i. (9) Ifie docec quomodo vitent con- 
icniionem, et inanem Q[loriam, et quomodo arbi- 
irentur alios superiores , scilicei si consideraYcrint 
non sua bona , ied aiiorum. Quasi dicat : Ut hssc 
prttdicla faciant, non $i$u eon&ideranU$ ^ singuli 
4fnMm$ua simfbonavel mala, $ed qwe aiiorum sunt. 
llla enim praedicta possunt illi Cacere qui non siia 
tantum attendunt, sed qu» aliorum sunt , ut Chri- 
stus qui pro aliis tanta tnlit ; neque ulla res officio- 
sum istnd obsequium facit libenter impendi , nisi 
cum cogitamus quanta pro nobis tulerit Dominus. 
iJnde admonens subdit : Boe enim $entiu in vobi$, 
QuasidicaC : Adpaiientiam et humilitatemvos inTito, 
et ul quaaratis quse aliorum sunt, non vestra , ct ut 
.*ioc servetis, eiemplum Chrisli assumite. Hoe enim 
senlite in vobi$y id est debetis sentire in vobis, quod 
ft in Cbri$to Je$u fuit, (10) ut sicut Christuis non 
aitendit quaesna sunt, sed vestra, ineo quod carnem 
assumpsit, et sine peccato cumesset, peccata nostra 
snscepit, ita etnos ad ejus imitationem invicem 
onera nostra porlemus. Qui eum m, etc. Hic osten- 
dil in quo Cbristum imitari debemus, sciltcet in 
humilitaie; sed antequam humilitatem Christi oslen- 
dat, prannittit alta dc Chrislo, ut hi in quibus locus 
est abjectionis non dedignentur humiliari, cum Cbri- 
stus adco altus tantum sil humiliatus. Cnjusaltitu- 
dinem ostendit dicens : Qui Christus cum , non dico 
accepisset , sed e$$et in fornia Iki Patris » id est in 
plcna cssentia et aequalitate Patris,. arbitratu$ e$t , 
id est ceriissime scivit , $e e$$e {equaiem Deo Patri, 
non fnciens rapinam , id est non usurpando quod 
non suum esset, ut diabolus fecit , et primus ho- 
mo. (11) Sed Cbristus non usurpavit aequalitatem 
Dei, quia vere erat scqualis per naturam. In ea erat 
squalilalc, in qua natus erat. (12) Erat cnim Chri- 
stus aequalis Palri, nalus, non factus. Ideo non erat 
illi rapina, quia natura erat illi aequalis a quo ge- 
niius est. Vel, non est arbilratus esse se aequalenli 
Dco , sccundum humaniiatem , scilicet quod essct 
facere rapinam , id est non suum pncsumere. Sei 
$emetip$um, Ostensa altitudine subdit de humilitate. 
Qnasi dicat : /Equalis crat Dco Patri, $ed , quamvis 
e^sct in forma Patris , roanens utique quod erat 
eiinanivit $emetipsum. Quomodo? non substantiam 
evncuans, non formam deitatis mutans, sed for- 
mam $ervi accipien$f non formam Dei amittens. (15) 
Forma servi accessii, non fomia Dei discessit. 
Exinanivisse sc ergo ab invisibilitatis suae magui- 
iudinc, se visibilem demnnstrasse, per formam servi 
susccpiam, quasi cnim digniiate se exuit, dum for- 
mam scrvi sibi univii forma Dei. Et ne puiares for- 
mam ser>i in eo, seilicet Chrisio, (ieri immortalem 
addit : Factu$ e%t , secondum formam servi oui 



PA13LI. — IN EP. AD PHILIPP. iSI 

A eral infectussecundum formam jOa, ftutKf, inquam, 
m $imHitudinem homini$, Id esl mortaliB el passibi- 
lis ut alii homtnes. (14) Per hoc ergo quod homo 
faclus est, et in simiiitudlnem hominum eeexiiumi<- 
vit, ipse est Christos, et factor et factus. (15) Vide 
faclorem ; omnia per ip$um facta $unt (Joan. i). Vide 
factum, in similiiudinem hominum factus. 

Videmus ergo Christum Jesum , et Deum et ho- 
minem, et factorem rerum, et factum in rebus ; et 
Creatorem •hominis , ei creaium hominem. Deus 
Christus aequalis estPairi, tanlus est quantus ille; 
talis est qualis ille : hoc esi quod ille , non hic est 
qui ille ; quia ille Pater, hicFilius. Sed hoc est quod 
ille, quia ille Deus et ille ; ille omnipotens , et ille ; 
ille immutabilis, et ille. Meo nonrapina erat aequa- 

B lis Deo, quia natura erat natus et semper naius , 
sicut est naius et semper natus : el sicut semper 
nalus, ita semper aM]uaIis. Nori itaque inaequalem 
genuit, vel a^qualilaiem jam nato addidii, sed 
gignendo eam dedit , quia aequalem , non imparem 
genuit. (16) Non igiiur immerito Scripiura utruni- 
que dicit, scllicet el aequalem Patri Filium , et Pa- 
trem majorem Filio, illud propler formam Dei, hoc 
propter formam servi. Propter quam non tantum 
Paire , sed etiam seipso et Spirita sancto minor 
factus esi , et etiam minoratus est pavlo minua ab 
angelis {Hebr, ii). Ergo et homo factus est et per- 
manens Deus. Horoo enim assumptus est a Deo, no j 
in horoine consumptus csiDeus. Ideovalde rationa^- 

p biliier, et Paire minor est homo Chrrslus, et Patri 
asqualis ^t idem ipse Deus Christus. (17) Christus 
onim Dei Filios ct Deus est homo : Deus ab a^temo^ 
fionio in sseciilo : Deus, quia Dei Verbum; homo, 
quia in unitate persona; accessit Verbo anim.t 
raiionalis eicaro. Cum enim esset unicus Dei Filius, 
non gratia, sed natura, ut esset ciiam plenus gratia 
factus cst ci Iiominis filius , unus Dei Filius, idem- 
quc hominis filius : non duo filii Dei, Deus et homo, 
sed unus Del Filius : Deus sine inliio , homo a 
certo initio. Sicut enim non augelur uumenis per- 
sonarum cum caro accedit animae, ut sil unus 
homo , sic non augetur numerus personanim cum 
homo accedii Verbo ut sit unus Chrisfus. Legitur 
itaque Deus homo, ut intelligamus hujus personae 

D singulariiatcm, non ui suspicemur in carnem muta* 
tam divinitaiem. (18) Non enim in illa susceptione 
alierum eorum in alierum convei*sum et muiatum 
esi; nec diviniias quippe in crealuram mutata est, 
ut desislerei esse divinitas, ncc creatura in divini- 
tatcm mutaia cf^t , ut desisterei csse creatura. Et 
habilu, Quasi dicat : Factus est m similitudinem ho- 
minum , et eiiam suo habitu , id cst sua conversa- 
tione inventu$ e$t alicui volcnii experiri , ut alius 
homOf quia comedit, bibit, scdit, clc. Vcl ita : Ha- 



(D) Aiigust., De 83 Quaesf. 

(10) 10., in eodem. 

(11) Id,, supcr Joannem. 

(12) lil., in psalmo cxxx. 

(13) id , supcr Joan. 

PATttOL. CXCIL 



U) Id., in serm. qiiod. 

15) Id., De verb. Evaiig. 

16) Id., De Trinit. 

17) Id., inEnrhir. 
18)ld.,DeTrinit. 



«55 I^ETRl LOMBARDI f36 

bilQS lA ea re dicUur, qiue ut liabeatur accedit vel A alapas, flageUa, us(|ue ad mortem. El si parom eai 



accidil.VenimUmen boc interest, quia quttdam eo 
rum quae accidunt ut babitum faciani non mulan- 
tur, sed ipsa mutant in se integra et inconcussa 
manentia, sieut sapientia accidens bomini, non ipsa 
muutur, sed bominem mutat , quem de stalto sa- 
]nenlem facit. Qu^am vero sic accidunt ut mu* 
tent et roulentur, ut clbus qui aroittens suam spe- 
eiem in ciurpus vertitur, et exilitatera atque languo- 
rem m robur atque valentiam commulal. Terlium 
genus esf curo ea quae accidunt nec mulanl ea quir 
bos accidunt, nec ab eis ipsa mutantur, sicul an- 
nuius in digilo positos, quod genus rarissime in- 
venilur. Quartum genus cum ea quae accidunt mu- 
tantur non a sua natura, sed quodammodo rorman- 



boc , aliquid de genere mortis addendum esi. Mor- 
tem autem, non quamUI)el» sed Grucis, quaeignomi- 
niosior esl. [Augustinus] Ecce babemus btimllilalis 
exem|rium, superbiae medicamenlura. Quid ergo in- 
lumescis, bomo? peUis morticina, quid lentoia? 
sanies felida , quid inflaris ? Princeps luus b»- 
miUs , et lu superbus? Gapul esl bumile , el mem- 
brum superbum? Absilt Prcpler quod. Oslaidil hii- 
miUlatemCbristi quse maxune in paaaione apparuil, 
nunc incipil de daritate ejus seciindttm bominera 
quae ab ejus resurreclione suropsil exordlum. Ut enim 
Christus resunrectione clarificaretur, prius bumiUa- 
tusesl passione; bumititas, claritatis esl meritiim; 
claritas , bumiUtatis esl praemium ; sed boc totom 



lur, el aliam speciem et formam accipiunt, ul est ^ factum esl in iorma servi. In forma enim l)ei sem- 



vestis quae dejecta atque deposita non babet eam 
formam quam sumit induta. Induta enim membris 
accipil formaro quaro non babet exula. Quod genus 
oongruit buic operationi. Deus enim Fiiius semet- 
Ipaum exinanivit, non formam suam mutans , sed 
formamserviaccipiens : neque conversusaut trans- 
roulatus in horoinem, aroissa incommutabiU stabi- 
Utate, et in simiUtudinem Igl bominum factus est 
ipae susceptor verum bominem suscipiendo. [Haimo] 
Hic enim simlUtudo veritatem expriroit. 

Ei kdbiiu inventus ut homOf id est babeAdo bomi- 
nem , inventus est ut bomo eis quibus in bomine 
apparuit. Quoddicitui bomo, tale est, quale et iUud, 



per fuit, et eril clarilas. [Arobrosius] Quid ergo in 
quantum bumililas roereatur , ostendit bic ut magis 
banc appeleremus calcata jactantia. 

Vers. 9-11. — I Propter quod et Deus cxaltavil 
c iUum, et donavit iiU nomen quod est super omne 
c nomen, ut in nomine Jesu omne genu flecutur 
c cocleslium , terresirium et infernorum , et omnlB 
c lingua conflteatur quia DominusJesus Clmstus' iii 
c gloria est Dei Patris. i 

Propterquod^ scilicet quiatam bumUiler Cbrislos 
passus est moriendo , et Deus Pater exallavit illiuii , 
donando immortaiitatero , impassibiUtatem. Exalia- 
vit ergo secundum buroanam naturam , quae glorio* 



quazi Umgemti a Patre, (Joan. i.) Yeritatem enim ^ sior facta est in resurrectione , in quo et natura dl- 

exprimit. Habitus autem iste non est ex prlmoge- 

nere. [Augustinus.] Non eniro manens in se natura 

bominis, naturam Dei mutavil, nec ex secundo. Nom 

enim mutavitliomo Deuro, et routatus est ab Ulo, 

nec ex tertio. Non enim sic assumptus est bomo, ut 

nec ipse mutaret Deum, necab ipso mutaretur ; sed 

potius ex quarto. Sic en'^m assumplus esl, ut com- 

mutaretur ineffabiliter et excelledlius atque conjun- 

Gtius, quam vestis cum ab homine induitur. Nomine 

ergo habilus satis significavit quaUter dixit , in si- 

militudinem bominum factus, quia non Iransmigra- 

lione in bominero, sed babilu factus est, curo indu- 

tus est bominem , quem sibi uniens quodammodo 

atque conformans immortalitali aelernitatique con- 

sociaret. (19) Non ergo oportet intelligi Verbum mu- 

latum esse susceptione bominis, sicut nec membra 

veste indula mutantur , quamvis susceptio illa inef- 

fabiUter susceptum suscipienti copularet. Habitus 

ergoestsuceptio bominis, quasi vestisquae non mu- 

lat, quod vestttor ad commendationero roajoris bu- 

miUlalis , et ait ; et humiliamt $emetip$um , tam al- 

tum» factusobedietuP^iri^ non solum sustinendo 

convicia et opprobria, sed etiam usque ad moriem.(20) 

Quanla bumilitas ! bumiUavit se Christus usque ad 

incarnationem, usque ad mortalitatis humanae par- 

ticipationem , usqoe ad diaboU tentationero , usque 

ad popuU irrisionero, usque ad sputa et vincula, et 



vina potesl dici exaluia secunduro oslensionero , 
quia ccepil sciri quod erat. Sicut in assuroptione 
inflrroitatis dicitur exinaniU , quia non aj^a- 
ruil quod erat. [Auguslimis] Et donatit , per 
gratiaro f//i, horoini Christo Romen quod est su- 
per omne nomen^ id est bonoriflcentiam , scUioet 
quod vocatur Deus. Hoc et ante resurreclionem ba- 
buit , sed posl resurrectionem quod erat, in eviden- 
ti positum esl ut scirent bomines et dasmoues; el 
tunc res dicitur fieri quando innotescit. Quod ergo 
a conceptione acceperat, dicitur ei donalum posl 
resurrectionem propter manifesutionem. Sed quae* 
ritur cui donaverit, utrum homini, an Deo. Uomini do- 
navitnomen quod est super omne nomen, non Deo, 
D neque enim cum in forma Dei esset , non excelsus 
era); aut non ei genua flectebant , coclestia , tene- 
na el infema. Sed cum dlcitur propter quod Ulum 
exalUvit, satis apparet propter quid exaltaverit, id 
est propter obedientiam usque ad mortero crucia. 
In qua ergo forma Chrislus crucifixus est , ipsa ex- 
altata est; ipsi donatum est nomen quod est super 
omne nomen , ut cum ipsa forma servi , nominetur 
unigenitus Dei Filiua. Hoc ergo iUi datum est ut bo- 
mini secundum quem factus est Filius obediens us- 
que ad mortero , quod jam baliebal idein ipse Dci 
FiUus, Deus de Deo natus aequalis Palri. Nunquil 
enlro antequaro resurgeret, uno etiam antequam 



(19)Augusl., De Trinit. 



(20) Id., in serm. quodam. 



%1 COLLECTilNEA IN EPI^ft*. D. i>AULI. -- 1N EP. AD MilUPP. «Sg 

lioBio llerel, noR eirac aUas Dei t^iHus, Dei YeH)iiin, A dem in fine ; omnis Ungud bonorum H malorum con- 



DeAs apud Deum ? [Auguslinus] Donavif ergo secun 
diiiii bomiBem Christo , secundum carnem morluo , 
itsufKenli, ascendenti : Ul m nomin^ iesu omne ge- 
im fecMnr , codettmm , lenettrium , et infernorum , 
id est nl imperio ejus subjici fatcantur Angeli et 
bomiaes el dsemones. Sedel entra Cbrisius ad dex*- 
leram Patris ^l resurreclion^nl et ascensionem. 
Faclum est hoc Jam, nec yidemus, sed credimus et 
legunus. Vnde et eo ipso qno erat filius David Chri- 
«tus, factns esl Domkius David. lUudenim quod na- 
«UBI eH ex David, ha.bonoratum est ut esset Domi- 
ims David. Elrgo in came quam accepit in qua mor- 
tttusest, inqua ct ascendit, et sedet ad dexteram 
Piitris; in eadem ipsa sic bonorata , sic clariAcata, 



#teatur sponte vel invite , quia Biminus nosier J^" 
$u$ Ghrittue tit gloria Dei Patris, id est aequalis Pa*- 
tri, quod bic quidam negaut. Quomodo polest fierl 
ul bomo sit in gloria Del Patris, etlam si adoptivus 
Deus sit, homo in gioria Dei Patrisnon potest esse: 
Namboc ei competit qui natus est de Deo, quia in 
f iortaDei Patris esse, est nibil differre ab eo^ ul una 
gloriasit Patris eiFilii pernatttram> pet commn^ 
nem subslantiam et rirtutem. Cave qualiter inteiil- 
gas virorum iiiustrium, Ambrosii ct Augustlniverba 
praemissa , ne sibi contraire puientur. Sctlo ergo 
quia est dfmatio iioturalis et est donatio graluita. 
Naturali donatione dcdit Pater nomen quod esl super 
omne noraen Deo filio non homini , id iest Qiristo , 



et in cseleslem habitum mulala ; et Filius est Da'* ^ secundura quod Deus , non secundum quod homo; 



vid, el J^minus David, qui est Dominus ccelestium, 
ierrestrium et infernorum. [Ambrosius] 

Vel ita quibus<jam videtur, bomini dalum est no- 
men quod est super omne nomen, quod nullo gene^ 
re, nulla ralionc convenit. Hoc esl enim donum Vz* 
tris, scilicel «sse Filium ; et nomen ejus super om- 
RO Bomen, hoc est esse Deumy quod non per solam 
appdlationem , sed pef naturam est super omnc 
nOraen : Hoc nomcn non est datum homini. Si enim 
secundum quod bomo erat boc accepit, tunc ipse Dei 
Filins Deus sibi dedit boc nomen. Quare ergo Pater 
tiicilur dedisse quod divinitas Fiiii poterat lioniini 
praestare ? Sed forte dicetur quia a Deo Patre sunt 



nec fuit aliud dare-, quam sibi aequalem generare. 
Gratuita vero donatione dedit homini Christo , non 
Deo{ quia Cbrisius non in quantum Deus, sed in quan- 
tum homo pergratiam accepit nomen Dei, nec per gra- 
l*amadoptionis, sedpergraiiamunidnis, utnonsitad 
•ptivusDeus, sed verusDeuscui flecliluromne genu. 
Vebs. 12-ia. — i luque, charissimi mei, sicu» 
€ semper oltedistis, non in pnesentiamea tantum » 
« sed mullo niagis nunc in absentia meat!um metu. 
« et tremore vestram salutem operamini. Deus est 
c enim qui operaiur in vobis et velle et perficere 
« probona volunlate. Omnia aulem facitesinemur- 
« murationibus et haesitationibus, ut sHis sine quo* 



omnia, ideo ipse dicitur dedisse. Si ergo a Patre ^. < rda, el simplices filii Dei sine rq^rehensione in 



omnia, quare non dicatur cuncla Filiosuo per gene- 
miionem dedisse> cum sibi aequalem ^enuit ? Iteui 
donalum iili signiftcat qui se evinanivit , qui for- 
inam scrvi acceplt. Sed nunquid poterat se exinanis- 
se homo res infirma? [Aogustinus] Nunquid in for- 
ma Dei erat ante incflrnationera ? Quod si non erat, 
non accepit formam servi , nec se exinauivit; quia 
qui eral in forma Dei « se exinanivit fonnam servt 
aceipiens. Ergo bomini iionestdonatum noiiien Dei, 
led ei quixqualis est Patri qui se exinanivit, cujus 
sant omnia a Patre.Ilii donavit DeusPater nomen quod 
csi super omne nomen, id est esse Deumper natu- 
ram, quando ab eo plenus Deus natus est. Quomodo 
ergo dicit Apostolus , propter quod exaltavil et do- 



« medio natlonis pravae et perversx, inter quos lu- 
« cetis «icut luminaria in mundo verbum vHa! con- 
« tinentes ad gloriam meam in die Cbristi, quia iioti 
( in vacuum cucurri,nequeinvacuumlaboravi. Sed 
« etsi immolor supra sacrificiuroetobsequium fidei 
« vestrae, gaudeoetcongratuloromnibusvol>is. Idi- 
« psum autem et vos gaudete, etcongratuiamini mihi. i 
Itaque^ etc. [Haimo.] Quasi dicat : Qiilfl Christus 
bumilis, ita per obedienliam exaHatus esl. Itaque, fra- 
tre$ m»*, in fide etdilectione) $icut$emiferobedi$ti$bo^ 
minoetmihi, itanuncobediie, mm inpra$entia mea 
tantum servientes, $ed muUo magi$ nune in ab$entia 
mea^ quia minus subveniovobis, et operainf mi, i<i est 
operibus mereamini,etpraeparate ve$tram talutem^ id 



iiavlt illi noinen, quia post crucem manifestatur D ^^^^lSS^ri^ni* Elh<M2ci(m mtffu animt el 



quid a Patre cum generaretur accepit. Cum autem a 
crcatura cmpit sciri illius majestas , illius divkiitas 
post crucem, passionem, et resurrectipnem revelata 
esl hominlbus. Ut innomine Jesu omnegenu flecta- 
lur, coelestium , lerrestriuin et infemorum. Hic 
aperilcui datum sit nomen Dei. Cui omnis creatura 
llectil i^nua, id esl i>eo. Sed forte didtur qiiod ho- 
ino adoptione Deus esset , ct sic Christus ex parte 
verus Deus, et ex parle adoptivus eril. Adoptivo au*** 
lem Deo non fflectil genua creatura , sed Deo .vero 
causa creaturae. Constat autem Chrislmn verum 
Deum esse, cuiflectiturgenu, non adoptivum» Tan*- 



tremorecorporis,' ideslmagno etmanifesto tiroore, 
non prsesumptiono. Vel ciim metu, id est cum 
bumilitate non superbe, quia qui timet seniper hu- 
milis est ne cadat, et tremore manilesto. Deu$ enim. 
Quasi dicat : Ideo timendum est, quia non vos sed 
Deus operatur. Et hoc, Deu$ enim e$t qui operatur 
itt vabi$^ et velle bonum, et perficere bonum quod 
vultis. Et hoc pro bona voluntate sua, non pro me- 
ritis nostris. (2i) Nos ergo volumus, sed Deus ope- 
ratur in nobis et velle ; nos operamur, sed Deus in 
nobjs operatur et operari : hoc nos expedil el cre- 
dere et dicere, quia nium est el vemm, ul sit bu* 



(91) Aug. De bono per|ov« 



2:^9 



PETRI LOMBARDl 



UO 



milis coqfessio, et tolum detur Deo.(i2) Pcr proprium A 
enim arbitrium nisi Dei gratia adjuveCar^ nec ipsa 
bona yoluntas in homine «sse potest. Omnia autttn. 
Adjungit btc paiientiam bumilitati. Quasi dicai ; 
Mon solum cum metu operamini, sed ctiam omnia 
faeite sine murmuratione^ id est non negligenter ct 
indevote ; et $ine hwtitationibu$ , ut non haesitctis 
pati pro Cbristo, sed prompli sitis. Ita omnia facite 
11/ iitis sine querela^ quantum ad proximum» ui sci- 
licet proxirous de ¥obis non possii conqueri; el 
quanium ad vos , sitis stmp/ices, non duplices ut 
qui duobus doffiinis servire volunt. Gontra quod 
dictum est : Non potestis Deo sertire et mammonw 
{Malth. vi). Simplices, dico, sicut filii Dei. [Haimo] . 
Sicut Deus simplex est, ita et Alii ejus puro acsim- 
plici animo debent incedere; et etiam quantum ad B 
exteros esiote sine reprehettsione^ ut non sii in vobis 
quod pateat reprebensioni. Et hoc ideo borior, quia 
esiis t» medio prav<B natioms. peropera, etperversce 
per diversas sectas, id esi malorum, qui recium orr 
dlnem depravani et pervertunt : qui dicuntur na- 
iio» quia non suni renati ex aqua et Spiritu sancio. 
Inter quas lucetis^ id esl lucere debelis doctrina ct 
vita, id esi ad hoc esiis consUtuti ui luceatis. Ei 
ideo decet vos essesine reprehensione. Luceiis, 
dico. Sicut luminaria fixa in coelo lucent in mundo^ 
sic et vo9( sol mundi estis quos iliuminat lux vera. 
Et hoc ideo quia esiis continentes verbum mUF, id 
est quia estis vasa Evangelii, sicui iUa dicuntur 



c animo sim cogniiis quae eirca vos suni. Neniiaein 
f enim habeo tam unanimem qui sincera affectioiie 
c pro vobis soUicitus sit. Omnes enim qnx sua suni 
c quaeruni, non qux Jesu Christi. Eiperimentnm 
c auiem ejus cognoscito, quouiam sicui pairi fiUns 
I mecum servivii in Evangelio. Hunc igiiur spero 
c me mittere ad vos , mox ut videro qwe circa mc 
c sunt. Confido autem in Domino, quoniam et ipse 
c veniam aaX vos cito. Necessarium auiem exist^- 
c mavi Epapbroditum, frairem et cooperatorem ei 
c commilitonem meumt vesirum autem apostohiniv 
4 et ministrum necessitatis meae , miilere ad vos, 
c quoniam quidem omnes vos desiderabat, et mos 
.c stus erai , propterea quod audieratis illum infir- 
c matum. Nam et iiifirmaius est usque ad mortem, 
c sed Deus misertus est ejus. Non solum autcm 

< ejus» verumetiam ei mei, ne tristitiam snper iri^ 
c stitiam haberem. Festinantius ergo misi iUum« 
c ut viso ilio iterum gaudeatis, et ego sine tristitia 
4 sini. Excipite itaque Ulum cum omni gandio in 

< Doinino, et cjusmodi cura honore habeiotCt 
I quoniam propier opus Cbrlsti usque ad mortem 
c accessit» iradens animain suam, ut impleret id 

< quod ex vobis deerai erga meum obsequium. s 
Spero autem. Quasi dicai : Nou solum littcris 

hoc moneOt sed etiam spero in Domino Jesu^ id est 
pcr misericordiam Domini Jesu Timotheum me nifl- 
tere ad vos. Et boc cito^ adeo necessarlufn esi ui 
veniat. Ei adeo attentus est crga vos. Mittere, dico. 



continere rationem vitae animaUs. Luminaribus ut et ego bono animo sim^ bis cognitis quw circa ros 



bene sanctos comparat. Sicut enim siellas coeli non 
exstinguit nox , sic mentes ftdelium adbsrentes 
iQclo sacrae Scripturae non obscurai mundana ini- 
quilas. (23) £t sicui illa quidquid agatur in terra 
etiam si quid mentianiur de ipsis, suos tamen in 
ecelo cursus non obliquani nec iardani : iia sancti, 
quoruin conversatio in coelis est {Philipp. iii), pro- 
pter mala mundi quae despiciunt ; vel falsa quae 
eonfingantur in ipsos, lucem verbt ei vitae exem- 
plum nuUo modo interpolant. lu faciie ut dixi» 
quod utique erit ad gloriam mfam, nedum vesiram 
fnturam,tn(/t< Christif idesi quando videbiiurCbri- 
stus. Et vere gloriam habeo, ^iita non in t^imiiin, Id 
est sine fruciu, cucttrrt » in facite conversis ; neque 



suntf sicut vos eritis bono animo cognitis bis qii» 
circa me sunt. Ideo iUum ei non alium volo mit- 
lere. Etenim, id est quia neminem habeo nunc tam 
unanimem^ id esi qui tta concordei meae volunuti 
in hoc negotio, qui^ ita sincera affectione pro vobis 
sollicitus sit. Hoc enim tempore multi cum Apo- 
stolo mercenarii erant; fiUiverovel pasiores nuUi» 
nisi Timotheus. Et vere. Omnes enim queerunt iu 
vobis qum sua sunt^ non qnw sunt Jesu Christi. fAuH 
brosius] Negligentes enim erant de discipUna ei 
conversaiione fratrum. Non eniin devoio animo pra^ 
dlcarbant, sed propter propria lucra. Hi sunt mer- 
cenaru qiii sunt tolerandi , quia eadem habeui ia 
ore quae et pastores, qui utique sunt diligendi. Fu- 



in vanum laboravi, in difficiie conversis. Ei non so- j) res vero ei latrones qui occiduni, sunl cavendi. 



lum tunc habebo gloriam, sed etiam modo gaudebo 
intus, in mente , quia cerla me manei merces ; et 
eongratuhr^ id esi graiias ago vobis amnibus, eiiam 
si immolor super sacrificium et obsequium fidei tw- 
ttrte. Quasi dicat : Jam obtuli Deo fidem et opera 
vestra, sed etiam si ipse pro vobis offeror , gaudeo, 
Ua et vos, si pro me immolamini gaudete. Ei hoc 
esi quod subdii : Propter idipsum autem et vos gau- 
dete et congraiulamini^ id est gratias agite mtAi, si- 
cui ego vc^is, si immolor pro vobis. 

Ybrs. 19-30. — < Spero aulem in Domino Jesu 
c Timoiheum me cito milleie ad vos, nt et ego bono 



Experimentum autem. Quasi dicat : Huiic mittam 
ad vos, vos auUm cognoscite in vita et doctrina, 
experimentum ejus, id est ipsum quem nos experii 
sumusetbonum cognovimus , ^uontam, ipse obe- 
diens niihi sicut filius patri mecum servivit Deo in 
Evangetio^ in quo potui experiri eum. Et quia ex- 
pertus sum, hune igitur spero me mittere ad vos^ mox 
ut tidero quem exitum sini habilura quee eirea me 
sunt. Confido auUm in Domino^ quomam et ipse cito 
weniam ad vos. tHaimo} Haee manifesU sunt, apena 
persuingamus ut in obscuris immoremur. Inlerim 
autem exisHmavi necetiotium foie mittere ad vot 



(^) Augusi., ad luliawtm. 



(23) Id., ex lib. Sentent. ProsperL 



u\ 



GOLLEGTANEA IN EPIST. D. PAUU. — IN EP. AD PHILIPP. 



m 



Epaphro4Uum fratrem meum in (td^ et cocferaUnem A exhortatus est eos» de caHero conlra paeudoapos- 



in praBdic:itione, eteommiUtoneminadvergUf vettrum 
auiem apostolum^ id est doctorem, el ministrum ne- 
cessitaiis meocj qui mihi necessaria ministravit, et 
ideo mittere volui. Sunt etiam aliae caus», scilicet 
quaniam quidem desiderabat w$ omnet videre, et 
moestut eraty non de se, sed de vobis pro eo dolen* 
tibus. Et hoc est quod subdit : Propterea quod aU" 
dieratis eum infirmatum^ id est verberatum mini- 
slratione, unde dolebatis. Nam^ etc. Quasi qiiis di-s 
ceret : Cur mcestus erat quia audierant illum ihfir- 
matum» scilicet cum possent decipi ? Respondetur. 
Quia non solum fama, sed etjam in ipsa re infirma- 
tus est, et ila confirmaretur auditus eorum magis 
ac magis, et dplor angeretur, nisi cito ad eos veni- 



toios monet ne legalia ab eis reciplant , sed fidem 
Christi solam sufficere credant. Et incipit hic agere 
de sincerltate iidei quasi de tolerantia et quibusdam 
aliis. Hucusque mouui. 183 ^ ccttero , Id est 
deinc^, o fratres met, in fide, drco, gaudete in Do^ 
mino , id est gaudium omnis boni habeatis in Do- . 
mino, non in carnalibus observantiis. Hoc quldem 
praesens dixi vobis , sed eadem $cribere vobit , quse 
praesens dixi, scilicet ut in Domino taatum gau- 
deatis , mihi absenti quidem non est pigrum , vobis 
autem neeestarium est, coatra instantes pscudo. 
Ideo dicit necessarium scribere quae praesens dixe- 
rat, quia scriptura diutius manet quam prolaiio. (2i) 
Yideie^ et ut in Domino gaudeatis, videte , id est 



rei. £t hoc est quod subdit : Nam et infirmatug ef(, ^ cognocite illos esse canu^ non ratione , sed con- 



Don ulique ex verberatione, sed ex a^gritudine. Et 
hoc ugque ad mortem^ id est ad mortis periculum. 
Sed Deug mitertus est ejus^ sanando eum, non solum 
autem ^us , verumetiam et mei vei noslri, qulbus 
eum servavit. [.\mbrosius] In boc misertus est mei 
ne haberem tristiiiam de morte super tristitiam de 
infirmitate , qiiae nocebat vobis. Et quia Deus mi- 
sertus est ejus ^t nostri, ergo festinantius quam 
esset propositum misi Hlum ad vos, ut viso illo ite- 
rum gaudeatisj pro cujus absentia tristari vos novi, 
et ego sine tritiiiia sim^ quam habebam de vobis 
tristibus. £t quia misieum, itaque excipite iUum 
cum gralia, ut per bona opera ostendatis vos gau- 
dere de eo. Gaudio , dico , quod fit in Domino, id q 
est qiiod sit spirituale, et, quia ejusmodi est, cum 
9mni honore habetote. Absotuta sunt haec, nec egent 
interpretatione. Et debetis, quoniam propter opus 
Christit id est ut faceret ojius quod Christus docuit 
ct fecit qui venit ministrare et nou mlnistrari, ac- 
cessit usque ad mortem^ id est periculo mortis ; non 
coactus, sed ex voluntaria deiiberatione , tradens 
cnimam, id est vitam suain ut impleret id quod 
ex vobis deerat erga meum officium, Rem quippe 
tiedistis , sed qni mihi ferret de vobis , non 
crat. 

CAPUT IIL 
Vers. 1-6. — c De caetero, fralres mei, gaudete 
« in Domino. Eadem vos scril)ere mihi quidem non 



suetudine contra insolitam veritatem latrantes. (25) 
Haec est enim canum natura ut cum quibus habent 
conauetudiiiem , sive boni , sive mali sint , non ad 
eos latrent; insolitorum autem personis visis etiam 
innoceniibus irritentur. Bene ergo comparat cani' 
bus , quia sicut canes magis sequuntur consuetu- 
dinem quam rationem» ita pseudoapostoli consue- 
tudinem legis tei|ent , et contra veritatem irratto- 
nabiliter latrant et mordent. Et videte , id est eo- 
gnoscite illos esse matos operarios. Hali operarii 
sunt qui zizania errorum superserunt generoso se- 
mini Evangelii » quibus frumenta enecant. Videte^ 
id est cognosciteiliosesse, nondicocircumciuonem, 
sed concisionem , concisi sunt , quia a Ghristo caesi 
sunt : et alios caedunt, id est separant. Nos enim. 
Quasi dicat : Bene lios nomino conci^onem et non 
circumcisionem, nos entm, fideles tantum ncmic«» 
vere circumcisio. Credentes enim circumcidunt cor 
Sttum, ut amputata erroris nebuia aspiciant et co- 
gnoscant Deum creaturae. Nos, inquam, quiy scilicet 
ea servitute quae graece Latria dicitur,- «ervimtts 
DeOf et boc nou in came, sed spiritu^ id est ratione 
ab omnibus expedita, quia spiritus regit, caro 
domatur. Garne enim servifc Deo , qui de rebus 
carnaiibus sperat placere Deo. [Augustinus] Cum 
vero caro ipsa ad bona opara spiritul subditur, spi* 
ritu servimus Deo qui camem domamus ut spiritus 
obtemperet Deo. Splritus enim regit, caroregitur; 



pigriim, vobis auiem necessarium. Yidete canes, & nec spiritus l>ene regit, si non regatur. In nonnulis 



vldete malos pperarios, videte concisionem. Nos 
enim sumus circumcisio qui spiritu servimus 
Deo, et gloriainur in Ghristo Jesu et non in carne 
iiduciam babenles, quanquam itegohabeam con- 
fidentiam in came. Si quis alius videtur confi- 
dere in carne, ego magis circumcisus octava die 
ex genere Israel de tribu Benjamini, Hebraeus ex 
flebraeis, secundum legem Pharisaeus, secun- 
dum aeinulationem persequens Ecclesiam Dei, 
secundum justitiam quae in lege est convcrsatus 
sinequerela. i 
De ccetero. Hucusque contra tribulalioncs maxime 

(U) Aiigiist., De grat. nov. Test. 
(25) Id.t De Trinit. 



codicibus invenimus scriptum ila, qui Sptritui Deo 
serrimus. Per hoc notat SfMritum sanctum esse cui 
lairia exhibetur , scilicet servitns soli Greatori ex- 
hibenda. Alia est servitus qua per charitatem jube-> 
mur servire invicem, quae Graece dicitur duUa. (26) 
In pluribus etiam eodicibus Latinis, In Graecis vero. 
omnibus vd pene omnibuSt reperitur ita scriptum, 
qui spiritui Dei servimus. Attende etiam cum non 
dixerit, nos habemus circumcisionem , sed nos su- 
mus cireumeisio, sic accipi. Hoc voiuit signifi- 
care Apostolus : Nos sumus jnstitia ; circumcisio 
enim justitia est. Magls autem commendat quod 

(26) Id., in scrm. quoda:n. 



145 



.ior' 



PETRI hOMUARM 



Ui 



dicitt dicendo ikm fssse ciTeamcisioneoi , id esi ju- A PauluSt id est modicus dicilur. Et secundum jnsti- 



slitiam, quam dlceodo nos esse circumcisos, id esl 
juslos : sic lamen ut cum Jtistitiam dicil esse, jii- 
stos esse inlelligarous. 

[Haimo.} Et gloriamur in ChristoJeMu, maxiroe, 
quia nostra gtoria tanlum Cliristus est. Et no$ ni- 
fiNfs kubemts^ fiduciam^ Id es^ spem salutis, tn eame^ 
id est in camaH cireumcisione, vel in genere. (27) 
Respexil quosdam in canie fidentes. )psi eranl qui 
dc circumcisione camisetaliiscarnaKbusobsenran- 
tiis , nec nou etiam de genere gloriabantur. El ne 
▼kleatur Aposlolus non posse fidere in carae el con- 
lemnere quod non habet , subdit : Quanquam e^ 
babeamf id est habere possim confidentiam in eame, 
si qua esseU Et Tere posstm, quia plM aiiia, et hoc 
esl qaod subdil : Si ^i$ alins a nie qui vos decipit, ^ 
videtur confidere in came, quasi inde justiis sitff^a 
magis videor, debere confidere quam Hti pscudo, 
qoia ego sum circumeisus octava die , a nativitate 
inea. Quasi dical : Non major clrcumcisus sum« 
sed liabeo circumcisiouem octava die, ut iex Moysi 
pnBciplt hominem , scilicel octava die circumcidi 
cultello petrino. Innuens qood post tempus, vii die- 
rmn in oelavo» id esl in setemo die a Ghrislo pelra 
perfecle circumcidemur ab omni cormptione poenaB 
et culpoe. El sum ex genere Israet^ id est non pro- 
selytos, non advena ad populum 1)ei, sed a paren* 
libiis nalus Judaeis; et sum non de minori tribu, 
sed de tribu Benjamin^ quae non fuit de concubinis» 



tiam , non veram, sed quw in tege est, quse manus 
comprimil , non animum, quas timore, non ainore 
servire facil. Conversatus sum sinequereia^ id esC 
sine clamore de me facto. [Augusiinus] Nola quod 
dicii se secundum jusiitiam legis conversatum : 
idem tamen alibi ait : in quibus et nos ambutaumu» 
aUquando in desideriis «amu, facientes votuntaiem 
camis , et eramus natura fiUi ing {Ephes. u); Talis 
justus erat secunduro legem. Malum eral talem ju- 
stitiam seclari, quia quod in eo fuil sine querela ; 
hoc de illo roagnam faciebai querdam. 

Yers. 7-12. — c Sedquaemihifuerant locra, haee 
I arbilratus sum propler Christum detriroenta. Ve- 
i mmtamen eiistiroo oronia detrimentiim esse pro- 
I pter emlnenlera scientiam Jesu Christi Domini 
> mei, propterquem oninia detrimentnm feci,eC 
I arbitror ut stercora ul Chrislum Ivcrifaciam, «i 
t el inveniar in illo non habens meam juslitian» 
c quae ei lege est , sed illam quae ex flde esi ChrisU 
c Jesu , quae ex Deo esl justitia in fidc ad cogno- 
c sccndum ilium , el virlutem resurrectionis ejus , 
c et societatem passionis illiiis , configuralus moru 
c ejus • si qoo modo occurram ad resurreciionem 
c quae est ex roortuis , non quodjain acceperim» 
c aut jam perfeclus sim. > 

Sed qua mihi , etc. liaec omnia praedicta haboi , 
sed quas miki fuemnt^ anle Christuro, lucra ut signa 
verilatis, hwc sum arbitraluSf si post veritalem se* 



quae tribus adhaesit non recedens a teroplo quando ^ querer, esse detrimenta , scilicet quidquid boni est 



facla esl separatio in servo Salomonis. Tunc enim 
tribos Juda quae erat regta, el Iribus Benjamin , el 
ivibus Levi qnae erat sacerdolalis reinansemnt si- 
mul non recedentes a Jemsalem et a templo ; el 
ego natiis ex A^frrats parenlibus suiu Hebrwus. 
Quasi dical : Non deviavi a gente mea. Nota quod 
Aebraeidicuniur pro Abrahaei mutata liltera ab Abra^ 
ham, onde origo Irahitur» non ab Heber. Hoc autem 
Aoguslinus retractat ila, dicens : Quod dixi ex 
Abrahaiu ccepisse genlem eomro, * est quidem el 
boc credlbile, ul Hebraei velul Ahrahaei dicli esse 
videaniur. Sed ex illo verius inielliganlur appellari 
qui vocabalur Heber, tanquam Hebraei. El sum se^ 
cundum tegem; in qua egreglus f^i. Pharis<eust id 



delerentia. [AmKroslus] Et hoc propter Christum » 
scilicet ne advenlum Christi ostenderem, vel nondunt 
factum esse, vel siiperfliinm. Inania enim eranthaec 
omnta et impedimenta ne accederetur ad gratiauK 
Verumtamen, Quasi dicat - Non solum propterChri- 
stum habendum, ita arbilratus suin, verumtamen, \d 
est sed etiam si ipsuin non posscm assequi, mstimo 
omnia detrimentum esse, prop/er hoc solum, scillcet 
propter sdentiam Domini nostri Jesu Christi^ id est 
quam de Christo haberous, eminentemf cai^teris 
scicntiis, vel quae eminet in eo plusquaro in aHis. 
Vcl ad eumdem sensum polest haec littera jungi » 
ciim priori versu. Quasi dicat : haec omnia praedictai 
Icgis habeo^ veramtamen, id esl sed lamen non par- 



psl non contcmplibHi plebi admistus, sed nobiliUle D tim , ged omnia exislimo esse detrimenu, et hoc, 

ab aliis segregatus alqite primarius. Primarii enim 

quidam, el quasi ad nobiliUlem Judoicam segregalj 

erant, non conftemplibili plebi misti, qui dicebanlur 

Pharisaei. Nam dicitur hoc verbum quasi segregatio- 

nem inlerpreUri : qui sicut LaUne egregius dicilur, 

quasi a grege separatus. Et fui «eatndiim temulatio* 

Nem, id est dilectionem legts, persequens Ecclesiam 

Dei. Quidquid enim eral quod legi meaa adversarium 

videretur impalienter fecebam , acriter insequebar. 

Haec apud Jiidaeos erat nobiliias, scd apudCbristum 

qii«ritur humiliias. Ideo ibi iste Saulus dicebatur 

a Saute cujus orat proccra statura* liic autcm 



propler eminentem scienliam, id est Christi Domini. 
Hoc non muUtur. Prepter quem^ Christum , hono- 
randum , id est propler Jcsu Chrisli dilectionem et 
honorem, non soluin aestimo ea delrimenU, sed 
etiam /ecr, docendo ^i spiritualiler vivendo, ut aliis 
appareretomiifaesse ifeinmefi/iim *. el quod plus est, 
arbitror illa legalia non Untum esse detrimenU 
bonomm, sed cliam ut stercora^ quia inqulnanl jam 
observanlem. Et hoc ideo ut in futuro Chrietum 
lucrifaccrem^ id est Christum habeam prsemium; Et 
bic inveniar , rationabiliter aUendenti membmm in 
lllo capitCj id cst sim merobrum illiiis ei charitate 



1^1] August., in scrm. quod. 



^s 



COLLE€TANEA IN EPIST. D. PAULL — LN EP. AD PHILIPP. 



24S 



copulalus : quod aliter nequit fleri, nisi illa eiisii- A inum, sdiicel cur nalus, cur passus. El ad cogno- 



ment ut stercora. Quomodo auiem potest in illo es- 
se ut membrum, subdit^ inyeniar, dico , non kabens 
metm jusiUiam , qu» ex legc est. Illa est juslitia 
qua quis pcsnas timet , non amat justitiam. Quis- 
quis eaim timuerit , et suis viribus legem implere 
putaYerit, et fecerii quod jubet lex non amando 
juslitiam , sed timendo pcenam , fit quidem secun- 
dum justitiam quae ex lege est juslus. De qua justt- 
tia alibi dicitur : Suam volenUs justHiam consUtuerey 
juttilim Dci , id est gratiae , non tunt subjecti {Rom. 
Tiii ). Sed si ex lege justitia est, quomodo est Cua? 
Nunquid lu tibi imposuisti legem? [Haimo.] Deus 
legem dedit et imposuit, Deus te legi suae obtenn 
perare prasceplt. [Augustinus] Sed et tua est, quia 



scendum virtutem resurrectionis ejus, id est ut 
agnoscam quae est virtus resurrectionis suae, scili- 
cet justificalio credentium. Ex illius enim resurre- 
clione justificamur, tanquam enim a petra circum- 
cidamur. Resurrexit enim Ohristus, propter justi* 
ficationem nostram, id est ut justos nes faciat. Et 
agnoscam socios passionis ejus, id est fnietum qai 
venit ex societate passionum ejus. lllam ergo bene 
noscir, qui per eam ad cceli gaudia pervenire credit. 
Ego dico, configuratus morti ejue, Hoc non mutatur. 
St quomodo. Quasi dicat : quaero justificari ex fldCt 
et conflgurari morti ejusCbristi. Ego, dico, tentans, 
si quomodoy hoc ideo dicit, quia difficile est, occut^ 
ram Iho, retribuens ei quod mihi relribuit, scilieet 



de rege pn^umis tua voluntate te legcm posse im- B ^1}^^^ passionis. Unde propheta : Quid retribuam 



plere, exlstimans quia illa legalia manibus operaris. 
Non habens meam, dico, sed i/(am justitiam qua est 
ex fide Christi , quae impetrat a Deo, quae tollit ti- 
morem et dat amorem , quam Deus solus operatur 
in nobis. Melius est enim Justum esse quam homi- 
nera esse. Si ergo hominem te fecit Deus, et Justum 
te facit quod melius est ; non tu te, sed sine te fecit 
le : non enim adhibuisii aliquem sensum ut te fa- 
eeret. Qui tT%o fecil te sine te, non le Juslificat 
sine te. Fecit te nescientcro, volentem Justifical; et 
eum Juslitia vera sil ex fide , quid ergo opus esl 
lege? Omnino tollenda est secundum verbum lega- 
lium figuratum. Qucsjustitia ex fide est ex Deo^ non 



Domino pro omnibus, elc. (PsaL cxv). Ego, dico, 
pro hoe venturus ad resurrectionem^ veram et glo- 
riosam. Yel tentans, si quomodo, etc. In aera Ghri* 
sto, in judicio quod tantum sanctorum est prius 
veniens ad resurrectionem veram, qua est^ non 
inter mortuos, sed loiige ex mortuis. Qui autem licel 
omnes resurgant in die Judicii , soli lamen Justi 
gloriose mutabunlur, el occurrent Domino in aera 
deporlali ab angelis. Impii vero manebunl in terra, 
quousque percipiant terribilem sententiam judlcis. 
El ne videatur superfluum Apostolum tot pati, cum 
fldem el alia bona habeal, subdit : Non quod^ quasi 
dicat : Merito jam pro illa gloria tantnm laboro, 



est 6K nobis. Et si fldes noslra sit et justitia , hac quja non dico quod jamacceperim aliquid gloriae, 
sltilicet ens in fide. Sicut enim ex fide nala est, quia sialiquid gloriaeaccepi, nihil est ad compara- 
184 ^^ existere non habet nisi in fide. 
Deinde subdit commendationem fidei per mulla 



quaefacit. Facit enim et in alia vila cognoscere 
Deum perfecte qui hic fide creditur, et habere re- 
surreclionem, quae nostra resurrectio est virtus et 
efficaciaresurrectionisChrisii, el iu hac vila habere 
socielatem Gbristi in patiendo; nisi enim per fidem 
nemolantapaterelur. Et configurationem mortisejus, 
ul, scilicet morialur pro Ghrislo, si opusfuerii, 
sicut ipse pro nobis. El hoc est quod ait, fidey dico, 
▼alenle ad eognoseendum iilum perfecte in futuro. 
Hoc videlur dicere de fidenon habenle lempus ope- 
randi, quae lantuin ad hoc valel. Et valente advirtu- 



lionem futurae, aut si quid jam acccpi de cognitione 
Ghristi, non dico quod in illa Jam perfectue stm, et 
si ita esl de me, quid de aliis? Hoc dicit de se, ne 
illi quos in hac Epistola laudat, et in quorum fide 
et devotione se gaudere teslatur, ut homines infla-> 
lione extollantur; sed laborent addere ut ipse faeit, 
qui lantusesl. Si enim ipse qui lanta praedltus e^t 
dignii^te adhuc deesse sibi ad perfectionem confite- 
tur, quanio magis hi elaborandum esse sibl intellio 
gere debent, ut Justlflcationum merila et perfectio- 
nis metam adipiscaiitiir. Nemo ergo fldelium, elel 
profecerit, dicat : Sufficit mihi. (28) Qui enim hoc 
dixit, haesil in vSa ante flnem, qnem eurrens inlue^ 



tem resurreetionis ejus^ id est ad veram resurrectio- D batur Aposlolus, el de sua imperfeclione conflteba- 



nis effieienliam, quae est virtus et efleclus resur- 
rcctionis Gbristi. £t in hae vita valet ad societatem 
pa$$ionum ejt», id est ad boc ut sodi simus Ghristi 
in patiendo. Quae socielas esl ex cliaritaie, hoc di- 
cii de fide habenle tempus operandi. Inveniar dico 
in illo, ego dico configuratus morti e;tM, ul scilicet 
moriar pro illo, si opus sit, imiUlor mortis ejus et 
passionis. Vel ita, in flde ad cognoscendum. Quasi 
dicat : Qui in lege pulal se Justificari, non agnoscit 
Glirislum, sed ego volo Jastificari in Justitia quae ex 
fide est, quae ex Deo est, quae est In flde. Ad quid? 
Ad cognoscendum illum, id est ut ego agnoscam 

(?8) .Aug., ex Ub. Scnienl. Prosperi. 



tur, aliud in se inluens, aliud alibi quaerens. Per 
fidem enim ambulat, non perspeciem. Yel iU quasi 
dicat : Ideo tento, si quomodo oceurram ad resur- 
rectionem, quia non est verum quod acceperim Jam 
virtulem resurrectionis , autquod jam perfectus 
sim, in cognilione Dei. 

Yebs. 12-14. — c Sequor auiemt ftl quo modo 
f comprehendam in quo et comprehensus sum a 
€ Ghrislo Jesu. Fralres, ego me non arbitror oom- 
c prehendisse.Unumautem, quaequidemretrosont 
c obliviscens ; ad ea vero qos sunt priora exlen- 
1 dens meipsum ad desiinaium persequor ad bra* 



347 PETRl LOHBARDl m 

c vium tupernx vocdttoms Dei in Christo Jestf.» A nur unde Jam trtnsilltimnf, ncc remaiieamus in 



Sequor autem. Quasi dical : Non acecpi, nec per- 
fbcuis sum, scd sequor, non passibus corporis, sed 
mciitis aflcctibus et TitaB rooribus, ut possiro esse 
pcrfectus justiiia^ * possessor, qui, rccto itinere de 
dicin diem spiriluali renovatione proAciens, jam 
perfectus sum facius ejusdem Justiliae viator; pcr- 
fectus enim eral viator, scd nonduro ipsius itineris 
perfectione perventor. Ideo ait : sequor, prolicieudo, 
tentans $i quomodo eomprehendamj id esl si aliquo 
modo potero perfecte cognoscere Ghristum qui est 
summa beatitudo. Ecce quanta estfides quaeum 
grande petit. Gomprehendaro, dico, in eo roodo co- 
gnitionis in quo deprehentw sum a Christo Jesu^ ut 
scilicet videam cum sicut est, sicut ipsc me videl 



illis In qu» Jaro venimui ; cnrramus, iniendamus. 
!n via cnini sumus, non resplciamus relro ; sed in 
anteriora extendamus Inlentione ct desiderio. (29) 
Ytta enim Ghristiani boni, secunduro desidcrium 
est. Qttod autem desideras, nondnin vides; sed de* 
siderando capax eflicians, ut cum venerit quod de- 
uderas,. implearis. Sicul enim si velles implere all* 
quem sinum, el nosti qiiam magnum esl quod da« 
bitur, exlendes stnum vel sacci, vel utris, vel ali- 
enjtts rei,el extendendo facis capaciorem : sic Dcus 
differendo rem, exlendit deslderiom; desiderando, 
extendil animum; extendendo, facit capaeem. I)e- 
sideremus ergo quia implendi sumus. Bxc est vita 
uostra tit deslderando exerceamur : taiitiiin autcni 



sicut sum. [Ambrosius] Yel ita : Gomprehendam, ^ nos exercel desiderium sanctum, qoanlum deside- 

ria nostra ampntabimus ab amore sa:culi. (50) Ideo 
dicit , obliviscens qiue retro sunt, id esl cuncta 
temporalia, el exlendens roeipsum ad ea qiiae sunt 
priora, appetens aeterna, Extensio eniiu illa cst ap- 
pelilio terrenorum. [Arobrosiiis] Vel ila, oblivisccns 
quae rctro sunt, id cst merita Jam praetcrita priora, 
scilicel acla, non quia mala sint, sed quia parva ail 
merilum coUocandum, sed ad poliora extensus cst, 
ut semper proficiat in nielius. [Augustinus] Unde 
subdit: Ad ca vero quae sunt priora meipsum cx- 
tendens, td esl priora niftla; ad ea veraquae sunt 
priora meipsum cxiendens, id eslad promissa bona. 
Praeterila enim mala post tergum oportet poncre. 



dico, non menlo ineo, sed in eo m quo eomprehrni" 
su$ $um a DomittOj id est pcr misericordiam Dei 
per quam a praescientia Dei requisitus inventus 
sum. Vcl ita. Quasidical: Gomprehendam, dico, in 
eo modo videndi, in quo, etiamniinc comprehensus 
suin a Domino Jesu, ut scilicet videam eum in ea 
clarttale in qua mihi apparuit in via, quando me 
romprehendil. Fratres^ elc. Iliud quod dixeraty 
cvidentius aperil. Et quid illud sit quod nondum 
comprehendit, sed sequitui ul coiuprehcndat, de- 
lerminai. Et quasi mirantibus illis quid dical, cum 
ait, non accepi, nondum perfectus suin, ait, [ratres. 
Quasi dicat : Recte dico, sequorutcomprchendamy 



qiiia ego, qui melius novi quam vos, vel alii, non q uI in ea qu» nobis promittuntur intendamns. Ergo 



arbitror me compreltendissey qiiidquid alii putenl de 
me. [Augustinus] £go non arbitror de me compre*- 
hendisse, unum, scilicel multa quidem babeo, unum 
autem nondura habeo, hoc unum. Una eliam dici- 
lurlnPsalmo : Unam pelii a Dotnino {P$aL xxvi). 
El quasi dicerctur : Quid ergo agis, Aposlole? non- 
dum apprehendisti? nonduro perfectuses? Quid ergo 
agis? Quid mihi imitandum proponis? iiiquit. Quas 
quidem retro $unt, Vel ita , non arbitror me coin- 
prehendisse. Hic distingue, non comprebeudi. Unuro 
aKlem de roe vobis as^ero, quod ego obliti$cen$ ea 
quidem quee retro sunt^ ad ea tero quce prijra $unt 
me extendens^ et persequor^ etc. Vel ita, ab illo loco; 
fralres. Quasi dicai : Non coutprehendi. El verc, 
qiiia,ofratres,nccarbitrorme romprehendisse, sed d 
persequor, non utiquetria vel duo, sed unum, sum- 
luum bonum :quodvereeat unum,inquosuntoinnia 
bona. IIoc est illud unum de quo Philippus ait, Do- 
mine^ ostende nobisPatrem, et sulficil nobis {Joan. xiv). 
Persequor, dico, qualiter? hoc inodo, oblivisceiis 
quidem, id est daiis oblivioni, quos retro suut, id 
est terrena qux reliqui, ad ea vero quo^ sunt priGra, 
id est ad ccclesiia quae terrenis priora suiit, cxicn- 
den$ m^, toia intentione et desiderio nondum ha- 
bibe rei. ExtendebatenJm sc ad ccelestia secundum 
intenlionein, non secundum perventioncm, non se- 
cundum appreheDsioneni. Sic ct nob non relaba- 

(29) August., in lib. Conf. 
iSO) Id., in psalmo lxxx. 



nec ex praeterita vita, nec ex prass^ti delectari dc« 
beinus : revocandus cst animns a recordandis cnm 
quadam ddeclalione praeteritis malis, el curo qua- 
dani concupiscenlia fmendi ne redeamus corde in 
^gyplum. Vitam igitur praHeritam malam oblivi- 
scere, si te delectavil aliquando vanitas, uon niodo 
le delectel. Persequor^ dico, eo usque donee veniatti 
ad deetinatum praemium, scilicet ad braeinm, id esl 
ad praemiuro quod est roihl destinatitm el promis* 
sum a Deo, vel ad quod proposui me currere. Bra- 
vium, dico, supernw vocationie Dei, in Christo Je$Uj 
id est aetemae vilae, ad quaro in supernis dandam 
vocat me Deus per Filiuni siiuih Jesum Ghristuniet 
idco digna est res et certa. 

Veks. 15-16. — f Quicunque crgo perfeeti sn- 
f mus hoc scntiamus, et si quid aliter sapilis, el 
f hoc vobis Detis revelabit. Verumlaroen ad qnod 
f pervenirous, ut idem sapiamus, et in eadem pcr- 
f manearous regula. > 

Quicunque ergo. Quasi dicat : El quia cgo ila 
ciirro, et iia de me senlio, sciiiccl quod adhiic per- 
fictus sum; ergo, el vos Philippcnses, hoc sentile, 
scd se eis enunierat, dicens : Quicunque ergo $umu$ 
perfectit (51) cursoresvel viatorcscomparationealio- 
riim, liQc sentiamue. Quasi dicat : Non toquor im- 
perfectis, quibus iion vaieo loqui sapientiani. qiii 
adbuc lacte potatttiir , non solido cibo pascun- 

(31) August.» in psal. c\xx. 



m 



COLLI-XTANEA IN EPldT. D. PAULI. — IN EP. AD PinLIPP. 



2S0 



tar; 185 ^ il^is dico,qui jani dicuiUur csse per- A sentile, ui dixi, etsl quid aliter sapitis quani sa- 



fecu ; qtai manducant solidum cibum, quia intelli- 
gnnt sequalitatem Verbi cum Patre : sed non sic 
vident adhuc, quomodo Yidendum est facic ad fa- 
ciem. Certa eiiini fides utcunque incboat cognitio- 
nem. Cognitio enimperfecta non perOcitur, nisi post 
hanc vitam, cum Yidebimus facie ad faciem. Hoc 
ergo sapiamus ut noverimus tutiorem essc affectum 
vera quaerendi, quam incognita pro cognitis pnesu- 
ttiendi. (32) Sic ergo qujeramus tanquam inventuri, 
ei sic invcniaitius tanquam quaesituri. De credendis, 
niilla infideliiate dubilemus ; de intelligendis, nulla 
lcmeritate affirmemus. In Hlis auctoritas tenenda 
est, in bis verilas exsquirenda. Et scieiidum quod 
justitia qua Justus ea flde vivit, nunc vera juslitia 



piendum sit, ut parvuli sensii, id esi si perreciam 
cogniiionem de Christo \os habcre putatis, si sub- 
repit vobis quod aliquid magni sitis : et boc idem 
male vos sapcre per misericordiam suam vobis re- 
velabit Deus» similiier et de aliis erroribus. (55) 
Probata vita vos liberabit, non siaiim asiernum bra* 
vium dabit. Hoc, inquam, faciet, si humiliter sapie- 
iis, ci de vobis seiiseritis, qiii enim in pace Catbo- 
lica manct. Etsiquid al icr sapitis quam oportet, 
Deus humili revelabit. Si autem illud superbus de- 
fendit et periinaciter astruit conira pacem Ecciesiae, 
Deus abjicii, quia snperbis resisiit Deus, bumiUbus 
dat gratlam (/ Petr. v). Verttmiamen, niodo. Quasi 
dicat : Imperfecti sumus, aliter saplmus modo ; sed 



cst. (33) Qu?e licet non immerito in aliquibus jusiis D tamen, necesse est ut omnes de illo idem $apiamu$^ 



pro hujus vitse capacitate perfecta dicaiur, tamen 
est parva ad illain magnam quam ceperit sequaliias 
angelorttm, Quam qui nondum babebat, et propter 
iilam qiiae jam inerat, perleclum ; et propter isiam 
qu» aihuc dcerai, imperfeciuin &e essc dicebat; 
minor ista justilia facit meritum, niajor illa, pnc- 
miimi. Idco qui istam non sequilur, illam non asse- 
quLtur. (3i} Unde ait : Quicunqiie perfecii sumus, 
id est perfecti currimus. Hoc <enlt/e, quod nondum 
perfccci sumiis ut illic perficiamur, quo perfecie ad- 
huc ^urrituus, iit, cum vencrit qiiod perfectntn est, 
destruatur qiiod ex parte est (/ Cor., xiii), id est 
jam non ex parte sii, sed ex ioto, qiiia fidci et spci 



credendo ad quod pervenimus fide ct scientia, et 
etiam opere compleamus. Unde subdit : Ut in eadem 
regula, id est rectitudine viveiidi permaneamu^^ et 
sic revelabit Deus quod aliter sapimus. [Ambrosius] 
Yel ita, ab illo loco,et siquid, quasi dicat : Ita sen- 
tiie, ut dixi. Et si quid allter sapitis, id est si quid 
meliiis ad cultum Dei excogitaveritis, et hoc donum 
Dci esse sciaiis, qiiia baec revelabit Deus vobis. Sed 
ne qua pncsumptio inde oriretur, subdit : Venimta- 
men. Quasi dicat : Et si aliter sapilis, verumtamen, 
teneamus id ad quod perveiiimus, ut scilicet idem 
sapiamus, ct in eadem regula fidei, ct doctrinae ei 
vitse pcrmaneamus. Hoc est nOn exlra regulam di- 



res ipsa qn;c videatur succedet. Chariias vero qua; ^ scipKn» sapcre, sed quod commune sit et modestum 
in his tribus major est non aufereiur, sed augebilur in evangelica verilate, et in his, scilicet fide ei re- 

gula vlvendi. 



ct implcbitnr. In qua plenitudinc, illum praeccptum 
charitatis iiuplebitur : Diligei Dominum Dcum lunm 
ex toto corde tuo, etex tola anima ltia,ctc. (Matth., 
xxii). Nam cum est adhuc aliquid camalis concu- 
piscf nti%, non omnino ex tota anima diligitur Deus. 
Caro autem non dicitur concupiscere, nisi quia car- 
nalitcr anima concupiscit. Tunc vero erit inius sinc 
omni peccato, quia nulla lex erit in membris repu- 
gnaiis legi mcntis. Tunc prorsus toto corde, tota 
anima, tota mente diliget Dcum, qnod est summum 
prxceptum. Cur crgo non pnecipitur homiiii ista 
pcrfectio, qiianivis eam in hac vita nemo habeat? 
Non eniin recte curritiir, si quo cnrrendum cst ne- 
sciatiir. Qnomodo autein scirctur, si nullis praeceptis D 
ostendereiur? 

Et $1 quid, Qiiasi dicai : It^ seniite sicul dixi ; et 
si boc feceritis, hoc vobis dabit Deus. Quod $i quid 
modo aliter $apiti$ quam sapiendiim sit, in fuiuro, 
quia nK>do per spcculiim videlis. Ei Iwc revelabit 
9obi$ Deus^ <|uia olare fuciet cognoscerc, et se et 
ali:t omnia qiiae ohscure modo vi<1eiis. Ycl ita, qiiasi 
dicat, ita seniiie ui dixi, ct si quid aliter sapitis, id 
€st iniperfecte de Deo et aliis. Et hoc, quod modo 
atiter sapitis, et de Deo, et de omnibus, id est etiain 
haiic impcrfectam cognitionein vobis Deus, per Spi- 
ritum sanctum revelavit. Yel ita, quasi dicat : lia 

(32) August., Dc Trinit. 

(Sj) liU, in lib. SQnlcnt. Prospcri. 



Yers. 17-21. — c Imitatores mihi csiote, fra- 
f tres, ei observate eos qni ita ambulant siciit ha- 
c betis formam nosiram. Multi enim amhulant qiios 
c saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, 
c inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, 
c quoriim Deus vcnter cst, ei gloria in confufionc 
c ipsorum qui terrcna sapiuni. Nostra autem con-* 
c vfersaiio in coelis cst. Unde etiam salvaiorcm ex- 
c spectamus Dominum nosirum Jesum Cliristum, 
f qui reformabit corpus humilitalis nostrac- coiifigu- 
c ratum corpori claritatis su.c, secundum operatio- 
c ncm virtutis suae qua etiam possit subjicere sibi 
c otnuia. i 

E$tote imitator€$, o {ratre$, [Haimo] et fide ct di- 
lectione, iit, siciit ego credo, operor ct docco, ita r | 
vos faciatis. Ei si me pra»entein tion habetis, obur- 
vate^ id est diligenter inspicite^ ei imitamini eo$ quk 
ita ambulant $icut habeti$ formam na$tram, id est 
imaginem vitae nostrae, scilicct qui ita credunt. vi* 
vunt, docent. Sicut cgo, id est mihi similes imita* 
niini. [Ambrosius] Yult illosesse soUicitos, ne pra- 
vorum homlniim subliliiaie capiantur. Et nolent 
qucmcunque qualilcr convcrsettir et doceat, ut his 
jungantur inquibussensus magistri sui agnovcrunt 

(34) Id., Dc pcrfccta justitia hominis 

(35) Id., inpsalmo cxxx. 



151 P£TAl LOMBARDI m 

MuUienUn^ etc. Quasi dicat : Dico ut eos observetis A « desideratissiiui, gaudiuia meum el corona mca. 



qui ita ambulant. Jf n/tt gnim sunt, qui aliter ambu" 
lanU non sentientes nobiscum de legis abolitione» 
sed legcm cimi Evangelio tenendam esse prsedican' 
tes, quos ta^pe^ dum pnescns eram apud vos, dice" 
bam inimicot crncis Christi. Nune autem idem dico^ 
€i flentf tum pro illonim perditioue, tum pro sim- 
plicium subversione. UIos inimicos cnicis esse dicit, 
quia qui carnales ohservantias inducunt, cnicem 
superfluam asserunt. Quorum finit est aetenius fnle- 
rUue^ Id cst in line eorujn, ertt eis aetema pQBna« 
quorum deut e$i ipse venter eorum. Quidquid faciunt, 
pro veutre faciunt» quasi ipsum ventrem colentes. 
(56) Hoc enim ab homine colitur, quod caeteris plus 
d Jigitur. Unde quia Deus major est in orouibus re- 
btis et melior» plus omnibus diligendus est ut cola« 
tur. [Ambrosius] UU aulem ventrem Deum faciunt, 
qui ita laborant de edendis, qiiasi in esca eis sit sa- 
lus t vel venter Deus sit. Et gtoria^ alia litlera esi, 
fR pudendit iptorum, id est ipsi gloriantur in puden- 
dis ctrcumcisis. Qui tales sapiunt. Hoc est enim ter* 
rena sapere, scilicet in talibus gloriari. Qui autem 
splritualia sapit, in (ide, et spe, et charilale gloria' 
lur. Vel ita, qiiorum deus venler esl, id est escas 
qtia; ventri sunt, deiim faciunt, dum eas justificare 
lioniines dicunt ; et gloria eorum est fii confutione 
iptomm^ id est in Ulibus, uude confundi et erube- 
Bcere possunt, dum per animalia se juslificari cre- 
dunt. Vel, gloria eorum, temporalis est in confu- 



f sic statc in Domino charissimi. Euchodiam rogo 
I et Synticen deprecor idipsum sapere in Domino. 
c Etiam rogo et te, Germaoe compar, adjuva illas 
c qtue mecum laboraverunt in Evangelio cura Cle- 
c mente, et caeteris a^jutoribus meis, quorum no- 
c mina sunt in libro vilae. Gaudele in Domino sem- 
f per , itcmm dico gaudete. Modestia vestra nota sit 
f omnibus hominibus. Dominus enim prope est. 
c Nibil solliciti sitis, sed ui omni oratione et obse- 
c cratione cum gratlarum actione petitiones vestr» 
fl innotescant apud Deum. Et pax Dei quae exsupe- 
f rat omnem sensum, custodiat corda veslra et in- 
c telligentias vestras in Christo Jesu. > 

\^I^Itaque,fratret mei charittimi etdetideratUeimi^ 
id est quosvideremultum desidero. Yel, desideratis» 
id est qui me valde videre desideralis, qni estts 
gaudium meum^ scilicel de quoram fide et opere 
gaudeo, et corona mea^ in futuro; id est per qtios 
etiam in pnesenti hetificor, et in futun> coronabor. 
[Ambrosius] Discipulus enim in agone victoribus,* 
dignus erit corona magistri. Sie ttate in Dominot si- 
cut me et mihi similes stare scitis, vel sicnt estis 
modo, et ttinc eritis,charissimi. Euehodiam^ etc. 
QuaKi dicat : Omncs moneo, sed specialiter Eucho- 
diam rogo et Syntidiem deprecor^ quia plus de ea ti- 
meo, tapere idiptum quod dico, non aliud. Qttia iU 
lud quod dico est in Domtno, id est secundum Do- 
minum. Has ctiam mulieres specialiter rogat, quia 



sione ipsorum, [Haimo] id est perducet eos ad con- f; bse religiosae pracdicatores suscipere solebant. £t, 



fusionem aeternam, qui lerrena tapiunt^ quia in ter- 
renis nil nisi quod vident intelligunt, legalia, non 
spiritualiter, sed terrcne intelligentes. Nottra au- 
tem contertatio, [Ambrosius] Quasi dicat : llli ita 
prave ambiilant, sed nostra conversalio, et si ad- 
litic simiis in terra, est in calit^ ubi est spes vera, 
Id est vivendo et intelligendo similes angelis. Pro- 
pter quod praeter commoda quae jam habemus, 
Deum exspectamus. Et hoc est qtiod subdit : Vnde 
otiam Dominum nottmm Jetum Christum talvatorem^ 
aniroarum Jam, et quandoque corponim extpectamnt 
vcnturum. Qut, cum venerit, reformabit. Qtiasi di- 
cat : Hoc de eo exspectamus, quodsiciit jam refor^ 
niavit animas, ita reformabit eorput humilitatit^ 



Germane^ proprium nomen, qui es eompar^ id est 
coadjutor meiis in Evangelio praedicando, etiam le 
rogoj adjuva, conforlaiido illas praememoraus mu- 
lieres, nc deficiant. Ques in Evangelio mecum labo- 
raverunt^ mihi ministrando necessaria. Et etiain ^ittit 
Clemenle et carlertscoadjuloribus meis, laboraverunt 
mlnistrando etiam eis necessaria. Quorum nomina, 
iU est meriu et pncmia qui veritatem tenent, tunt 
tcripta in tibro vitcs, id est in praedestinatione Dei, 
quia si discreti sunt merilis, diversas mansiones ba- 
bebunt in aeterna domo pro diversitate meritomm. 
Unde ; iit domo Patrit mei mantionee multm tunt 
(Jioan. xiv). Liber vitsest praedestinalio Dei, in quo 
ouines salvandi praescripti suut. [Ilaiino] Et est sen- 



[Haimo] id cst dejectionis nottrce, quod per mortem !> sus , nolite, o Philippenses, graviter ferre quod 



in pulverem et vermes humiliamur. Reformabit, 
dico, iU quod erit con/iguratum corpori claritatit 
ejut, id est assimilabitiir corpori ipsius in claritate 
qitain habuit in Iransfiguratione, vel in resurrec- 
lione. Quod titiqtie faccre potcst tecundum operatio- 
mm, id est potentiam operandi qua pottit^ non so- 
lun corpus rcformare, sed etiam tubjicere tibiom- 
«ti, id est hoc potest facere secundum potentiam 
operandi, qua sibi subjecit omnia, et quia reforma- 
Itit corpiis nostmm. 

CAPUT IV. 
Vers. 1-7. — f llaque, fratres mei charissimi ct 



oinnes vcs in Epistola singulatim non nominavi, 
quia etsi in ea non eslis scripti, in libro Umen vitae 
coutinemini. Caudete in Domino eemper. LaeUtus In 
flde ct in operibus eorum Apostolus, ut alacriores 
sint, opUt eos in hoc studio proficientes, gaudere in 
Domiuo semper. Et ideo iterat ut se in eis vera af- 
feclionegaudere ostendai. Quasi dical : Nomina eo- 
rum sunl in libro vit». [Auguslinus] Et ut idem esse 
vobis certissime credatur, gaudete, non ad horam, 
sed temper, non in saeculo, sed in Domino^ id est 
omne unde gaudendum est, suiuite in Doinino, 
non extra.(57) Sicutenim homo non potest duobus 



(-76) Atig.. in lib. Sentent. Prospcri. 



loj) Id., dc vorb E\ang. 



255 COLLECTANEA IN EPIST. D. 

dmninis servire, sic nemo potesl in sseculo gaudere et 
in Domino. Amicus enim Lujus mundi, inimicus De/ 
reputabitur. Multum inter se harc duo genera diffe- 
runt gaudiorum : suntque omnino contraria*, nec 
simul in eodem esse possunt. Yincat ergo gaudium 
in Domino, donec finiatur gaudium in saeculo. Illud 
eemper augeatur, hoc semper minuatur, donec li- 
ni:|tur. Quid est sseculi gaudium f breyiler dico, sae- 
ciili laetitia est impunita nequitia, scilicet luxuriari, 
in spectaculis nugari; ebriositate ingurgitari, turpi- 
tudine fetere, nihil mali pati. Ecc« gaudium saeculi, 
nec castigari fame, vel belli timore, tcI morbo, vei 
aliqua adversitate; sed omnia in renim abundantia, 
in pacecamis, in securilate mentis malae agere. Eccc 
gaudium saeculi, Magnae ergo misericordiae est, ne- 
qiiitiam impunitam non relinquere, ne gaudinm sit 
in S.TCUI0 ; ct ne cogatur in extremo gehennae dam- 
nare, modo flagello dignatur casrigare : bonum est 
noliis ut $ul)veniat castigando. Ergo gaiidete in Do- 
niino, non in saeculo, id est iii veritate, non iniqui- 
tate, in spe xternitatis, non in flore vaniiatis. El boc 
adeo iiobls est necessarium, quod iterum dieo ; gau- 
dete in Doroino, non iit quaedam alia semel. 

Ideo hoc facite, quia ha^c est modestia, et rectus 
modus ut in Domino sil omne gaudium. Et hx<-. 
modeslia sit vestra^ et per vos sit nota omnibu$ ho- 
minibu$^ ut per vos alii discant hoc. [Ambrosius] 
Vel ita, gaiidele, dico, el vesira iitodestia, morum, 
id est ralionabilis convcrsatio sit omnibus homini- 
bus, scilicet fidelibus ct infidelibus ; fidelibiis^ ut 
iraitentur ; infidelibus, ne possint reprchendere et 
aliqui convcrtantur. Exempjo coruin vult alios ac- 
quiri. Cum enim lucebunt opera illorum, non dec- 
runt qui imilentur bonuui illorum ; ct debetis fa* 
cere quod monui, quia Dominm prope est, id est pa- 
ralus dare quidquid opus est in spiritualibus vel 
tcmporalibus. Et ideo iiiVii/, id est de iiulla re «0/- 
liciti sitisy id est iimidi, id est scposita mundi sol- 
licitudine, promissa Dci prae oculis habete. Sed in 
omni oratione et obsecrationef id est in prece quae 
communiter fit pro quibuslibet hominibus , et de 
quibuslibet rebus, vel simpliciter, vcl cum adjura- 
tione, petitiones vestra, de rebus nccessariis quas 
vultis impetrare, facite cum yratiarum actione. Qui 
enim vult aliquid impetrare, gratiis debet csse de 
praeterilis. Et illae, icquain, petitioncs innotescant 
apud Deum, u\ cst ita sint vchemenles, non lepidae, 
ut ad Deum pervcniant, id est compleantnr. Di- 
sUngue. Oratio ct obsecratio communiter fiunt ab 
aliquibus pro se vel aliis, et de quibuslibet rebus. 
Petitio est de rebus nominatis necessariis. Yel ita, 
petitionea vestrae innolescant, vobis esse apud Deum^ 
per tolerantiam, non apud homines per jactantiam. 
(58) Non enim sic est accipiendum tanquam Deo in- 
notescant esse apud Deum. Haec notitia fit assidui- 
tate orationis et vigilise. Vel, innotescant, angells 

(38) Augustinus, ad Probam, in lib. Dc orando 
Dco. 
(^9) y , in codcm. 



PAI3LL — IN EP. AD PHILIPP. «54 

A qui sunt apud Deum, ut quodammodo eas oflrerani 
Deo, et de his consulatur, et quod Deo jnbente iro- 
plendum esse cognoverint, hoc nobis vel evidenter, 
vel latenter reportent. Unde et angelus loquens bo- 
minibus, ait : Cum oraretis, orationem vestram obtuti 
Deo (Tob, xii). Ad omnia quippe sclenda sufficit Deo 
sua perfectio. Habet tamen^nuntios, id est angeloi, 
non qui ei quod nescit annuntient ; non eniro sant 
ulla quae nesciat, sed bonuni eorum est de operibus 
suis ejus consulere voluntatem. Et hoc est quod di- 
cuntur nonnulla nuntiare, non ut ipse ab eis di- 
scat, sed ut ab illo hic per verbum ejiis sine corpo- 
rali sono nuntieiit , etiam quod voluerint ab eo 
missi ad quos volaerit, (59) totum ab illo per illud 
verbum ejus aiidientes, id est in ejus verilate inve- 

B nientes quid sibi faciendum, quid, quibus, ct qiian- 
do nunliandum sit. (40) Non ergodicltur angelus ora- 
tiones istas nostras ofierre Deo , quasi Deus tunc 
noverit quid velimus, vel quo indigeamus, qui om- 
nia antequam fiaiit, sicut et postquam facta sunt 
novit. Sed quia necesse liabet rationabiiis creatura 
obtemperans Deo, temporales causas ad «ternain 
veritatem referre, sive petendo quid erga se fiat, 
sive consuleudo quid faciat : in quo et contestatur 
qtiod non sibi ipsa sit bonum quo beata fiat, sed in- 
coniiiiutabile, cujus participatione etiam sapiens ef- 
ficitur. Et pax Dei, Quasi dicat : Yos moneo ut pe- 
tatisetDominum, sinequo humanuslaltor inutilisest, 
oratio ut praestet cffectum, et hoc est quod aii : Et pax 
Dei qua exsuperat omnem sensum^ id est intellectum, 
et utique nostrum, non eorum qui semper vident fa* 
ciem Palris, id est angelorum. Yel si nec ipsos ex- 
cepisse intelligitur angelos, ita dictum esse acce- 
piimis, quia pacem Dei qua ipse Deus pacatus est, si- 
cut eam Deus novii, nec nos sic eam possumus 
nosse, nec ulli angeli, superat enim omneni intclle- 
clum praeter suum. (41) Ei est senstis : Pax Dei qu» 
exsuperatoinncm seiisuin, id esl Deusqui esi suinnia 
pax, quae nec cogitari polest, et ideoexlra euin nullo 
opus est. Custodiat corda vestra^ et inteltigentias ve- 
stras in Christo Jesu^ id est voluntates et intelle- 
clus vestros, ita ut extra ipsum nihil inlelligatis vel 
appetatis. Nota quod pracmisit de assiduitate et \igi- 
lantia orationis. Et post subdit de custodia pacis, 

quia adhibita assiduitate orationis, tunc dcmum pax 
custodit corda in Christo. IIoc ideo dicit, qui cum 
Deo habent pacem, non timcnt mcntem adversam. 

Yers. 8-14. — I De caetero, fratrcs, qiia^cunqiio 
c sunt vera, quaecunque pudica, qusccunqiie justa, 
fl quaecunque sancta , quaecunque amabilia , qiia*- 
c cunque bonae famae ; si qua vlrtus, si qua lauG 
c disciplinae haec cogitatr, qtix ct didicistis, et ao 
« cepistis, et audistis, et vidistis in me. Hacc agi- 
fl te, et Deus pacis eril vobiscum. Gavisus suni ati- 
c tem in Domino vehementer, quoiiiain taiidein all* 
c quando refloruistis pro me sentire, sicut rt scnlio- 

(40) Id., Degrat. nov. Test 

(41) Id., in Eiichir. 



m PETRl LOMBARDi 2S6 

I iKills. Occupati autem enitis. N09 quasi propter A ut osteaderetis vos sentire, misericordi eompasttioiic, 

quod pungebat me, ticut et olim $eniiebati$, Seiitire, 
dico» pro me^ id est ad meam humilitatem, quia 



f penuriam dicot Egoenim didici in quibus sum suf- 
< ficiens esse. Scio cl humiliari, scio et abuudare. 
«■ Ubique et iu omnibus insUtutiis sum , ct satiari, 
« etesiurlre, et abundare, et penuriam pati. Omnia 
« possum, in eo qui me confortat. Ycrumlamcn bcne 
t fccistis, communicantes tribulaiioni meae. > 

De eaiero. Ilactenus contra persecutores, et pseu- 
dopnedicatores monuit. In coiiclusione quip ad per- 
fci:tionem sunt cxponit. Qiiasi dicat : Uucusque ino- 
uui adtolerantiara et ad cautelam. Decwtero aulein, 
p fratresj moneo vos ad boc. Cogitatej id cst in mc- 
inoria Tersaie, hasc, qu9e ad perfectionem pertinent, 
seiWc^quweuwfue sunt vera, qwecunque pudica^ idest 
quaeunque ad veram sunt fidem, tum quia in eis est 



mihi prodest nostra compassio. IIxc commemorare 
vaiet ad incitationem. Ne autem viderenlur aliqua 
mala causa interinisisse, addit : Oceupati autem. 
Quasi dicat : Modo rcfloruistis, sed ante eratis oecu^ 
pati, id est impedlti aluiuibus adversis. Quod autem 
gavisus sum, iiori quasi dico propter penuriam^ id est 
quasi pro rebus mcam penuriam consolantibu8« 
scilicct ut de penuria tristis, de ipsius gaudeam 
suppletnci.to. Ostendit quod non sui causa in hoc 
operc eorum gaudet, sed propler profeclum eorum. 
Nam de hujusmodi uec trislari solet, nec gauderc. 
Unde subdit : Ego enim didici, id cst in consuetu- 



veritas, tum qiiia per ea pudicitia cum Deo serva- ^ diue habui, sufficient esse semper, id est contentus 



i\yr;qu(scunquet siint/flfsfa, ad proxlmum; quiecun' 
cttc sunt sanctat in propria vita, et ut minus dicatnr 
qumcunque sunt amabitia, id est digna amarl, ut mn- 
destits incessus, humilis sermo, et bujusmodi; et 
queecnnque sunt bonm fttmm, qiiia ita decet illos san- 
ctos csse et justos ; et ut de eis non habeatur mala 
opinio, scd bona, ut prosint alils. (42) Nobis enim 
nostra vita necessaria est, aliis fama nostra. Pro- 
lude quisquis a criminibus Ihigilionim vitam suam 
custodit, sibi bene facit. Quisquis aulem etiam fo- 
liiam in alios, misericors esl. Quse bon» famx sunt, 
dico, «1 qua tamen virtue est in eis, tcI si qua laus 
disciplinse Gfaristianae. Non enim curanda est bona 



hls in quibus ««m, quia scio humHiari, quia inde 
Jion frangor ; et abundaret quia inde non erigor. Lt 
iostitutus sum a Deo» nonper me, quaiitcr dcbcam 
me habere. Vbique.id est ui otnni loco coram prin- 
cipibus, Tel quibusUI)et, et in omnibus^ id est in 
oniAf genere rerum; id est insUtutus sum satiatus» 
itaut non noceat satieias«ct esurire, ita.iie defi- 
ciam, et penuriam polt, quia nec de penuria con- 
trislor, necde abundantia exsuUo, sciens qtiia abuii- 
dantia frequenter extollit, et penuria toleraia 
divilias coelestes acquiril. Omnia, etc. Quasi dicot : 
Noa soium scio ista, sed eiiam possum exseqiii eo 
confortante qui me docuit. Et hoc est quod ait ; 



fama de Tiribus, tcI de sclenlia mundi, tcI de allis c ^*^'^ possum f^cere in eo, id est per ejus auxilium. 

S£cularibus. Vel ita distingue, ut hoc, si qua laus 

rcfcralur ad famam ; et hoc, si qua virtus rercratur 

ad alia praedicla, hoc modo: Cogitatequascunque sunt 

vera, etc, si qua Tirtus est in eis, et cogitate quae- 

cunque bonae famae , si qua laus discipliiiae est in 

eis: hoc, inqiiam, cogitate qua: omnia didicistis, me 

vos docente, et accepistis, ut digna teneri. Item 

haic ideo cogilanda sunt, quia ^t audistis^ ab aliisy 

187 ^^ audistis per vos esse in me. 

Hoc igilur agite, non solum cogitate, scd actu im- 
plcte. Deus dator pacis erit vobiscum, id est adju- 
vans vos haec facere. Gavisus auteni, hic comme- 
morat qiiod sibi saepo nccessaria miseruut. [Ambro- 
siusl Uude alacritatem suam propcnsiorem factara 
ostcndit, quia in quo negligentes facii fueranl ad- ' 
hibita sorerlia iteraverunt, ut memores facli apos- 
toli sui fructus ci mitlerent in horrco coDlesli con« 
dendos. Quasi dicat : Ad futura vos hortor. Dc pra:- 
teritis autem gavisus sum vehemeuter, et hoc in 
DominOf non in dono propter donum. Unde ; QuO" 
niam landem post scilicet post multa lempora, A/t- 
quando scilicct in aliquo tempore, quia non oinni 
poluerant, refloruistis, id est iterum sicut olim flo* 
ruistis ministrando inihi necessaria : quae minis- 
tratio dicitur flos, qui iu fructiis'aetcrnae vitseevenit. 
Vel, rcpuUulaslis, a simili arborum, quia storiiitate 
anicraiit, el quia marcucrant. Ilcfloruislis, dico, ita 



qui me confortatj id est in Gbristo qui mihi possi- 
bilitatem tribvit. verKmfnitieii. Quasi dicat : Pro 
rcbus datis non gaudeo quibus carere possem. (45) 
Venimtamen bene fecistis, quantum ad vos, quid- 
quid justum est facitls ; et communicantes vestra 
bona tribulationi mece, Inde gaudet, Inde pascitur, 
quia illi bene fecerunt, non quia ejiis angustia rela- 
xr.ta est. 

Vers. 15-20. — « Scitis autcm, ct vos Philip- 
« penses, quod in principio Evangelii quando pro- 
« fectussum aMacedonia, nuUa mihi Ecclesiacom* 
« municavlt in ratione dati et acceptt, nisi vos soli, 
« quia et Thessalonicam semcl ct bis in usum mihi 
« misistis. Non quia quaero datum, sed requiro 
' « fructum abundanlem in ratlone vestra. Habeo 
« aulem omnia et abundo. Repletus sum acccptis 
« ab Epaphrodito, quae misistis in odorcm suavita- 
« tis, bostiam acceptam, placentem Deo. Deus au- 
( tem meus impleat omne desiderium vcstrum se- 
« cundum divitias suas in gloria in Ghrislo Jcsu* 
« Dco aulem et Palri nostro, gloria in saecula saecu- 
« lorum. Amen. Salutate oinnem sanctuhiin Ghristo 
« Jesu. Salutant vos qui mecum sunt fratres. Salu^ 
( tant vos oinncs sancti, maxime autem qtii de Ga:- 
f saris domo sunt. Gralia Domini nostri lesu Ghris- 
( (i cum spiritu veslro. Amen. 

Scitis autemy vos mihi communicaVistis, sed alii 



(42) Aug., ad Julianum. 



(43) Id., iu lib. Gonfess. 



S57 COLLECTANEA IN EPIST. !>. PAULt. — IN EP. AD COLOSS. fKg 

non. El hoc csl qtiod ait : Scitis antem^ et voi Phi" A in ratione veslra, id est ut fmctus justitue Tcstrae 



iippenset, qnod in princtpio Evangelii quando profec- 
tus tum in Macedoniam nuUa mihi Ecclesia commu» 
uieavit tcinporalia, nisi vos soli. [Ambrosius] Haec 
mcmorat ut talibns operibus, quasi laude digiiis 
magis studeant. Non communicavit, dico, in ratione 
dati et accepti^ ul scilicet rationabiliter considera- 
rct quod dcbcrcnt dare carnalia qui accipiebant spi- 
ritualia, nisi vos so/t, dico, qui Don solum quaudo 
vol)is praMlicavi niihi communicavistis ; sed etiam 
Thcssalonicam iniUi scmei et bis misistis necessaria 
in usiim, pra^ter qucm nibil quaerendum est. Non 
quia. Quasi dicat : Dico vos bene fecissCr non ut 
ogo implcar,se<l ut vos inanesnon sitis. (4i) Et hoc 
esl quod aii : Non ideo dico hoc, quia quaTo da 



abundans sit, cum rationem Deo reddctts de factis 
vestris. Uaheo aiitem, quasi dicat : Non quxro da- 
tum, sed tamen habeo omniii, qu?e misislis, ei 
abundOf non in uno ut alio egeain, sed repletus sum 
accepiis Epaphrodito muiieribus, quas misistis miiii 
invdorem suavitatiSj quia isla quae misistis placeul 
Deo, ut odor suavissimus. Comparatur ehim ora* 
tioni, quse cst incensum Dei. Unde dicitur^ Date 
cleemosynam, ct ipsa orabit pro vobisadDominum. 
Misistis illaydico, scilicet iiostiam acceptam^ placen" 
tem Deo, quia hxc est hostia, qua dutur vohis vin- 
cere hostes, quam accepit Deus placide. [Arabror 
sius] Deus autem, quasi dicat : Vos mc repievistis ; 
Deus aHtem meut impleat omne desiderium vesirum. 



tum, idcst iit explcar datis rebus, ted requiro frue- ° Quasi dicat : Ut mihi fecistis, ita sit vobis. Iinpleat, 

tum^ id cst bonam et rectam voluntatcm lM»iMe opc- 

rationi adjiinctam. Non enini tam gaudel subven^ 

tum esse suse necessitati, quam illonim gratulatur 

fecunditali. (45) Discerne Inter dalumet fruclum : 

daluro esl res ipsa quap datur, ut nummus, potus, ci* 

bus ct htijusmodi. Fnictus autem, opera bona el 

recla voluntas datoris. Unde Dominus io Evangelio 

non ait sitnpliciter : Qui recipU juttum vd prophe^ 

tam\ sed addit, innominejutti vel prophetae {Matth,x)t 

suscipere proplk tam vel juslam, daliuu esl in no- 

mine justi, vel propbeto* ; hoe facere, frucliis esl. 

Eliam pavisse iegunlur corvus el vidua; sed per 

corvuin qui non in nomine justi, dalo pascebatur; 



dico, tecundum divitiat tuas^ id est secundum qund 
dives est ; el plus potest dare, quam quis merea- 
tur. Impleat, dico, non in terrenis, sed in gloria 
a^teriia, et hoc tit Chritto Jetu, per quem oinr.ia. 
Yel ita, impleat, dico, quod est in gloria, qux est 
in Christo Jesu, id estin gloria Christi. Gloria enini 
Cbrisli est implere desidena suorum. Deo autcin, 
quasi dicat, Deus impleal. Iiide autem ei gratia» 
agantur. Et hoc est quod ail : Deo autem et Patri 
nottro^ tit glcriaf usque tn tascula tasculormn* 
Amen. Salutate omnem tanctum, Sanclum, dico, iii 
Chritto Jetu. Quasi dicat : Qiiod sanclum esl a 
Ghrislo Jesu. Salutant vot qui mectm tunt fratret^ 



per viduain fructu, quse sciebatquod hominero Dei q talutant omnet ^tancti^ maxime autem qui de domo 



pascerct et propter hoc pascerel. Non igitur quaero 
datum, scd rracUim donatioais, abundantem in ra-- 
lione vettra , ut scilicel pro opcve misericordiae, 
ratio vestra habeai graliam Spirilus sancli. Abun- 
flaiitem, vcro dlcil, quia koc esi boniun, unde bona 
proveninnt. Vel ila, reqiiiro fruaum abundantem 

(U) Aug., De PastoribuB. 



Cwtarit tunt, Omnes significal propensiorem aflec- 
inin habere circa illos. Gratia Domivi uottri Jetu 
Cimsti sil cum tpiritu vettrOf id esl cum raliojie 
vestra, ui sana sil semper^ el in spiritiialibus abuii- 
del. Amen. 

45) Id., in lib. Confess. 



m EPISTOLAM AD COLOSSENSES- 



ARGUMENTUM. 

Coloseenses, ct hi sicut Laodicenscs sunt Asiani, 
et ipsi praevenli eranta pseudoapostolis. Necad 
bos accessU ipse Apostolus, sed et hos per Episto- 
lam corrigit. Audierant enim verbura ab Archippo, 
qui et miiiisterium in eos accepit. Ergo Apostolus 
jam ligalus scribil eis ab Ephesoper Tychicum dia- 
concm, cl Onesimum acolythum. 
CAPUT PRIMUM. 

Vers. I. — ( Paulus apostolus Jesu Chrisii per 

< voluntaiem Dei, et Timotheus fratcr, his qui stint 
« Colossis, sauctis d fidelibus fralribiis in Chrislo 

< Jesu : Gratia vobis el pax a Deo Patre uostro. 

< Gralias agimus Deo et Patri Domini nostri Jcsu 

< Christi semper pro vobis oranies, audientes ftdem 



D ( vestram in Christo Jesu, el dfkctipnem quam hsH 
( betis in sanctos oinnes proptcr spem qu» repo- 
( sita est vobls in coclis, quam audisCis in verl o 
( verilatis Evangclii quod pervenil ad vos sicnt cl 
c in univcrso inundo est, ol fruclificat el crcs- 
( cit, sicut in vobis ex ea die qua atidistis el cogi|o« 
( vislis graiiam Dei in veritate, sicut didicistts ab 
( Epaphracharissimocon8ervonostro,quiest lldell» 
( pro vobis IgSiniiiister Chrisli Jesu. Qul efiam 
I mani rcsta vit nobis dileclionem vestram tn splril» . » 
Paulnt apostolnt. Ilanc Epistolam scribil apos- 
tolus Colossensibus. Colosscnses autem sunt Asianl, 
quibus non ipse Apostolus pnedicavit, sed ejus dis* 
cipull Archippus el Epaphras. Archippus vero in 
eos ministerium acceperat ; Epaphras autcm ab tis 



oriundus ab Apcstolo inslnictus, 
cbippi confirinavcral. Arcbippo crgo praedicanle» et 
praedicalionein ejus £paphra confirmanle, gratiam 
Cbristi didiccrant. [Ambrosius] Supervenerunt au- 
tem pseudoapostoli qui eosevertere niiebantur» car- 
nales obsenrautias pnBdicantes et philosopbicis dis- 
putationibus siniplicitatem eorum irretire conantes. 
His igilur supervenientibus, et carnales observan- 
tias prsedicantibus, in dubium illis venerat, quibus 
potius credendum esset. Unde Paulus, cujus aucto- 
ritas celcbris erat, quasi medius judicat quae polius 
sint tenenda, scribens eis ab £pbeso. Describit au- 
lem Christum et cjus beneficia, ostendens quomodo 
sulficiens est ad omnia. Camatia vierd prorsus tm« 
probat, ut deinceps sincerc fidem CbriSti tcneant, 



rCTRI LOIIBARDI iM 

doarinain Ar- A ^^ prupier ipem, id est rein speratam, ^im?» tamcn 



modo non apparct, sed reposita est vobiif ab aetemo 
reddenda iii ewlis. £t quasi qusreretur: Quomodo 
ergo Um latens speratur? &ul><lit, Quam^ ut certam 
haberetis, tn verbo audistiSt quod ulique tenendum 
est, quia est verbum veritatis Evangelii^ id est et 
plene venun, el bonum nuntium. Ne ergo alibi illam 
spem quaeralis, quam prius intellexistis : Quod Evan- 
gelium, nonvos primihabuistis» sedperaliospcrve- 
niladtos, nec soli habetts. Unde subdit, Siail,elc. 
Quasi dicat : Pemnit ad vos,dico, ita pure et vere 
sicut per me et alios venil in universum mundum, 
et adhuc est manens m universo mundo. Quaai dicat 
non est vobis niinus factum, quam aliis Ecclesiis. 
£i, cum sit in mundo £vangelium, fructificat ibi, id 



tnstruit etiam illos moralitcr, confirmans quidquid ^ est bomines fructificare facit per bona opcra, et 



Uli, scilicet Archippus el Epaphras docueraut. £t 
est intenlio cjus in hac Epistola confirmare Colos- 
senses in eadem fide et doctrina, quam a discipulis 
ejus acccperant, ct non in aliquo pneier Christum 
spem ponendam esse docere. Modus tractandi talis 
est : Solilo more salutationem praemittit : qua prae- 
niissa, de bonis eorum gratias agit, et fidem et di^ 
lectionem eorum commendans, orat ut perficiantur 
in Christo, cujus Itcncficia et primatum secundum 
utrainque natiiram commendat. Deinde sui niinis- 
lerii otgnitatcm coinineniorans, inonet ne per plii- 
losophiaui vel legis caerimonias seducti, a Christo 
rccedant. Tandcin et oinnes siinul et separatiin se- 
cundum aelales, et sexus ct conditiones moraliter ^ 
instruit. In fine Archippuni commonet, soUicitum 
fore suscepti ministerii. Prdemittens autem saluta- 
tionem, ait: Paulus^ eognito omnibus nomincy 
apostolus Jesu Christi : NoU omnibus dignitate. 
Recte hic Apostolum se nominat, quia etiain his 
Apostolus erat, quibus per discipulos suos praMiica- 
verat. Ecce auctoritas dicendorum. Apostolus, dico, 
non per iram, sed per voluntatem Dei^ quod non 
pseudo sunt. Et Timotheus fra^er^ qui est vir magnae 
auctoriUtis haec scripsit, his fratribus qui sunt Co' 
fowti, et sanetis^ et fidelibus^ id est et majoribus et 
mittoribuB. £t quod ipsi sunt sancti et fideles, hoc 
est iit Chfisto Jesu^ id est per gratiam Christl, non 
vi legts. Et in scribendo prius saluUt, hoc inodo, 



crescit^ id est excrescere facit augmento scientiae, ct 
numero fidelium, et non id faeit per hoc quod alii 
plus habeant quam vos, sed ila hoc facit sicut est 
tn vobis, et ideo nil debeiis superaddere. Est in 
vobis, dico, ex ta die^ qua primum pcr Archippum 
audistiSf credendo, et cognovistis^ discernendo ; quasi 
dicat. Non supervenienlcs, scilicet pscudo aud!stis 
et cognovistis ; sed per primos, scilicet per Ar- 
chippum et Epaphratn. Qiiid audistis ? scilicct gra* 
tiam DH in veritate, id cst quod totum sit verc ct 
Deo. Sieut^ etc. quasi dicat : Ita a prima die audistis 
veritatem ab Archippo, sicut postea didicistis verita- 
tcm esse ab Epaphra, pracdicalionem Archippi cou'- 
, flrmanle, ut in orc duorum vel triuro, etc. (Dent , 
' XIX.) Epaphra, dlco, charissimo conserto nostro, quia 
nobiscum praedicator est. Qut est pdelis minister 
Christi Jesu, id est a Christo electus, vel qui dona 
Christi ministrat, vcl Cbristo ofTcrt Lonorum opi!- 
ruin vestrorum sacrificia. Et lioc non pro rebiis 
vestris, sed pro vobis, id est pro sal:ite veslra ; quia 
salutemvestramdesideraus, coepit adjtivare Archip- 
pum. Qui etiam manifestavit ttobis dilectionem ves" 
fram, babiUm ad Deum et ad proximum, fundaum 
esse tit spiritu, non in came, quia pro spirilualibui 
non pro caraaiibus diligitis. 

Vebs. 9-12.— c Ideo et nos ex quadie audivimttf, 
c non cessamus pro vobis orantes, et postulantes ut 
c impteamini agnitione voluntatis ejus in omni sa- 



gnUia sit vobis^ id est remissio peccatorum, el poa; p i pientia et intellectu spiritali, ut ambuletis digne 



mentis et reconciliatioadDeum» A Deo Patre nostro. 
Gratias, etc. Oslendit bona esse quae receperuntdum 
gratias pro eis agit, dicens : Graiias agimus DeoPo' 
irif quia enim Deus et Pater est, et potcst, et vult. 
Patri, dico» Domtnt nostri lesu Chrislij per qiiem 
nobis omnia bona praesUntur. Nos , dico, cliam 
$mper orantes pro vobist utcrescatis in meiius, au- 
dientes. Ecce hicosteiidit unde gralias agit.Eiest ordo . 
Gratias agimus audientes fidem vestram esse in 
CArifta /estt, qua creditis Christum Deum etboroi- 
nem esse ; et audientes dilectionem quam habetiSf 
aton ulique otiosam, scd operis exbibitione prove- 
liientis ex ea oslensam in omnes sanctos^ el hoc non 
pro humana laude, vel pro terreno emoiuroentOy 



c Deoper omiiia placentes, in omni operebono fruc- 
c tificantes et crcscentes in scientia Dei, in omni 
c virtute confortati secundum potentiam claritatis 
c ejus, in omiii patientia et longanimitate cum gau* 
c dio gratias agcntes Deo et Patri, qui dtgnos nos 
c fecit in parteii! sortis sanctorum in lumine. » 

Ideo et nos, Supra dixit se orare pro illis. Ecco 
bic ostendit quid orat. Quasi dicat : Quia Ules estis, 
ideo et nos ex qua die audivimusj hoc de vobis non 
cessamus pro vobis orantes et postulantes^ quasi pro 
meritis qu» pro vobis cxhibemus, ut impUamini in 
agnitione voluntaiis ejus, id est plene cognoscatis 
quid Deus volit, et quid noii, et hoc per paftesexse- 
quitur, scilicel impleamini jit omni sapientla rerum 



«61 COLLECTANEA IN EPIST, D. PACLI. - LN EP. AD COLOSS. m 

quc «1111 actiTae vilse, el InuUectu $pirUnaH, id est A « bilis, prtmogenitus omnls creatune : quoniam In 



cognitione Bpiritualium rerum qwe sant eontem- 
plaliTaeYitae. Et magnum est utique plene scirequid 
Deiis ?elit in omnibus rebus activae vei contempla- 
livae vitae. Impleamini, dico, ita ut postea amtuletU 
bene operando, id est agaiis opera bona, digne Deo^ 
id est ita ul sitis digni eo praemio, ita , silicet am- 
buletia per omnia negotia activae vitae et contem- 
plativae, piacente$ Deo^ el in omni bono opere frue» 
iificanUiy in majus; et per hanc vitae puritatem 
creicentee ttt $eientia Dei ; id est in cognitione dei- 
tatis. [Ambrosius] Incrementum operumeorum cum 
sclentia fieri vult ut non ignorent ildei suae spem, 
id esl rem speratam quam crederent. Tunc enim ru- 
mi el slablles erunt, si advertant quae pro llde pro- 



c ipso condita sunt universa in coelis, et In terra 

< visibilia et invisibilia. Sivetbroni, sive domina- 
c tiones, sive principatus, sive potestates, omnia 
c per ipsum et In ipso creata sunt. Et ipse 1S9 
c est ante onmes, et omnia in ipso constant. Et ipse 

< est captit corporis Eccleslae qui est principioiti 
c primogenilus ei mortuis, ut sit in omnibus ipso 
c primatum lenens. Quia io ipso complacttit omoem 

< plenitudineiu inhabilare, et pereum reconciliari 

< omniainipsum,pacificans per sanguinem crucis 

< ejus, sive qnae in terris, sive quas in coelis siint« 
Qtcj erlpuit no$, etc. Quasi dicat : Qui Ita dignos 

nos recit, quod in baptismo eripuit no$y similiter e| 
vos, de potestate tenebrarum^ id est ignorantiae pec- 



missa sunt. In omni^ etc. Oramus ut ita impleammi ^ catorum, daemonum qui vcre dominabanlur nobls. 



et promoveamini, et post hanc promotionem ora- 
miis ne relabamini. Yos, dico, confortaii a Deo in 
omni virtute^ id est in castitate et caeteris. Gonfor- 
tali, dico, $ecundum potentiam claritati$ ejm^ id est 
ab eo qui vos illuminare potuit. Vel ita, conrortati, 
dico, $ecundum potentiam claritati$ eju$f id est se- 
cundum quod ille bene potest vos confoi lare qui est 
claritas Patris, id est Fitius ; vel, secundum quod 
vobis claram cognitionem dcdit. Yos, dico, manen- 
tes in omni patientia^ contra adversa habita, et in 
longanimitate diutini laboris. El hoc non ei tristitia, 
vel ex necessitate, sed eum gaudio gratia$, etc. Hac- 
tcnus dixit unde gralias egit, et quid orat eis. Hie 



Diabolus enim et angell ejus captivaverant praedes* 
tinatos ad Dei gloriam, a Redemptore autem nostro 
foras missl qui domiiiari iiifidelibus soVebant intrio- 
seciis,fideIesoppiignanl exlrinsecus, scd non expug- 
nant.(2) Et transtulit nosde mundo in regnum Filii^ 
id est nt cssemus regnuin filii. De quo ipse dicit : 
Regnum meum non e$t de hoc mundo (Joan. xviii.) 
Non ait non est hic, sed non esl hinc, quia peregrl- 
iiatur quidem in mundo ; sed est iu mundo. Regno 
enim siio dicil : De mundo non e$ti$ {Joan. viii), $ed 
ego elegi vo$ de mundo (Joan. xv). Erant de tnundo 
quando ad mundi principem pertinebant. (5) Yel \12 : 
Eripuil nos de potestate teiiebrarum, id est de in- 



jam incipit ostendere quod lex non prodest, sed no- q ferna Jn quo tenebamur a diabolo tam ei proprio 



cet, el Ghristus suflicit ad omnia bona ; quod pos- 
stiiit sclre ex eo, quia ipse et alii aposloli qui In 
legalibus fuerant, eis dimissis adChristumconfuge- 
ranl, quasi dical: Pro vobis oramus. Yos, dico, gra- 
tias agente$ Deo et Patrif qni solus potest recreare, 
quia Deus ; et vull, quia Pater ; qui etiam vos, gen- 
tiles, stcul nos Judaeos fecit digno$ in partem $orii$ 
eanct&mm^ id esl in parllcipationem haereditatis, 
quae torte datur sanclis, id est divina voluntate. (t) 
Yolunlas enim Del in humano genere sors est, apud 
quem non est inlquitas, sed omitia facit per jusiiliain, 
elsi occollam ; per quaih haereditas aeterna dalur, 
qulbus vult. Undeel Ipsahaereditas sors dicitur, quae 
non roerilis, sed electione divina datur sanctis, sci- 



quam ex delicto Adae ; et iranslulil nos tit regnum^ 
scilicet quando altollens nos de imo tariari, indiixil 
in coelum cum vero Filio suo. Jain enim credcntes 
qui fixa meiite devoti sunt exeuntes dc saeculo, duce 
dextrae Patris angelo, iiiducuntur in coelum. FUH^ 
dico, dilectionie stiar, qtios scilicet diHgit. Ita et nos 
per eum diliget ; sine eo odiosi erimus. (4) At- 
tende diligenter quod dicit, tflii charitatis suae. Si 
charitas qua Pater diligit Fillum, ct Patrem diligil 
Filius, ineffabiliter couimunitfnem demonstrat am- 
borum, quid convcnientius, quam ut ille proprie 
dicatur charitast qui spiritus est communis atnbo- 
busT Alioquin si In illa Trinitate solus Spiritus est 
cbaritas, profecto et Filius non solius Patris, sed 



licel paCriarchis et prophetis, et ideo per gratiam D etiam SplritussanctiFiliusinienitur. Non cniin dixit 



nou per legem quaerenda est, [Ambrosius] Per gra- 
tiam enim dignatus est advocare et inducere geiites 
in proraissionem Judaeorum. Dico quod nos fecit di- 
gnos ; et hoc non in lege, sed in lumine^ \d est per 
enm qul est lumen de lumine, cujus gralia illumi- 
namur quod iex non poluit praestare. Yel, dignos 
nos fecil, ponendo nosin lumine, In clara cognitione, 
a qua devians cadlt in tenebras. 
Ybrs. 15-20. — < Qui eripuit nos de potestate 

< tenebrarum, el transtulit in regnum filii dilec- 

< tioms suae, in qno habemus redemplionem et re- 

< missionero peccatorum. Qui est ima^^o Dei invisi- 



Filii sui, quod si dicerel verissime diceret. Sed ait, 
filii charitatis su£. Filius ergo est etiaiu Spirilus 
sancti, si non est in illa Triniute charitas Dei, hisl 
Spiritus sanctiis : quod ciim sii absordissimum, 
restat ut non solom ibi sit charitas Spiritus sanclus, 
sed propter illa de quibus satis disserui, proprie sic 
vocetur. Quod vero dictum est, filii chariutis suae, 
nihil aliud intelligatur quam Filii sui dilecti, quam 
Filii substantiae stiae. Gharitas enim Patris ejus 
natura atque substantia est, ut saepe diximus. El 
ideo Filius charilatis ejus, nullus est alius quam 
qui de stdl)stantia ejusest genitus. In guo habemM$p 



(i) August., in psal. xxx. 
(i)Id.. inpsal. V. 



(5) Id., super Joannem. 

(4) 1d., in 1. XV Ue civit. Dei 



103 PETRl L0MBARD1 164 

elc.Quasi dicat : Translulil nos »nregnum Filii iicr A anima totum corpus nostrum animatet viviflcat,sed 
«|uem et redeinit nos. Et lioc est quod ait : iit qiio 
Filio nos Jud;ei hatemui redemptioncm, Aliter non 



iremus in coclum. Redcmptioest, deslructa potestalc 
diaboli, facultas libertatis, quse vobis est data fuso 
illius sanguine qui nullum liabuit peccatum. (5) Ut, 
quia diabolus illos merilo tencbat quos peccati reos 
conditione mortis obstrinxit, bos per eum merito 
dimitteret, qoem nullius peccati reum immerito 
poena morlis affecit. Hac justitia victus, et hoc vin- 
culo vincius est fortis. Et ideo non est opus aliis 
hostiis, quia per eum, liabemus redemptionem et re- 
mistionem peccatorum. Quotidie si peccamus, et uon 
est opus aliis, et bene hxc per eum fuit, quia ipse 
est, qui est iinajo, Dei Palris, id est pltMie similis 



in capite omnibus sensihus sentit, ideoqiie eapiti 
cuncta subjecta snnt ad operandum; jllud autem 
supra locatum est ad consulenduro, quia ipsiusanimic 
quae consulit corpori, quodammodo personam gerit 
caput. Ibi enim omnis sensus apparet, sic in uni- 
verso populo omnium sanctorum, tanquam uni cor- 
pori, caput cst homo Gbristus, quos omnes ab Abcl 
usque ad nltimum juslum Sapientia Dei iiluminat, 
quaepleuius fuit in Chrislo. Aliter cnim caeteri sa- 
pientes sunt, aliter homo Christus, qui ipsius Sa- 
pientiae per quam Ount sapienles quicunqne homi- 
nes,non solum beneficium habet,sedetiamper8onani 
gerit, veritate ipsius et gratia plenus : et ideo om- 
nium qui de plenitudine ejus accipiunt, caput ^t. 



Patri, et de Patre. (G) Imagoergo Patriscst, quia B Ex quoapparet quod Sapientia Dei, id ^t Verbiim 



de ipso est, ct nihil disiat ab ipso. Non ita homo est 
imago Dei. Homo enim est imago Domiiii imitando, 
sed non qualis imago est Filius. Aliter enim est 
imago Dei in fllio, aliter in homine ; sicut aliter 
est imago regis in nummo, alitcr in Filio. Nos su- 
rous nummus, in quibus imago Dei est ; Christus 
est Filius, qui hoc est quod Pater. Nulla imago Dei 
coli debet, nisi illa quae hoc est quod ille ; nec illa 
pro ilto,sed cum iIIo.(7jlmagoDel,dico,in»i«W/fV 
id est incomprehensil)ills, nec coepit cum creatura,' 
imo ipse primogenitu* omni* ereatnrte, id est ipse 
solus, et ante omnem creaturam est genitus. Alia 
sunt creatura ante quae omnia ipse est genitus. Hic 



non sic assumpsit illiim hominem ut eaeteros, sed 
multb excellentius, niultoque sublimius, quomodo 
ipsum solum assumi oportuit, In qno Sapientia bo- 
minibtts appareret, sicut eam visibiliter decebal os- 
tendi. De caeieris enim sapientibus recte diei, quod 
habeant in se Yerbum Dei per quod facta snnt omnia; 
sed de nullo eorum recte dici potest, Verbum caro 
factumeit {Joan, i).Homoergoexoenentiu8 assump- 
tus, quasi personam Sapientiae Dei gerit, ut caput, 
in quo omnes scnsus, personam aiiimae quae toium 
corpus vivificat. Sed cum £cclesia ab Abel coeperit, 
quomodo homo Christus caput est eorum qui lunc 
fuerunt?Bene, quia ipse ^u t e<l prlifrtpf « m Ecdesiae, 



ostenditur coaeternus Patri. Et vere genilus est ante /« sccundum divinitatem, idest fundator Ecclesue, quia 



omncm creaturam, quia in ipiOt id est pcr ipsum, 
univena condita mnt. Ecce hic ostenditur coomni- 
potens Patri, et ila in nullo Filius minor est Palre. 
Universa dico, quae sunt in calii et in terra tiiibilia^ 
ut sof et luna, et inviiibilia, ut angeli et animse. 
Sitfe l/irofif , iive dominationei^ iive principatui, iive 
poteitatei. Etiam haec altissima, per eum facta sunt. 
Omnia prorsus per eum creata iunt, quia etiam ele* 
ment.i. Unde omnia, et in ipto sunt, id est ipso au- 
clorc vivunt. Vel, omnia per ipsum crcata sunt, el 
ita, pcr ipsum, qnod ante crant vita ' in ipso. Vel 
ita pcr ipsum omnia creala sunt et omnia in ipso 
sunt, id est eum non excedunt, qiiia immensus est, 
et ideo extra substantiam ejus esse ifon possAnt. Ei 



•mnes justos qui ab Abel usque ad ultimum Justum 
generantur virtute divinitatis et misericordi» suae 
dono iliuminavit. Secundum bumanitatem eUampo- 
test dici principium Ecclesiae, quia super fidem hu- 
manitatis ejus fundata cst. Et bene. Ipse est caput 
et principium, id est rector et fnndaior, quia ipse 
est primogenitui ex mortuii, primus mortiioram ad 
iinmortalitatcm resurgens. [Ambrosius] Sicut enim 
natus cst ante omnia de Deo, ut omnia crearet, sic 
itenim de virgine natus homo primus resurrexit, ut 
quod creaverat restauraret, ut semper sit primus et 
princeps. Undc subdit : Ul per hoc iit ipie in omiii«* 
^us, lam prioribus quam sequentibus, Unen$ prima' 
/tcm, id est dominium, quia potest alios susciure. 



tpse, non modo aetemitate et potentia, scd etiam D Et bene primatum habet, non solum quia priinogc- 



dlgnitate, eit ante omnei , nullus est ei aequalis 
etiam secundum quod homo est. 

Et sicut oinnia creavit, ita et ipio comtant omnia 
qui omnibus secundum divinitatem infusus omnia 
tustinet et regit. Et cum talis sit ipie secunduro 
etiam hominis naturam, at caput eorporii sui, sci-> 
licet Ecclesis quse unita est Christo gratia ct natiiva 
ut capiti. Dum igitur dicitur caput corporis, id est 
Ecclesiae, quia ila se Iiabet ad Ecclesiam, sicut ca* 
piit ad corpus. (8) Providet enim Ecclesise, et rcgit 
cain, et iti ipso sunt omncs spirituales sensus Eccle- 
si», uti in capite omnes sensuscorporis. Siciit cnim 



nitus est, sed etiam quia complacuit Trinitati omiieifi 
plenitudineminhabitaret el per eum reeoncitiari omnM, 
id est placuit Trinitati, quod in ipso omnis pleni* 
tiido scientiis ct virtutum non modoesset, sed habl- 
taret. Et rcconciliaret omnia, id est Judaios et gen- 
tcs. Attende quod plenitudo recte dicitur in ipso esso 
ct manere, qtiia omnia potrst per se, tit nihil excep* 
tum sit, quod per eum non (lossit pnestari. Unde 
ait : Sieut PdXci vitam habet in u^ iic dedit et FiUo 
vitam habere fe iometipio (Joan. v). Sicut emm ius^ 
citat mortuoi et vtm/ica/, mc et Filius tfuos vutt viti • 
ficat (ibid.) et sic ostenditur pecfectus Deus ,ease 



(5)Augiist.,DeTrinU. 

(^]r - • 



id., De decem cbordis; 



(7) Id., ad Januarium. 

Wid.,- 



De agoueChristianorinn. 



GOLLEGTANEA IN EPIST. D. PA13LI. — IN EP. AD G(H.OSS. m 

Omnia, dico, tendeniia m ipsum, qui est lumen ve- A que diffidenduai non esU Si enim roortalis et mor- 



rnin ei a^ernuni, id est aoCerna veritas. Yel, recon - 
ciliari in ipso, oblato Deo placuit per ipsum recon- 
ciliari omnia. Et ipse est, pacificans^ id est paciii- 
cavit non gratis, non per aliam hostiam, sed per 
^anguinem cruci$ ejus^ id cst per morlem crucis 
ejus, quse cst turpior mors. Pacificavit dico, $ive 
mim in exliSf $ive in terris swUy id cst coelestia et 
tcrresiria, quia patet homini introitus in ccelum. 
Tel, qiiae in coelis sunt, id cst sanctos, qui jam sunt 
in coelo ; et qu« in terris, id est sanctos, qui adhuc 
in isia vita sunt. 

Vcis« Sl-^Sd. — f Ei vos cum essetis aiiquando 
< alienati, et inimici sensu in operibus malis, nunc 
I autem reeonciiiavit in corpone carnis ejus per 



tuus potest reconciliare, jam immortalis polest om- 
nia facere. Si tamen, elc. Hic monct quod in fide 
Gbristi et spe perseverent. Ideo enim tot et tanta dixe- 
rat deGhristo,utponaut spem in eo solo, in quo om- 
nia bona siint, non alicui elementorum, vel angt^lo- 
nim se subjiciendos putent. Ilic enim solas colen- 
dus, et ad hunc non est aestimandus quisqnaro. 
Quasi dicat : Exbibeat vos dico, tamen bac condi- 
tione, si permanelis in fide fundati^ id est firmi, 
non fluctuantes, et stabHes^ ut per vos non receda- 
lis ; ei immobiles, alio impellente a spe Evaiigelii, id 
est si estis stabiles in spe praemii, et ab ea iromo* 
biles, quse promittitur in Evangelio. Si baec fece- 
rint, exbibcbunt eos Deo. Aliler enim non prodest 



« mortera, exhibere vos sanctos et imroaculatos et ^ eis Ghristus. [Ambrosius.] Quod Evangelium tenere 



t irreprehensibiles coram ipso, si tamen perroanetis 
« in fidefundati et stabiles etjmmobtlesa speEvan- 
4 gelii quod aiidistis, quod praedicatum est in uni- 
€ versa creatura qiue sub coeloest, cujus factus sum 
« ego Paulus minister, qui nunc gaudeo in posses- 
c sionibus pro vobis, et adimpleo ea quae dcsunt 
( passionum Ghristi in carne mea pro corpore ejiis 

< quod esl Ecclesia ; cujus factus sum ego niinister 
« secimdum dispensationem Dei, qnae data est mihi 
c in vobis, ut impleam verbum Dei : mysteriuiwi quod 
« absconditum fuit a sa^culis et generationibtis, nunc 
• aiitem manifestatum 190 ^st sancti$eju8,quibus 

< voluit Deus notas facere djvilias gloriae sacramenti 



debetis, quia audistis^ id est intellexistis. Et prius 
est reverti. Melius est viam veritatis non agnoscere, 
quam post aguiUro retroire. Quod Evangeliuro prof- 
dicMm e«<, et manet, in universa creatura quw su^ 
ccelo e<l, id est in universis bominibus qui sunt nova 
creatura, quotquot ubicunque sunt. Yel ita, prsedi- 
catum est in universa creatura neva. Hoc ncm mu- 
tatur. Qua; tamen nova creatura modoesl sub cceto^ 
adhuc peregrina, sed tandem perveniet ad gloriam. 
Cujusy Evangelii pra^dichndi, ego Pauius factus sum 
mimuer. Et ita potestis scire quod venim est : Qui 
luinc Ephesi positus in carcere pro Evangelio, gau- 
deo in pasbionibus, quia non credentes proficiunt. 



« httjus in gentibus, quod est Gliristus in vobis spes ^ Quas sustineo, pro vobis, conflrmandis in veritate 

EvvLni^eWu et adimpleo ea passionum Christi quw de' 
sunt. Suas passiones dicit esse Ghristi ; quia nostras 
passiones, qui sumus Ghristi meinbra^ Ghristi sunt. 
Quasi enim unus homo nna persona est caput cura 
corpore, idest sahator cumsalvandis. Si ergo in mem- 
bris Ghristijes, quidquid pateris ab eis qiii nen smiC 
in menobris Ghristi, deerat passionilms Ghristi (9). 
Ideo additur, quia deerat, mensurara implens, non 
sttpcrfundens. Tantura pateris, quantuin ex passio* 
nibus tuis inferendum erat universas passioni Ghri- 
sti, qui passus est in capite nostro, et patiiur in 
membris suis. 

Ad comrounem faanc qnasi rempublicam nostram 
quisquis-pre-mftdattTVtroeftsoIvitquod debet,et pro 



« gloriae, quem nos annuntiavimus corripientesom- 
« nera hominem, el docentes in omni sapientia ut 
< exhibeamusomnemhominemperfeoturo inGhristo 
4 lesu : iu quolaboru certandoeecundum operatio- 
« nein ejus, quam operatiir in me in virtute. » 

£i vos cum, etc. Qiiasi dicat : Et ut specialiter lo- 
quar, et vos^ oGoIossenses, pacificavit et reconcilia- 
vit Deo, cum^ id est qtiamvis, etsetis aUquando alie- 
nati a Deo, id est nihil c«m Deo habenles, et iui- 
mfct, contradicendo. Et lioc sensUf quia piUahatis 
bene agere. Yel «ecundum aliam litlerani potest 
legi, quod idem valet. Cum essetis aliquando et ini^ 
mici sensuSj \d est consilii ejus, quia non recepe- 
runt qose pcr Moysen mandavit Deus devotis idolis 



suis, vos, dico, degentes actu in operibus maUs, D possessione virium nostrarum quasi canonem pas- 



Nunc autem, Quasi dicat : Aliquando iales eratis, 
nune autemj et in hoc tempore gratise, non in alio, 
reconciliavit vos' remissione peecatorum^ in corpore 
carnis ejus, id est fragilitatis ejus, id est in corpore 
suo passibili et mortali. Et hoc, per mortem ejus. 
Reconciliavit dico, exhibere oos, ad hoc, id est tan- 
dem exhibeat, id est repraesentet vos satutos virtu- 
tibus, et immaculatos a peccatis^ et usqiie adeo quod 
irreprekensibUes.qmSi tuncnihilmalieratineis. Irre- 
prehensibiles dtco, coram ipsej qnia omnia videt. 
Vei repraesentet, coram tpso, qui tunc ei praesentes 
eritis, videntes eum sicuti est facie ad faciero, de 

(9) August., in psal. i.xi. 
Pateol. CXCIL 



sionum inferimus paratoria plenaria nostra passio- 
num non erit, nisi cum saeculum flmtnm erit. Vel, 
ea passionum Ghrtsti, Id est quae Ghristus sustinuit, 
vel quae me sustinere praecepit. Quae adhuc, desunt 
adimpleo, id est paratu» sum pati. Et lioc non in 
nieis, sed in came mea, Vel, desunt non in carne 
ipsius Ghristi, sed in came mea. Et haec patior, pro 
corpore ejuSy multiplicando, quod est Ecctesia, Quasi 
dicat : Non de alio corpore dico nisi de illo qaod 
est Ecclesia, cujus corporis ego faclus sum mimster^ 
ut ei ministrem spiritualia. Ministerdico, ucundum 
dispensationem Dei^ quc data e«t miki in vobis, id cst' 



«67 



PKTRI I.OMBARDI 



268 



ad hoc faclus suin minister, ut ci (lemuiii dispenscm A in omni sapientia, non sumus c^ci ut pseudo, sed 



actii per graliani apostolatus mihi crediti a Deo in 
vobis. Yel ita, cujus Evangelii ego factus sum nii- 
nister, secundum dispensationein IVei, id est sc- 
cundiim graiiam apostolatus milii a Deo dispensati. 
Quof data est mihi in robis, Tanlum est enim qiiod a 
ineis discipulis praidicatum est volus, quaiit:im si 
a me ipso. Ministrum Evangelii intcr gentes, a Deo 
per Christum factum se esse dirit. Ad quid autem? 
Ostendit, scilicet ut mysterinmy a Deo suscepliiin per 
idoneum ser^'iiiuni, impleatur, qnod ignotum cuin a 
soeculis fuit, scilicet mysterium naiivitatis ex Deo, et 
nalivitatis ex Maria, et salvationis gentium ct totius 
operis Cbrisli .Unde subdit, ut impleatur. Quasi dicat : 
Dnta est mihi dispensatio ad hoc, ut impleatur. Et 



docemus, in omni sapieiilia. Vera sapientia est in 
discipliiia Dominica, scilicet cum Christus agnosci- 
tur : quod Apostolus magna cum diligentla agere 
teslatur, ut erudiens bominem in bac sapientia, 
consummatum exbibeat eum Dco. Unde subdit : Vt 
exhibeamus , id est ofTeramus Deo in sacrificium , 
omnem hominemy tam Judasuni quani Gentilem, per- 
fectum, non in lege, sed in Christo Jesu, id esl in 
iiitcllectu mysteiii Christi, in quo, id esl in qua re» 
scilicel ul oinnis sit p.^rfcctus iii Christo, et taboro 
certando conlra rebellcs, secundum operationem ejus^ 
quam operatur m tite virtutet miraculoruro, id est 
certo contra perftdos adjuvantibus roe signis virl'> 
tiim, per qu% vita infidelitatis comprimitur, ut qui 



rmpleium ostendam, ffcr6um, idestdispositionemvel " vcrbis contradicunt, virtuti cedant. Quasi dicat 

ordinationem Dei, id est quod Deus praeordinavit de 

vobis gentibus, vos scilicet pcr Chrisli incamatio- 

nem salvari. Iloc dicit, ne videatur salus non esse 

promissa gentibus. Quod verbum est mysterium, id 

est occultum. (10) Quia si erat notum : In principio 

trat Verbum (Joan. i), nusquam erat iectum : Ver- 

6tt»i earo factum est, ctc. (Ibid,), Qus ad sacramen- 

tum incarnationis pertinent. Unde : Abscondisti hcec 

a sapientibus , et reretasti ea parvutis (Matth, xi). 

Quosdam enim Platoniconim libros ex Graeca iingua 

in Latiiiam versos vidi, et ibi legi, non quidero his 

verbis, sed ha)c qiiidem oninino multis et multipli* 

cibus suaderi rationibus, quod in principio $rat Ver^ 



Labori meo adju. git Deus miracula ad confinnatio- 
nem. 

CAPUT II. 

VcRs, 1-5. ~ t Volo enim vos scire qiialem sol- 
c licitudinem habeam pro vobis, et pro his qui sunt 
c Laodiciae,etquicunquenonviderunt faciemmeani 
c iu carne, ut consolentur corda ipsorum, instructi 
c in charitate, et in omnes divitias plenitiidinis in- 
ctellectus in agnitione mysterii Dei Patris etChri- 
c sti Jesu, in quo sunt omnes thesauri sapientix el 
c scientiae absconditj. > 

Volo enim. Quasi dicat : Ideo hoc refero de me 
vobis, quia velo vos scire qualem soUicitudinem ha- 



bum^ et Verbum erat apud Deum; sed quod Verbum „ ifeam pro vobis, ut ea intellecta quaeratis in Chrisio 



2aro factum Mt, non legi. Indagavi quippe in libris 
▼arie dicturo^ quod Filius sit in forma Patris ; sed 
quod eiinanivit se, non habetur in illis. Recte ei^o 
illud verbum diciiur mysterium, id est occultum. 
Quod absconditum fuil a sccculis^ id est a principio 
saeculorum : et absconditum fuit generationibus om- 
nibus, non cuidani parti tantum, nisi cui per Spiri- 
tum sanclum revelavit. Nune autem^ id esl in lein- 
pore gratiae, mttnifestatum est^ non omnibus, sed 
sanctis ejus^ humilitate parvulis. Nec his omnibus 
plene innotuit, sed his tantum, quibus voluit Deus^ 
ex sola gratia notas [acere divitias glori(e sacramenti 
tujus, id est copiosam gloriam tam digni sacramen- 
ti, in quo sunt multa, scilicet fides, remissioi justi- 



perfecti fieri. Et recte ait, pro vobis. Non enim mi-> 
nus pro his quos non vidit soliicitus erat, quaro pro 
his quibus praesens praedicavit; nec roinori aflectu 
diligebat quos non viderat,quaro caeteros apud quos 
erat. Et nbn soium pro vobis, sed etiam pro his qui 
sunt Laodiciter^ quia et hi a pseudoapostolis pne- 
venti erant. Et pro his adjacentibus vobis, qulcunque 
non viderunt faciem meam in earne, etsi scientiaoi 
audierunt. Et ad hoc intendo ut ipsi vobiscum con- 
solentur corda sua. Ipsi, dico, instructi in eharitate^ 
quani peus ad nos ha*buit, qui pro nobisFiliuro tra- 
didit. Iloc si quis altendit, potest se in hac miseria 
consolari, quia perpendit calcata superbia, per hu- 
niilitatem, ad patriam posse reverti. (11) Vitiorum 



tia» dona Spiritus sancti, futura beatitudo. £t idco d namque oronium, superbia causa est. Ad hanc con- 



dicit divitias, sacramenti dico, eiislenlis; in genti- 
bus : quod^ sacramentum est Christus in vobis, genti- 
bas, id est illud sacramentum est Christi incarnatlo 
per quam salvantur gentes. Ita est in vobis, ut sit 
spes gloriXy id esl ut per euin speretis gloriam sine 
l6ge. Quem^ id est qu^Iem Christum, nos apostoli 
annnntiamusj quod sine lege salvatgentes. Nos dico. 



vincendam atqiic aufcrendam talis medicina coclilus 
venit ; ad elatuin hominem per superbiam Deus hu- 
milis descendit per misericordiam, graliam claram 
nuiuifesiamque comniendans iii ipso boiuine. Queui 
tanta pra; participibus 191 suis charitate suscepit. 
Ncque enim ipse ita verboDei conjuncliis,ut ipsa con- 
junctionc unus Filius Dei, et idem ipsc unus Filias 



eorripientes, id est arguentes, non solum vos, sed . homiiiis fieret, prascedenlibus sua; voluntalis meritis 

omnem hominem, qui deviat a veritate quam novit. fecit. Unumenim illuinesse oportcbat; essentautero 

Et docente^ omnero hominem, scilicet eos qui igiio- plures, si hoc fieri possel, non per Dei proprium 

rant veritatem. Vel contradicentes corripimus et douum, sed per hominis liberum arbitrium. Iloc 

convincimus, et obedientes docemus. Docentes dico, ergo praectpue ad humilitatem nobis commendatur. 



(10) August., in lib. Confess. 



(11) August., De spir. el litt. 



560 COLLECTANEA LN El^IST. D. 

Etinstrucli in agnitione Dei, luslrucU dico, per boc 
teutando, in omnei divitioi plenitudinis et intellectus, 
id e8t in onines copias intellectus plenitudinis, ut 
perfecte de divinis et bumanis iutcUcctum iiabeant, 
ul deanima, et de supernis spiritibus. Aliter enim 
ad cognilionem Dei nemo ascendit. Ideo dicit, divi- 
tias, ut de omnibus intcllectum pleue babeanl. Dico, 
instructi in agnitione Dei, non dico quantum ad 
opera, sed in agnitione my$terii Dei, ut sciatis, sci- 
licet quod est secretum et a paucis cognitum, de 
essenlia Dci. Dei, dico, Patns ChristiJesu, ut scia- 
tis, scilicct quod alia persoun est Pater a Filio, 
quamvis uuum et idem sit in subsiantia cum ilio. 
Ad quam cognilionem si tenditis, ad Cbristum tan- 
tum recurriie, quia ipse est in quo sunt omnes 
thesauri, id cst omiics copiae, SapienticB de divinis, 
et scientioi, dc humanis. Sed abscondiii, Et ideo ne 
mkemini si in Cbrlsioeslis, et eas nondum Invcnis- 
tis, quia non omnibus paient, nisi bis qui petunt 
et pulsant. Yel aliis non mutatis, ita potest legi 
iltiid: Consolentur corda sua, dico, instrucli in 
cbaritate» el in omnibus dimtiis^ alia liltera, pleni, 
intellectus, Ad qmdl ad cognoscendum, CLristiy quia 
est in Cfaristo. (12) A6a liltera id est Yerbum caro 
faclum, per qiiod humiliatuBi superbi redimuntur : 
et cum lego, Verbum caro factwm est (Joan. 1), in 
Verbo intclligo verum Dei Filium, in carne agnosco 
verum bominis Fillum, et utrumque simul Deum et 
hominem unaro personam ineffabilis gratiae largi- 
tate conjunctmn : (15) etideo Verbum caro Tactum, 
quod est Cliristus Jesus, babet tbesauros sapientiae 
et scientiae. Unde subdit, in quo sunt omnes tbesauri 
bapienticC et scientiae absconditi. 

Hsec duo intcr se ita distant ut sapientia de divi- 
iiis, scicnlia de bumanis accipiatur. Utrumque in 
Cbrislo agnosco. Et sapientiam in eo quod Verbum 
est apud Deum, et scientiam in eo quod nobiscum 
homo est. Omnia enim quae pro nobis Vcrbum caro 
Cactum temporaliter fecit et pertulit, ad scientiam 
pertinent. Quod nutem Verbum est sine tempore et 
loce , Patri coxternum , et ubique totum , ad 
sapientiam refertur. Scieniia ergo nostra Cbristus 
cst ; sapientia nostra, idem Chrislus est. Unde : 
Pienum gratice et veritatis, (Ibid,) Aliter totum 
secunduni aliam litteram, quae est. Vt consola^ 
iionem accipiant corda eorum^ cum fuerint instructi 
itt charitate in omnes dioittas pleniludinis intel- 
lectus^ ad agnitionem mgsterii Dei bi Christo Jesu. 
in quo, etc. yult Apostolus animos eorum fovere in 
charitate, et ut prompti Hcrent per Epistoiam agni- 
tionem recipere sacramenli Del, in Christo adver- 
tentes bas esse sapienttae et scientiae divitias, si 
agnoscatur Ghristus, in deitatis suae plenUudine 
adorandus. Et est ordo : Ad boc tendo, ut corda 
ipsorum consolationcm accipiant : quod erit, cum 
fuerint instructi In cbaritate Dei et proximi; et 
cura fuerint instructi, ad cognitionem mysterii Dei 



PAUU, — LN EP. AD COLOSS. «70. 

A in Cbristo, id est in agnitionem Cbristi, in quo est 
omne mysterium. Omne enim mysterium sacramenti 
Dei ih Cbristo est, ut qui eum cognoscit, omnium 
nolitiam etiam bal)cre videatur. Unde addit : Ipsi 
dico per boc tendentes, in omnes divitias plenitudi- 
nis iutellectus. Divitiae enim sapientiae et scientiae 
sunt, si Giristus agnoscalur, quia omnium poten- 
tiarum virtus in eo est. Ex coenim habent omnes, 
quare ct caput omuium dicitur, ut per ipsum omnes 
subsistere videantur. Unde recte subditur, in quo 
sunt omnes tbesauri sapienliae et scientiae abscon* 
diti. Omnis enim ratio scientiae totius crealurae su* 
pemae vel terrenae in eo est qui est caput et auctor 
omnium coelestium et terresUrium» ut qui bunc 
novit, nibil ultra quaerat, nec sapientiam nec virtu- 

B tem, quia agnovit eum in quo perfecta virtus esl, 
perfectaque sapientia. Quidquid alibi quaeritur, 
bic perfecte invenitur. Nam quid sapientius Salo- 
nione , quid prudenlius Daniele , quibus ideo prac 
caeteris Deus sapientiam dedit, ut in Daniele et 
Salomone ostenderei iofidelibus, se auctorem tbm 
sapienliae totius? Quod infideles non putant, quia 
non legunt in evangeliis et prophetis astrologiam, 
geometriam, et alia bujusmodi. Quae ideo despeeta 
sunt a nostris, quia nihil ad salutem pertinent, sed 
magis mittunt in errorera, et a Deo avocant, ut 
dum his student dispulalionum raUociDationik'.^6 
curam animae suae non agant. Qui vero Christum 
novit, thesaurum sapientiae et scientia; invenit, quia 

r id novit quod utiie est. 

Vees. '4, 8. — c Hoc autem dico, ut nemo vos 
( decipiat in subliniitate sermonum. Nam elsi cor- 

< pore absens sum, sed spiritu vobiscum sum 
« |;audens et videns orduiem vestrum, etikmamen* 

< tum ejus quae in Cbristo est fldei vestrae. Sicut 
c ergo accepistis Jesum Cbristnm Dominuni no- 
c strum, in Ipso ambiilate, radicali et superaedifi- 
c cati in ipso, et confirmati in flde, sicut et didi- 
c cistis, abundantes in illo in gratiarum actione. 
c Vidcte nc quis vos decipiat per pbilosophiam et 
c inanem iaUaciam seeundum traditionem bomi- 
c num, secundum elementa mundi, et non secun- 
c dum Cbristum. » 

Hoc auum^ etc. Coramendata sni mysteni digni* 
D tate , monet eos ne malonim colloquiis et aslutia 
iniquitatis sensus eorum recederet a Christo ; quasi 
dicat : Volo ut sitis instnicti, hoc autem dico ut non 
solum tendatis ad ea quae nondum babetis, sed ut 
nemo^ qiiantumcunque sapiens, vos decipiat^ in su" 
btimitatey ut videtur: quae sublilitas vel sublimitas 
non est, nisi sermonum, id est nisi in verbis. Qoia 
sapientes mundi arte quadam, minutiis dispntatio* 
nuni irretire gestiunt animas simplicium, ut tradi- 
tione-mundanarum reriim abstrahant eos a spe qoae 
est in Christo. Nam etsi, qu^si dicat : Ne dedpiat^ 
dico, et recte : video enim spiritu, quod apud vos 
gcritur. Ambrosius ] El hoc esl quod ail Nam 



(12) August., DeTrinit. 



(13) Id., De bomine assumpto. 



27! PETRI LOMBARIH 27i 

eCsi, a Yobis, corpore absens stitn^ $ed lameu, vobii^ A Patcr. Vel dum ait, secundum elemcnta, illos lan* 



cum $um ipiritu, sicut et spiritus Elisei fuit cum 
Giezi in via cuntis ad Naaman Syrum, ut acciperet 
sub nomine quic ipse non mandaverat. Quanlo niagis 
Apostolus ea quae diiit poterat videre in spiritu ! 
Major enim gratia fuit in apostolis quam in pro- 
phetis. Ideo ait , spirilu vobiscum sum. Sanclis 
enim datum est in spiritu videre remola. Ergo sibi 
caveant illi quorum actus magistrum non latent. 
Yobiscum sum dico, gaudens et vidensy id est quia 
video, ordinem vestrum, id est qnoniam unusquis- 
qne veslrum secunduro ordinem suum, vivit. Et 



git, qui quasi prudentius exponunl idola dicentes l 
Juno est aer, Neptunus est mare. Ideo cum diceret» 
secundum ' philosophiam, et inanem rallaciam , 
addit, secundum elementa mundi, quasi admonens 
non qualescunque adoratores simulacrorum , seJ 
quasi doctiores inlerpretatores signorum, cavendos 
csse. Yel fallaciam appellat quod de lege dicunt 
pseudoprsedicatores, et illa dicitur inanis, quia 
in hac falsiiate nulla est utiiitas; quod solet esse 
aliquando in falsis. Philosophiam dicit ea quibus 
hoc probare volunt, quod asserunt. Ei est sensns : 



videns firmamentum^ id est stabilitatem ejus fidei . Videte ne quis vos decipiat, trahendo ad legis obser- 
vestras qu^ in ChrUto est, non in lege. Per hoc vantias, per prophetiam, idestper rationesconqui- 
promptiores eos facit circa Evangelium, quia gau- sitas ad probandum vel improbandum : quod de 
dere se dicit in dtspositione conversationis illorum ^ lege dicitur; et pcr innnem fallaciam, scilieet per 
et fidei stabilitate, ut scientes unde placeatur Deo, Mlud quod probalur. Ne quis decipiat dico, agens 



in eo fierent Armiores. Et qnaudoquidem bene sla 
tiff, sicut ergo fidei fnndamento accepistis^ bona 
eniro fuit acceptio, accepistis, inquam, Jesum Chri- 
stum Dominum nostrum, ita ambulate, id est profi- 
cite non extra eum, sed in ipso ambulate^ dico , vos 
roinores, radicatiin acliva vita, ut arborum ad fruc- 
tificandum , et vos majores qui in contemplatione 
estis, super alios, wdificati et boc i« ipso^ id est in 
temploDei. Unde, scilicet aliis loquatur, etambulate 
in actione gratiarum confirmati in fide, ambulate, 
dico, sicut et didicislis, id est sicut accepisiis, non 
aktery et didicistis, cognitione, et habetis materiam 
gratiarum 



secundum tradiliones hominum, id est legalia; post 
exhibilam 192 enim veritalem, lex non est tradi- 
lio Oei sed hominum, el agens secundum elementa 
mundi, id est secundum lilteralem sensum,quiet de 
mundanis est, etnon secundum Cbristum. 

Vers. 9-14. — I Quia in ipso inbabitat omnis 
I plenitudo diviniutis corporalilcr, et estis in illo 
€ repleti qui est caput omnis principatus et potes- 
t tatis. In quo et clrcumcisi estis clrcumcisione 
< non manufacta in eispolialione corporis camis, 
t sed in circumcisione Ghrisii, consepulti ei in 
« baptismo, in quo et resnrrexislis per fidcm ope- 
• rationis Dei qui suscitavit illum a mortuis. Et 



„ " ^ j , r '^'"''"'s "C' qu» suscitavit nium a mortuis. Et 

Vos dtco, abundantes, donistri iUo, qui solus dat ^ . vos cum mortui essetis in deliclis et praeputio 



incrementum. Et in hac ambulatione, videte ne quis 
wfsdecipiatperphilosophiam [Ambrosius] terrenam, 
pcr quara solent seduci, qui cnpiunt prudentes ju- 
dicari in muudo. Et eamdem signiflcaiionem subdens, 
perinanem faUaciam, Terrenaenim philosophia argu- 
tilset subtilitate minutiarum componitur, et decipit, 

dumverisimilibuscausisetcommentitiisrebusniltam 
▼crum aestimant qaam quod conspicitur, et inlelli- 
gilur in elementis,quaterrena philosophia, secundum 
traditionem hominum, (14) agentium secundum ele- 
menta mundi, et non seeundum Christum, in aliqua 
parte, id est non est a Deo ordinata, sed ab omni- 
bus tradita. Tradideruni enim philosophi, quos ho 



I carnis vestrae convivificavit cum illo, donans vo- 
€ bis omnia delicta, delens quod adversus nos ernt 
€ chirographum decreti , quod erat contrariura 
« nobis. > 

Quid in ipso, Christo, inhabital pleniludo divinitatis 
omnis id est omnino inhabitandi, ut etiam personu* 
liler sitei unitusquod non estin aliqua creatura. (15) 
Deus quidem ubique praesens est, et ubique totus 
praesens, nec tamen ubique habitans, sed in templo 
suolanium et capiiur habitans ab aliis amplius ab 
aliisminus, sed de solo capite nostro dicitur: qula 
in ipso inhabitat pleniludo diviniutis, et hoc, cor* 
poraliter, non hoc ideo dicit,quia corporeus sit 



nem nonnosfifinAft/>i iiAVirmn^ ^^i ».». , . . .. •^»*hui« ih Mrmpio 



nem non posse nasci de Virgine, vel mortuum revi^ 
▼ere, considerantes elementa, id est has creaturas 
idsibiles, in quibusex commistione seminis anima- 
liagenerantur, et quod moritur non iterum vivit. 
Ideo monet traditionem istam cavere velut inanemi 
et fallacem. Philosophiara dicit non a Deo ordina- 
taro, sed ab imbecilliute ratiocinationis humana 
quae potentiam Dei intra conscientiam suam coarctat 
non aliier credens facere vel posse quam carnalis 
ratio suadet, qu% omnino cavenda est, quia mundi 
cultrixest non Dei, et aChristo retrahit in quo 
perfectio divinitatis est, quia omnla habet qua; 



i\i} ,^"g» 'n »^rm. quodam. 
(15) Id., ad Dardanum. 



manufacto olim non corporaliier, sed umbratiliter 
habiiavit, id est praefigurantibus signis. Omnes aulem 
lllae observantiae umbrae fuenint futuronim. (16) 
Non ergo quia divinitas corpus sit, sed propter um- 
branim comparationem legalium, dixit, corporali- 
ler. id cst completive, quia in illo implentur om- 
nia, ut qiiodammodo sit corpus et impletio umbra- 
rum legis. id est significalionum illarum ipse sii 
veritas. Sicut ergo ipsae figurae translative non pro- 
priedicta; suni umbrae; iia cum ait plenitndinem 
divinilatis in Christo habilare corporaliler, irans- 
lato verbousus csi. Qui ei^o dicit carnales obscr- 
(I6)Id.,8i!perGenesira. 



K5 COLLECTANEA LN EPIST. D. PALLl. - IN EP. AD COLOSS 374 

ad omnia sufficientein. Vel cisione iiihil At ntsi quod cutis aufertur. In eodem 



umbrarum , liec Deum 

certe ideo dicit, corporaUter, quia in Christi cor- 
pore qnod sumpsit de Virgine tanquam in templo 
habitat Deus. (17) Quid ergo interest inter caput et 
membra coetera, quae etiam (emplum ejus sunt» quia 
in capite nostro habitat oronis pleniiudo divini- 
laUs, iu qued omni gratia plenus est, sed non ita 
habitat in sanctis» sicut et in nostro corpore ines* 
sensus singulis meihbris, sed nonquantum in ca- 
capite. Ibi enim auditus» visus est, et olfacius, et 
gustus, ettactus, in csteris autem solusest tactus. 
Ita in Christo habiut omnis plenitudo divinitatisi 
quia ille est caput, in quo sunt sensus, tn sanctis 
vero quasi solus tactus esl, qnibusdatus Spiritusad 



sciisu potest legi liltera nostra sic, non manufacla; 
in eispolialione corporis carnis, id esl corporis quod 
estcaro. (18)Non igiturduas res intelligi voluit.quasi 
aliud sit caro, aliud corpus carnis ; sed quia corpus 
mulUrum recum nomen esl, quarum nulla caro 
est, quia non omne corpus caro est. Non inquam 
tali circumcisione eircumcisi estis, $ed in circum' 
cisione Jesu Chrisli, id est, circumcisione spiritali. 
ubi omnla vitia amputaU sunt, quia solus Christus 
faclt. ConsepuUi. Ilem ; hoc in Cbristo consecuti 
estis, quia estis consepulti in baptismo, id est ad si- 
militudinem sepulturae ejus, baptizati scilicet nC 
jara non videantur quod fuerunt, scilicet veteres 



,, ^ ^„„ j^,„ uvii Yiuciiiuur quoa lueruni, scincet veteres 

mensuram. Pra>terea est aliud quo interslt plane B peccatores, sed novi justi; sicut Christus in se- 



iuier illud caput, et cujuslibet membri excellentiam, 
q'iia singulari quadam susceptione hominis factus 
cst homo ille una persona cum Verbo. De nuHo 
cnim sanciorum dici poluit vel polest, vel polerit : 
Verbum caro factum est (Joan. 1). NuHus sancto- 
rum qualibel prsesentia gratiae Unigeniti nomen ac- 
cepit (ibid.). Ut quod est ipsum Verbum ante se- 
cula, hoc simul cum assumpto homine diceretur, et 
est summa omnis intelligcntia talis : In ipso inha- 
biUt omnis plenitudo divlnitatis corporaliter, id est 
▼craciter et solide. 

Et estii. Quasi dicat : In eo habiUt divinitatis 
plenitudo. Et in illo qui ita pleniis est, vos estit 're- 
p/c/f, donis Spiritus sanctl, quod non sunt elementa. 
IncredentibusenimSpiritus saiictus habiut, quod 
elemenlis concedi non potuit, quia indignum erat 
invisibilem et incorporeum habitare in substantia 
visibili et invisibili. Audiant ergoet veniant cultores 
elementorum et credant in Cbristum ut fiant ma- 
jores eorum quos nunc colunt. Ideo ait, in illo re- 
pleti estis, qui creditis in Cbristo omnem plenitu- 
dinein habitare: quod negantes contra Chrislum 
sunt. OtiiCliristusest caput, non modo hominum, 
sed etiam principatu$ et potestatis angelicae. Et vos 
crgoreplere potest, quisupernos civcs repiet. Jn 
quo. Monuit ne per prophetiam a Christo recedant, 
nunc monet ne a pseiidoapostolis seilucti caeremo- 
nias legis recipiant. Quasi dicat, Estis repleli in 



pulcro positus non videbatur. In quo Cliristo et 
resurrexittis, in novitate vitae ambulando. Et hoc 
non per aliud, sed per fidem operationis Dei, id est 
quam Deus operatur in eis. Vel, per fideni opera- 
tionisDei, id est per fidem Dei, de quo credunt quod 
exemplo Christi, suscitabil illos. Unde subdit, 9M1 
suscitavitillum^ idest Christum, a mortuis. Hoc pf»r 
miliit ad probandum quod resurgeut illi etiam im- 
mortales. Unde subdit : Et, per hoc vos etiam Gen- 
tiles, jam certitudine spci , convivificavit , id est ne- 
cundum corpus et animam vivificavil, cum i7/o, 
Christo, id est ad similitudinem ejus. Convivificavit 
dico, cum, id est quamvis prius, essetis morlui in 
deiictis^ non sentientes mala vestra. Delicta dicit, 
quod reliquerunt legem naturae. Et mortui, in pra:* 
putio carnis vestrce, id est in originali pcccalo ; quod 
signilicat prseputium. Vel, praeputium vocat delicta 
carnalia, et ponit prseputiura pro eo quod signifi- 
cat, id cst delicla carnalia a quibiis exspoliandi su- 
mus. [Augustinus] Mortuos vivificavit dico, cotuior 
natu vobis, gratis omnia delicta^ et originalia et su- 
peraddita ; quod signum est quod el poenain toUet. 
£1 non soluin vobis gentibus donavit delicla, sed 
ctiam nobis Judaeis praevaricationera, quae fuit ex 
lege, dimisit. Et hoc est, ipse dico, delens chiro- 
graphum decretiy scilicet legis, idestmemoriam trans- 
gressionis quse erat ex decreto, id est ex lege, quod^ 
chirographum erat adversum nos^ et conscientia 



illo, inquo^ non solum donis repleti estis, sed etiam d ^"*"* nostra, et diabolus ad accusandum nos erat 



e-Ms circumdsi, id est purificati aberrore et mundo. 
Circumcisi.dico, circumcisione non manufacta, id 
est opere huinano : vos dico manentes, in exspoiiar- 
tione corporis camis id est exspoliati a corpore secun* 
dum quod erat carnis, id est cami subjectum, car- 
nis Kcrviens desideriis; sed modo secundumque 
rpiritus, spiritale, spiritui urviendo, id est in spi- 
lilu eslis servientes uon iii carne, a terrenis ad coe- 
l^iia, ab buinanis ad divina, ab errore ad divini- 
titcm eonversi. Vel iU : Estis circumcisi, circum- 
c.sione non manufacta, sicut fiebat legalis circum- 
cisio scilicetnon facta, in exspoliatione cutis, alia 



inemor transgressionis illius, et ita ba^c meraoria 
erat adversum nos scilicet nocens nobis, et nos cru- 
cians. Sed et hoc in baptismo abluto et deleto, nec 
conscientia nostra timet, nec diabolus quodobji- 
ciat habct. Et non solum chirograpbum decreii erat 
adversum nos, sed etiam ipsum decretum id est vetus 
lex. Unde subdit, quod erat. Quasi dicat cbirogra- 
phuin decreti, dico quod, etiam decretum, id cst lex 
erat contrarium nobis^ cum non adjuvarct, sed am- 
plius reos faceret. 

Vers. 14-17. — c Et ipsum tulit de medio affi- 
f gens illud cruci, et exspolians principatus et,'potes- 



(17) Augusl., ad Dardanum, 



(18) 1(1., Dc Trinit. 



S75 PETRI LOMIURDf 276 

< lales, (raduxit confidenter palam triumphans illos A dam occiditur, reos illos faciC a qaibns oceidiiiir ; 



< in scipso. Nerao ergo vos judicct in cibo aut in 
t potu, aut in parte diei festi aut neomeni», aut 
1 Sabbatorum quae sunt umbra fnruronim, corpus 
« autem Cbristi. > 

£f tpsiim cbirograpbum, re\ dccretum, tulit de 
medio omnium, id est de communi, ut nuUus cre- 
dentium vel chirograpbum tiroeret, vel ultra legera 
observaret. Tulit dico, affigen$ iltttd decretum 
crucif ut jam cesset cum omnia sacrificia legis car- 
nalia in oblatione veri Agni sunt adimpleta. Quis 
ergo illudreslituit? qua»i dicat : Nullus debet illud 
resliluere, etsicul nos alege et a legis prsevarica- 
tione Uberavit, sic et patres nntiquos ab inferno li- 
beravit, ne quis pulct eos per legem salvatos. £i 
bocestquodsubdit, etipse ex$potian$ principatiu^ 
m(ern9iits>. EtpotestaUs^ auferendo Abrabam, Isa- 
ac et CJBleros justos, iraduxit, suos, id est longe 
ab hoc regno ad ccelos duxit, ipse dico, prius eon- 
fidenter, id est cnm magna flducia, cura spe victo- 
risRy ut Deus bomo sine peccato, triumphansy id est 
expugnans iUos in cruce, scilicet infernales princi' 
pcs, quod non est in abscondito, sed palam, Si quis 
enim perfectionem Ecciesiae respicit, aperte videtnr 
antiquus hostis victus. Triumphans, dico in semet» 
ipso oblato, non alio sacrificio. (49) Morte sua 
quippe uno verissimo sacrificio pro nobis oblato, 
quidquid culparum, unde nos principatus el potes- 
tates ad iuenda supplicia juredelinebant, exhlinxit. 



sed peccatum hnmani generis occidity per qooc^ 
et principatus et potestates exspoliat. Unde sob 
dit : Et exspoUans principatus et potestates ani 
roabus qoas tenebant captivas, quibus eos eispo 
liavit illanim abluendo peccata. Et exspolians, in 
quam, traduxit, principatus et potestates, id est ab 
Ecclesia exterminavit, ne fidelibus nocere possent, 
ut ante. Ipse dico post crucis triumphum, confiden* 
ter et paiam, scilicet cum angelicis legionibus ad 
inferna descendens. Et triumphans, id est vineenst 
illos, scilicet principesinferni, in semetipso idest 
praesentia suae majestatis. (20) Vel secimdum litle- 
ram : Exoens se came, principatus et potestates 
exemplavit flducialiter triumphans eos in semetip- 
B so. Nomine carnis hoc loco mortalitas intelligilur, 
juxia illud, caro et sanguis non possidebunt regnum 
Dei {lCor.xy). Per hanc mortaUiatem nobis invidae 
potestates dominabant. 

Hac igiiur mortaliiate Cbristus in resnrrectione se 
exuens, diabolicas potestales quae per haric morta- 
lilalem dominabaniur dicitur exemptasse, qoia in 
seipso capite nostropnebuit exempIum,quofl in toto 
corpore ejus, id est Ecclesia ex diaboli potestate 
liberanda,in ultima resurrectionecomplectitur. (Sf) 
In ipso quoque vincuntur inimicae nobis invisibiies 
potestates, ubi vincuntur invisibiles cupiditates. 
Fuso enim sangnine sine culpa, omniun» culparum 
chirographa deleta sunt, quibus debitores qoi in 



Unde ergo accepit diabolus exterius potesta- ^ eum credunt adiabolo anteatenebanlur,(22)Undc: 



tem Dominicae carnis ocudend^p, inde interior qua 
D08 tenebat poteslas ejus occisa est. Vel iia, ab illoc 
loco, Delensj etc, qnasi dical : Vobis genlibus con- 
donavit omnia delicla, ipse dico, delens, ctiam 
chirographum decreti quod erat adversus nos. De« 
cretum Dei fuit quod Adae praecepit, scilicet : De 
ligno scientias boni el mali ne comedas {Gen. ii). Hu- 
jus decreli violati chirographum, id est memoriam, 
delevit Deus quando peccatum primi parenlis per 
sangitinem abluil, et illa memoria erat contraria 
nobis, scd ipsam tulitde medio afiigens cntci. Vel 
chirographum dicitpeccatum Ad«, qood quasi caulio- 
nem 193 contra nos lenebat diabolus. Decretum est 
sententia omnibus hominibus adversa , qua scilicet 



Qui pro multis e/fundetur. Et quia hsec omnia ia 
Christo nobis donata sunt, ergo deinccps nemo vos 
judicel, id est damnabiles faciat in cibo aut in potu, 
snmpto vel non sumpto ritu Judaeorum, aul in parte 
diei festi, non celebrata cum lex praecipiat celebra- 
ri, id est nemo vos damnel, de hoc qnod nullam 
parlem diei fesU observetis, verbi gralia, sciUcet 
aut neomenite aut sabbatorumj quie omma sunt^mn' 
bra futurorumy id est aliqua signa a re pendentis, 
quae in figura futurorum tunc fiebant, et erat pec- 
catum non observare quae praecipiebanlur, et unom 
solum non observatum tunc damnabat. (25) None 
auiem non cst peccatum, quia tunc erant praecepta, 
nunc testimonia. Ulud enim erat tempus significan- 



dictum est : Mortemoriemini {ibid.), Scd illud chi- D ^i ; iioc, manifestnndi.BrgoipsaScriptura quaetunc 



rographum Dominus tulit. £t hoc est, condonavit 
nobis omnia delicta. fpse, dico, delens cbirographum 
qood erat contrarium nobis id est peccatum Adae, 
cujus rei eramus. Chirographum dico, decreli quod 
erat contrarium nobis id est de quo data est senten- 
tia cunctis hominibus contraria. Et ipsum chiro- 
grapbum tulit de medio afligens iUud cruci, non 
solum alia. Nisi hoc et alia lolleret, non libcrare- 
mur a niorte, vel inferno. Dum innocens occiditur, 
peccatum crucifigitur, id est mortificatur. Crux enim 
non Salvatoris mors est, sed peccati. Innocensenim 

(i9) August.,DeTrinitate. 

(20) ld.,contraFaust. 

(21) Id., Deagone Christianorum. 



fuit exnetrix opcnim significantium, nunc lestis est 
renim significatarum : et quae tunc observabatur ad 
pn)enuntiationem,nunc recitatur ad confirmationem. 
Ergo non manducare azymum per stalulos vii dies, 
tempore illo peccalum fuit ; tempore autem isto, 
non est peccatum ; sic ct de caeteris. Tonc enim 
fuenmtista praecepla, nuncautem,testimoniaetcon- 
firmatioveritntis.Haec omnia fucnmtumbra. Corpus 
autem, id est veritas hiijns umbrae, est Christi, iJ 
cst ad Christum pertinet, quia per cum implcta. Yel 
istaomnia suntcorpus Christi, idest significant cor« 

(22* Id., De baptism. parv. 
(25) Id-.contra Faust. 



»77 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PAUU. — IN EP. AD COLOSS. 



278 



pus Chrisli, vcl quod sumpsil de Virginc, vel quod A tnwtdo, id est ul Jtidai qui oiundo vivunt, elnoaDeo, 



esl Ecclesia. Et quia sunt unibra, 

Vbrs. 18-25. — Nemo vos seducat volens in hu- 
c militate et religione angelorum quae non vidit, 

< ambulans frustra iuflaius sensu carnis suse, et 
c uon tenens capui ei quo totum corpus per nexus 

< et conjuiictiones subministratum et constructum 
c crescit in augmentiim Dei. Si ergo moriui estis 
• cum Christo ab elemeniis hujus muudi, quid ad- 
I huc tanquam vivcntes mundo deceniitis 1 Neieii- 
« geritis, neque gustaveritis , ueque contrectaveri- 
c tis : quae sunt omnia in interitit ipso usu secun* 
f dum praecepta ei doctrinas hominum, quae suni 
c rationem quidem habentia sapientiae in supersii- 

< tione et humililate, et non ad parcendum corpori» 
t non in honore aliquo ad saturitatem carnis. i 

yemo 90S seducat volens, id esi amans suadere 
vobis ea quce non viditj id esi quae non intellexit, 
scilicei legis caeremonias, quanim rationem ignorai. 
Seducat, dico, in kumilitate et religione angeiorum^ 
quia videniur quasi nuniii Dei per speciem et hu-* 
miliiatem religionis. Et haec sunt quibus possunt 
bomines facile seduci. Etille qui hoc facit, est am- 
buians frustra, quia quidquid agit perdit, quia sine 
Cliristo rectore est. Ipse dico, inflatuSy id esi super- 
bus sensu non rationis, sed earnis suns^ id est sen- 
sualilatis, qnia non intelligit aliud quod sensualitas 
capii. Unde crubescendum csset, nontumendum. Et 
est, non tenens Christum veritatc et gratia plenum 



decemitis, servanda legalia.Decerniiis dico, dicentes 
alii aliis, ista ne letigeritis^ etc. Vel ita, si ergo. 
Elementa dicii creaiuras hujusmundi, quasidicat : 
Quia Christus omnia delicta delevii, ergo per hoc 
quod vos estis cum Christo, id esiquiafidem Christi 
accepistis, mortui estis, id est ex toto separaii a 
peccato, et ab elementis mundi, id est ab omni su- 
perstitione et abstinentia creaturarum mundi. 

Vel ila potest accipi, cum Christo, id est sicui 
Christus ; ut sit sensus : Si, inquit, mortui esiis a 
peccato, et ab eiemeutis cum Christo, id esi sicui 
Christus, quid adhuc tanquam viventes mundo de- 
cemitis, a quibusdam superstitiose absiinendum ! 
quia si prius dum eraiis ignari hoc faeiebatis, cur 
^ veritate propalaia idem facitis ? [Ambrosius.] De- 
cernitis dico, dicenies, ista ne teiigerilis, ut cada* 
ver, vei locum in quo sederii mulier mcnstruaia ; 
neque gustaveritis^ ut porcum, vel pisces non habcn- 
tes squamas ; neque contreelaveritis^ quodam studio, 
et deleciaiione, quasi dicat non debetis hoc decer- 
nere. Quce omnia sunt ducentia in interitum, id est 
ducunt in mortem ; in ipso tisu, id esisi quis utatur 
eis judaice, ut ab his absiineat, illis utatur, credens 
inde justificari. Isia dico jam existenlia , secundtim 
prcBcepta et doctrinas hominuniy non Dei. Posiquam 
enim Veritas venii, jam non praecipit Deus h£c ser- 
vari, sed Pharisaei et auctoritate haec praecipiuni, ei 
rationibus docent. Non ergo ideo dicuntur esse in 



omnium Scripiurarum, caput, conira quod dicuni q interitum, quod verum sii ea esse mala, secundum 



qui Icgem prsedicant. Ex quo, capite, id est de cujus 
pleniiudine accipiendo, totum corpus^ id est Eccle- 
sia, per nexus charitaiis, et per conjunetiones fidei, 
spei et operum, in quibus fideles conjuncti sunl, et 
sinJles, »ii6wiMMlrflmm esl, etconstruclum, Distin- 
gue, ci rcdde siugula singulis. Construcium in uuum 
per coiijunctiones, scilicet quia idem creduni, et 
eadeiu operautuT,et subministratum, in subservien- 
do, pcr nexus, id est per charitatem sine qua mem- 
bra non cohaerent, nec invicero serviuni nec vivunl. 
Et sicut crescit vLrtutibus et membris. Et hoc, in 
augmenlum Dei, id est quanlum Deus providit. [Am- 
brosiiis] Vel, in augmentum Dei dicit, quia quasi 
augelur Deus, hominibus aberrore redeuntibus, sic- 



quod a Deo praecepia sunt; sed ideo usus illorumei 
cultura interimit, quia sunt praecepta ei doctrin.ne 
hominum, non Dei exhibita veritate. Quie sunt qmii 
habentia rationenif id esi speciem sapientiae, quia 
praetenduut superstitionem et bumilitatem. Undc 
subdit, in superstitione. Quasi dicat Per hoc habcnt 
speciem sapientiae, quia sunt in superstitione, id est 
in religione quae supramodum est, et quia suni m 
humilitate, quia humiles se ostcndunt qui illa ob< 
servant. Et quia sunt non ad parcendum corpori, 
quia dicunt se non parcere corpori, et sunt nun in 
honore aliquOf quia dicunt se non curare de honore 
humano. Et quia nonsunt ai salurilaum camis, quia 
multa sibi subtrahunt. alios gulosos dicunt. [Hieron.] 



ut minuebatur deserenlibus. Qui enim pcr errorem D Vcl ita, quae sunt quidem habentia sapientiae ratio- 



deseruerant Deum, minuebani copias divitiarum 

ejus negando seesse ejus. Cum vero redeunt, incre- 

menluni facinnt Deo, quia ex perdilis acquiruntnr. 

Si ergo, vel autem. Hacienus monuit stantes ne sedu- 

cerentur a pseudo ; nunc aggreditur illos qui aliqua 

delegeservabant, sub increpationis forma dehor- 

tans eos a lege, quasi dicat : Vos stantes videle ne 

seducamini,sed vos alii qui legalia recepistis, dititc, 

quare legem servr.tis ? Et hoc est quod aii : Si ante 

'tortui estis, non misera a CbriEio, sed felici mortc 

ib elemefttis mundi, id cst scparati a lege, quae est 

.istitutio pucrorum qui mundana petunl, mortui 

!ico, per hoc quod estis cum Christo, q[uid adhuc, 

.rilicct vcritalc noia ct rercpta, tanquam mentes in 



nem. Haec legalia habcni rationem sapientiae, non in 
veritate, sed in superstitione, id est in (alsitale quai 
cst superabundans ubi nulla utilitas est, scilicet per 
mundanam sapientiam. £t sunl in bumilitate, nou 
illa quae virtus cst, sed sicut ex Gi«co intelligitur, 
quia mens senlit humilia, id est vilia et terrena, id 
csi in dilectionc animse sunt. Etsuutnon ad parcen- 
dum corpori, quia et in illis observalionibus multu& 
labor est, qui esi inanis. Et non sunt in aliquo bo- 
nore, Dei scilicel cujus consilium irritum dicitur, 
nec sanclorum, quorum fldes destruitur. Et non 
suntad saturitatem camiSf quia multa eis subira* 
huntur. Vel ita ; qu;£ sunt quidem habcniia raiionem 
Fapientia^, id est putant sc habcre rationem sapien- 



«79 



PETRl LOMBAHDI 



m 



ti« qui illa Iradanl. Ideoquiailla iradilioBe sunl;in A Palre Deam vldeatis, tnnc ei m, vobis et aliis ap- 



superslilloiie, id esl in simulaf afreligione, quia Iradi- 
lioni humann nomen reiigionis applicanl, ut rdigio 
appellelur,194^^''<^ *^ sacrilegium, quia quod contra 
auclorem est,sacrilega menteinventum est.SimuIala 
eigo ibi est religio ut videantur vera qoxt falsa sunt. 
El illa tradilio vel religio est in humilitale, quia 
mentes in terra humiliat, ne erigantur ad superna. 
El esl non ad parcendom corpori, id esl obest cor- 
pori, cujus capiit est Cbristiis, id est Ecclesiae. Ei 
non est in honore aliquo fiiis quia Iruncati sunl a 
caplte Christo, toio se danles mnndo, et explenles 
sensum camis. Unde subdit : el est ad salurilatem 
camis. Sagina enim camaUs sensus est, Iradkio 
humana, quae hoc dicil surficere quod carnis tra<fil 
prudentia. 

CAPUT III. 

Vbbs. 4-5. — c Igitur si consiirrcxisiis cuin Chri- 
c sto, quae sursum sunl quaerite, ubi Cbrislus est 
c in deitera Dei sedens, qux sursum sunt sapile, 
c non quae super lerram. Morlui enim eslls, et vila 
c vestra abscondita est cum Cfaristo in Deo. Cum 
c aiitem Chrislus apparueril vila vestra, lunc el 
c vos apparebilis cum ipso in gloria. MorUficale 
c ergo membra veslra quae sunl super lerram, for- 
c nicalionem, Immundiliam, libidinem^ concupi* 
c scentiam malam, el avaritiam , quae, esl simuia- 
< crorum servitus. > 

Igilwr^ elc.,'quasi dical : Quia moriui estis ab eie- 
menlis, et quia haec non valent i^tiKr <t, jam cort- 
turrexUlis, id esi animo el corpore resurrexistis : 
aiiiiBO, in re ; corpore, in ^, et hoc, cum Christo^ 
id esl a simili Christi, Quasrite^ el cogilate, non 
camalia ; quae signantur per carnales observanlias, 
sed qua: $ur$um iunl^ non loco sed merito excellen- 
liae suae (24), ne iu bujus mundi parte figamus ani- 
mumt quo universo nos exuere debemus, ideo dieit, 
quaerile quae sursura sunt, scilicet spiritualia qu« 
svnt, vel gloria aetema, vel quae ac oam ducunt, 
quae sursum sunl dico, ubi Chrislui est sedens in 
dexiera Dei^ id esi regnans in asquaiilale Palris , et 
iia, in summa est excellentia, el pro hoc certum est, 
quod per eum ad exceisa pervenire potestis. Qu^rile 
dico,quae sursum sunl; inventa aulem jucunda ha- 



parebitts slantes cum ipso tn gioria. Attende in his 
veii>is Aposloli explicari llla duo quae in Evangelio 
Dominus ait, Tempus amatorum mundi, dicens, 
semper esse paratum, tempus vero soum et suo- 
rum nondum esse paralum. (25) Tempusautem glo- 
riae noslrae nondum venit, quianondumvenilaesus, 
id esl Christi advenlus, ubi discemantur arbores 
frucluosaea sterilibus; sed gloria amatoram muitcfi 
semper esl parala. Ideo Apostolus ait vita vestra 
abscondila esl, hoc esl, lempus vesirum nondumad- 
venit, sed lempus terrena ainantium semperce: pa- 
raium. El addil, cum autem Chrisliis apparueril. 
Ae si dicerel : Hoc esl tempus veslruro. Ctim ergo 
noins insuitaiit amatores saeculi, dicamus, quod 

^ Christus diiil, quia propCer nos et ipse digiiatus 
est hoc dicere : Tempus vestrum semper est para^ 
tufn^ tempus meum nondum advenit {Joan. vn). 
Morti/icate. Post raliones de pleniiudine Christi 
ostensas, generalis exhorialio ad omnes de mori- 
bus subdiiur, ubi monel ne ad priorem consuetu- 
dinem redeanl. Qnasi dicat : Apparebiiis cum Chri- 
sto in gloria. Ut hoc sit : Ergo mortificate membra 
vestra, id est parles veleris hominis, sciiicci pec- 
cala. Omnia peccaia simui sunt quasi unum cor- 
pus ; singnla, suni membra. [Ambrosius] Vel mem- 
bra, id est membrorum concupiscentias , quas mtnt 
super terramy id est terrenis et carnalibus duniinan- 
tnr, scilicet, fomicationem^ etc. Describit deiicta, 

p quae membra appellat, ut post accepiam veritaiis 
raiionem bonae vitae operam dareut. Hultum enim 
obest scire raiionem veri, et non eam faciis exse^ 
qui. Qui enimscii voluntatem domini sui, ei non fa» 
cit, vapulabii multis. Fornicatto est omuis concu- 
biius praeter legitimum coonubium ; immunditiamr 
quae est contra naiuram; libidinem, scilicet ardo- 
rem , per quaslibet turpitudiues discurreiitem ; 
concupiscentiam malam de aliena uxore, vel de 
alia re ; et avaritianu quac si non corpus , tamea 
aniinam contaminat, qu(B est idolorum servttus , id 
cst tam fugieuda sicul idoiolatria, cui siinile ct par 
vitium esi, quia rebus eiiam pro Deo servit. Sub- 
uuo autem nomine duo pessiina et impia vilia pro- 
hibet, idoiolatriam et avaritiam. Et recle idololatriap; 



liete. Et hoc esi iquod subdli : Sapite inieliigcniia ^ comparai avaritiam, quae non est dispar roalitia ^ 



et charitate quae eursum sunt; non qwe super ter' 
fam suni, id esi non quae fundanlur in terra, quia 
ab his mortui esiis. Unde subdit : Mortui enim 
quasi dicat : Ideoquae sursum suni quaeriie non 
quae supra ierram, quia Mortui estis^ mundanis et 
caducis. Et vita vestra modo abscondita est omni- 
bus hic peregrinanlibus, sed maxime camalibus, 
atque terrcnis, et ideo qiiaerenda est. [Ambrosius] 
Abscondila est dico, cum Christo, qui csi vita ve- 
stra,quae vita est« inDeOf Patre, ciim quoChrisius 
idem est. Cttnt autem Christus, qui est vita nostra 
apparuerit, id esi revelabilur vobis, nt eumdero curo 



quia radix est omnium inaloruro, et pene uno ex- 
plentur opere ; quia sicut idoiolairia uni Dco niti- 
tur auferre gloriaro, nec sulus noiucn deiiatis ha- 
beal, ita avarus inDei rcs se exiendit, utsolususur- 
pet quae Deus omnibus fecit. Utraque igltur Dco 
intiiiica sunt, quianegani Deo quae ejus sunt. 

Vers. 6-17. — cPropter quae venH ira Dei super 
f (ilios incredulitatis, in quibus ambulasiis ali- 
i quando, curo viverelis in illiSr Nunc aulem depo- 
c iiiie et vos oinnia, iraiu , indignationem , mali- 
c ilam, blasphemiaro, turpem sermonem de ore ve- 
< slro. Nolitc mentiri inviccro , exspoliantes voa 



(21) Aiigust., Dc 83 (Hixst. 



(!i5) W., siiper Jo:^nncra. 



281 COLLEGTANEA IN tPlST. D. 

f Teterem nomineni cum acUbus suis, et induenles 
c noTum eum qui renovatur m agnilionem Dei se- 
c cundum imaginem ejus qni creavit eum, ubi non 
c est geniilis et Judaeus, circumcisio et pneputium, 
c Barbarus et Scytha, servus et liber, sed omnia et 
c iu omnibus Cbristus. Induite vos ergo sicut electi 
c Dei sancti et dilecti viscera misericordise , beni- 
c gnitatero, humilitatem, modestiam, patientiam, 
c siipportanies inviccm et donantes vobismetipsis 
c s^ quis adversus aliquem habet quere!am , sicut 
c ct Dominus donavit vobis, ita et vos. Super om- 
c nia antcni b»c, charitatem habeie quod est vin- 
c culum pcrfectionis, et pai Christi exsuUetincor* 
c dibus veslris, in qua et vocati estis in uno cor* 
c pore, et grati estote. Yerbum Cbristi habitet in 
c vobis abundanter : in omni sapientia docentes et 
c commonentes vosmetipsos in psalmis et bymnis 
c ei canticis spiritalibus in gratia canUntes in cor- 
c dibus vestris Deo. Omne quodcunque facitis in 
c verbo aut in opere, omnia in nominc Domini no- 
c stri Jesu Christi, gratias agentesDeo et Patri per 
c ipsum. I 

Propter quaSf scilicet prsedicta mala, venit Ira Dei 
(n filios diffidenliae, id est incredulilatis. Quid ergo 
crit de eis quos ignorantia non excusat? quasi dicat : 
Graivius punientur ; in quibui, viliis, et vo$ atiquanao^ 
at alii ambulattis^ 'il ideo turpius est, si modo re- 
ditisad eadem. [Ambrosius] Ambulastis dico, cum 
tKtretis, id est cum vitam esse putarells, in itlis. 
lixc memorat ul se evasisse gaudeant, et decaetero 
sibi caveaut. Unde sul)dit: Nunc aulem^ quasi dicat : 
Olim ambulastis in illis, nunc autem, cum Chri- 
stum i:ecepistis et vos, ut omnes alii fideles, dopo- 
nite, non solum supradicta grandia vitia, sed etiam 
omnia alia, scilicet trant, quae est subiuis animi 
motus. Post majora, prohibet minora, ne rideantur 
baec non esse periculosa ; addtt, indignationem, de 
alio sublimato ; malitiam, effectum irae, scilicet in* 
dignationf s. Malitia autem est qua quis molilnr dam- 
num alicui, blasphemtam^ in fratrem vel Deuni ; 
turpem sermonem vel turpiloquium , deponile de 
ore vestro^ elsi in corde sit conccptus. Qoid per 
singnla? iVo/ile mentiri invicem, scilicet alii aliis. 
Sunt qui non habent consueludinem ebrietatis, qui 
tamcn aliquando inebriantur; siculsuni qui non 
bnbent consuetudinem mentiendi , et tamen ali- 
quando mentiuntur, sicet in aliis fit. Probibetergo 
aliquando meutiri, et prsecipue inentiri assidue. (26) 
Dico, nolitc nientiri : vos dico, exsipoiiantes vos vete- 
rem hominem^ id est babitum peccatorum, cum acti- 
bus suiSf ut nec actus peccati interdum adsit.Homo 
enimvetusnihilest.iliudquamvita vetus,qu»est in 
peccato, in quo sccundum Adam vivitur. Et induen^ 
tes habitu virtutum, qul non caret actibus, novum 
bominem, id est rationalem mentem. Qui novus 
hotno renovatur in agnitione Dei, magis et magis 
crescit ei acquirit cognitioncm Dei ct illa renovalio 



PAULI. .- IN £P. AD COLOSS. 2gt 

A fit secundum ifdaginem, id est in imagine iHius, id 
est in ratione quae est imago Dei, ^t ereavit eum^ 
scilicet novum hominem in agnitionem sui. (27) Sa* 
tis ostendit ubi bmno sit creatus ad imaginem Dei, 
quia non corporeis lineamentis, sed forma quadaro 
intelligibiUs mentis. Sicut enim post lapsum pec* 
cati homo in agnitionem Dei renovatur secundom 
imaginem ejus qui creavit eum ; ita in ipsa agni- 
tione creatus est, antequam delicto veterasceret. 
Unde rursus ui eadem agnitione renovatur. Unde 
supra renovamini spiritu mentis vestne. Si ergo 
splritu mentis renovamur, et ipse est novus -bomo 
qui renovatur in agnitione Dei, nulli dubium esl, 
non secundum corpus, nec secundum quamlibel 
partem animi, sed secundum rationalem menlem, 
ubi est agnilio Dci, hominem esse imaginem Dei, 
vel factum ad imaginem Dei. Ista autem reno* 
vatio reformatioque mentis dicltur fleri, vel secuU'^ 
dum Deum, vel secundum imaginem Dei; sed 
ideodicitur secundum Deum, sicutin Epistola 195 
ad Ephesios legitur, ne secundum aliam creaturam 
putetur fieri, secundum imaginem Dei , ideo, ut in 
ea re intelligatur fieri. 

Haec renovatio ubi est imago Dei , id est in 
mente non quod sit alia imago secundum quam sit, 
alia quae renovatur, sed ipsa, sicut dicimus aliquem 
fidclem qui de corpore abscedit, mortuum esse se- 
cundum corpus non secundnm spirltum, quia cor* 
pore vel in corpore mortuus est, non anima vel in 

Q anima. Sic aliquis diciiur pulcher vel fortis secmw 
duin corpus, non secundum animam. Et nota i(uod 
alia cst imago ista quae renovatur in agnitionem 
Dei, alia esi imago illa, ad quam factus cst primus 
bomo non mulier. Unde supra ad Corinthios : Vir 
est imago Dei et gioria, mulier autem gloria viri 
(i Cor. xi). Illa imago, scilicet est, ut quoniodo ex 
uno Deo omnia, ita ex uno homine omncs homines 
essent. Haec autem imago quam de agnitione Dei 
dicit crcari, el in femina est sicut In viro. Vel ita, 
secundum im.iginem. Quasi dicat : Dico ut exspo- 
lietis vetercm bominem, et induatis novuni, el hoc 
quod dico, est secundum imaginem cjus, qui crt^a- 
vit eum, scilicet novum hominem, id est secundnm 
rationem, qu(e est imago Dei. Quasi dicat : Aliud 

D non mouco vos nisi quod ratio vcstra suadet. Hacc 
cst imago ad quam Deus crcavlt houiinem, sciliceC 
ut rationalis csset, et coeleslia scniper diligeret. Ubi« 
scilicet in quo novo homine. [Auguslinus] Non esl 
mas et femina, id est discrelio mascuii et feminse. 
Secundum corpus enim sunt masculi et feminae, 
sed secundum spiritum mcntis, non in quo renova- 
mur, secundum imaginem Creatoris, et in eo non 
est gentiliSt et Judxus^ id est exceptio vel acccptio 
gentiUs vel Judaei. Nullus cnim ut indignus excipi- 
tur, nec aliquibus ofilcit vel proficit apud Deum, 
quod de his vel illis nati sunt. Neque ibi cst, cir- ^ 
cumcisio et prayuliumy id cst non aliqui ibi suntdi- 



(^6) August. contra Faust. 



(!27) l'l., siiprr Crncsim. 



283 PETRI LOMBARDI &i 

gniores eo quod ipsi hsec habeant, vel eo minus di- A tris causa exsuUattonis, quod utiqueerit, s{ habea 
giii quia noo habent. £t ibi non e$t barbarus et Saj' 
tha, «ervtts, et libert id est non propter isla aliquis 



ibi digiiior est, vel minus dignus. Et est sensus : 
in novo bomine nulia exterior diversitas alicui prae- 
judicat, scilicet nec sexuum, nec naiionum, nec 
observationum, iiec linguarum, nec conditionum; 
sed Ghrislus est omttia^ id est onines parles novi 
hominis, sunt opera Cliristi, et, ipse Ghrislus est 
m omnibus lidelibus, qui per eum novi sunt. In- 
duile ergo, Quasi dicat : Et quia Ghristus est omnia 
et in omnibus, vos ergo, o Golossenses qui eslis si- 
cut^ id est vere, electi Dei^ scilicel quos Deus ab 
aeterno elegit, et sancti sacramentorum participa- 
tione, et dilecli a Deo, id est quia jam sancti estis, 
ct quia dilexit Deus vos, induite viscera misericor' 
dia;, id est aflectum pietalis, erga omnes. Deinde 
sul.ditur exsecutio misericordiie cum additur, be- 
nignitatem aniini ad bencfacicndura parati, et hu- 
mititatemy ut sitis. humiies corde et habitu, et mo- 
destiam, utin omnibus modum servetis, et patientiam 
iii adveisis tolerandis, supportantes invicem, ut al- 
ter alteriiis onera portet, et donantes vobismetipsisy 
si quis adversus aliquem habet querelam^ id est si al- 
ter aiterum offendit, non solum non judicct, sed et 
donct. Sicut et Dominus donabit vobis^ ita integre et 
pure et vos condonate aliis (28). In cujus rei sacra- 
mento lavit Ghristus pedes discipulorum, ct dixit : 
Exemplum dedi vobis ut et vos similiter faciatis 
(Joan. xiii). Invicem itaque nobis deiicta donemus, ^ 
et pro nostris delictis invicera oremus, atque ita 
qiiodammodo invicem pedes nostros lavemus. [Ara- 
brosius] Et nota quia ut lucrum possint habere ad 
h£ec eos facienda monet, quia meritum collocant 
apud Deum. Ab illicitis abstinere facit timor; vere- 
tur enim ne mala faciens poenis subdatur. Hae/'. quae 
niinc facienda monet ad profectum meritoruin perii- 
nent : ex voluntate enim flunt' non ex necessilate. 
Qiii ergo ab illicitis' abstinet, laudem habet : qui 
vero a licitis se temperat, laudem habei et prae- 
uiium. 

Svnper omnia . autem. Qiiasi dicat : Haec omnia 
servale. Super omnia auiem hivc charitatem habete^ 
id est studiosius omnibus aliis pelite charitatem. 
Magis enim est studendum ei virtuti, qiiae major r^ 
omnibus est. Yel, habelc charitatera, qu<c est super 
omnia haec. Ipsa est enim eininentior via quae super- 
cininet scienliac et omnibus pneceptis (29). ILec est 
veslis Domini inconsutilis desuper contexta. Incon- 
Kitilis, nc aliquando dissuatur quae ad unuin perve- 
nit, quia charitas, iii unum omnes coUigit. Ilabete 
charitatem dico, quod donum, scilicet charitas, est 
vinculum perfectionis. Gaetera enim perfeotuni fa- 
ciuiit, charitas etiain omnia ligal, ne abeant. Kt pax 
Christiy id est quam Ghristus habuit in se, et haberi 
prtecrpit, vel quam inter Deum et humincin fccit, 
exsultetin cordibus vestris^ id est sil iii coidilMis ves- 



tur charitas, quae veram habet pacem, quam puro 
corde custodit. [Ambrosius] Pax enim dici potcst, 
etsi non habet charitatein. Gharitas vero semper 
secum habet pacem, quam facit; in qua pace vecati 
estis, per eam positi m uno corpore Ecclesiae. Pax 
enim necessaria est ad unitalem corporis quam facit 
charitas. Et de his omnibus grati estote Deo do- 
centes, et vos et alios quem ignoralis per vos. Et 
commonentes vosmetipsos de scilis, ut doctrina fiat 
iilis qiH nesciunt, et commonitio iliis qui sciunl, 
s d pigri sunt. Docentes , dico , ct commonentes de 
his qiia; continenlur in psalmis qui de moribiis 
agunt, 0t in hymnis^ qui de laudibus Dei agunt, 
et caniicis spiritualibus, qui sunt de aeterno bono, et 

B his docli et commoniti, estote cantantes Domino^ iJ 
est ad honorem Domini. Et hoc non solum labiis, 
sed in cordibus vestrisy id est cum inlcllectu, vel al- 
tente. Et hoc, in gratia, id 'est iii considerationo 
bencnciorum Dei. Pcr quid aulem hiec possint, in 
scrie praimisit, dicens : Verbumy clc. Qiiasi dicat • 
Ut priidentcr doceatis, et coinmoiicaiis , verbum 
Christi habitet in vobis abundanter, scilicet m omni 
sapieniia, scilicet ut omninin Scripturaruni inlelJec- 
tum habeatis. Omne , etc. Quia prancepit supra 
Deum laudari in cordft, et verbis nunc et factis no- 
men Dei laudari ct exaltari hortatur, ut sic verba 
nostra ct opera cnreant reprehensione, iit magnifl- 
cctur Dominus, cujus magistcrio invitiip?rabiles 

p suut discipiili. Quasi dicat : Docete et commoncte. 
Et praeterea, omne quodcunque facitis in verbo aut 
in opere facite, in nomine Domini nostri Jesu Chri^ti^ 
id est ad gloriam Ghristi, non vestrara : et non so- 
lum qiiae facitis verbo vel opere, sed ctiam omnia 
sint ad gloriam Ghristi, id est etiam cogitationes> 
et si alia aliqua sint. Ycl ita, quodcunque facitis in 
verbo aut in opere, facite. Omne, id est perfectum, 
Deo, atiribuendo, et hoc est quod aperit subdens, 
facientes, omnia in nomine Domini Jcsu Ghristi, id 
est ad gloriam Ghristi, vos. dico tunc vere agcntes 
gratiasy non legi, sed Deo et Patri per ipsum, Chri - 
stuin, per quein dedit Deus oiniiia. Tiinc enim agi- 
niiis gralias Oco pcr Ghristnin, si modum praece- 
ploniin ejus ciistodiamus. 

Ykrs. 8-25. — € Mulieres, subdiliC eslote viris 
I sicul oportct in Domino. Viri dillgite uxores ve- 
c stras, et nolite ainari esse ad iiias. Fiiii, obedite 
c parciitibus per umnia, hoc cnim placitum est in 
c Bomino. Patres, nolite ad indignationem provo- 
c care fllios vestros, ut non pusillo animo flanl. 
c Servi, obcdite per omnia dominis carnalibus, non 
c ad oculuni servientes, quasi hoininibus placentes, 
€ sed iii simplicitate cordis timcntes Deum. Quod- 
c cunquc facitts, ex aniino operaniini, sicut Do- 
I niino et non hominibus, scientes quod a Doniino 
c accipiclis retriluitionem hacreditaiis. Domino 
I Ghrislo servilc. Qui oiiiiii iiijnriam facit, recipiel 



(^8) Aiigustinu», super Joannem. 



(29) Id., ibid. 



m GOLLEGTANEA IN EPIST. D. 

f id quod inique ffessit, et non est personarum ac- 
€ ceptio apud Deum.» 

Mulieres, De moribus omnes monuit hucusque 
communiter, nunc transit ad singularia prsecepia 
monens diversos separatim, ut invicem sibi ser- 
▼iant, non solum obediendo ut mulieres Tiris, et fi- 
lii parentibus, et servi dominis, sed eliara consu- 
lendo ut viri mulieribus, patres filiis, Domini ser- 
vis (30). Haec est pax domestica, el cohabitantium 
ordinala a Deo concordia, et clara jiistiita, ut sci- 
licel qui excellunt ratione , excellaiit domina- 
tione (31). Hanc concordiam docet dicens : Mulie- 
re$ $ubdit(B estote viris, sicut oportet^ id esl lam per- 
fecte sicut Deus mandavit, et hoc in DominOj non 
contra Dominum. [Ambrosius] Et vos vtri, diligite 
uxoret vestraSf et nolite esse i^mari, id est acerbi, ad 
illas, Per hoc rigorera dominii emollit, ut potes- 
tate qua praevalet qvis in dominatu uxoris, non ni- 
mis severe utatur. Et vos /i/it, obedite parentibus 
pet omnia; hoe enim placitum est^ id est placet 
Deo si per omnia obeditis, ila tamen, si in Domino 
ol>editis. Et vos, patres nolite provocare filios vestros 
ad indignationem contra vos. Vel, ad iraeundiam^ 
alia littera : ut non pusiDo animo vel pusillanimes 
fiant, scilicet non potentes diutius pati. Modestos 
praecipit patres filiis, ne coarctaii ab illis delinquant 
in illoSy et Deum oOendani (32). Ira enim inconsi- 
derata res est, ita ut aliquando nec sibi parcat qui 
irascitur. Et vos, servi, obedite per omnia, sed non 
contra Dominum, dominis^ non dico spiritualibus 
tantam, sed etiam camalibuSf qui secundum carnem 
dominantur. Yos dico, noti ad ocutum servientes^ 
cuasi hominibusy non Deo placentes, id est placere 
nolentes ; sed servite, in simplicitate cordis, id est 
pura intentione, ut quales estis in corde, tales extra 
silis. Tos dico, timentes Deum, quem non potestis 
fallere. Et quodcunque facitis^ operaminiy non qjiasi 
timenles pcenam cx Deo, sed ex animo^ id est ex 
voluniate, sicut Domino, serviretis st non homini- 
bus. Eam enim Deus innocentiam probat, qua homo 
non metu poense fit iunocens, sed amore jastitiae. 
Nam qui tantum timore non peccat, quamvis non 
noceat aliis, sibi tamen plurimum nocet ; simulala 
inni>crntia, non est innocenlia ; simulata aequitas non 
€St sequitas : sed duplicatum peccaium, in qno est et 
iniliiuitas el simulatio. Operamini, dico, scientes 
qtiod pro hac humiliatione recipieiis a Domino retri" 
buiionem fuereditatis peternae, et propter alios domi- 
nos 196 Domino dominantium , scilicet Christo 
serviu^ in his quae jubet. Qttt enim, Quasi dicat : 
Ua est serviendum ul dixi, non pro crudelitate do- 
miiiorum dimittcndum, quia ^t facit injurianiy sive 
dominus sit, site scrvus, recipiet id quod inique ges- 
sit, Et boc ideo, quia non est personarum acceptio 
apud Deum^ nulli parcetur pro majorilate sua. 
CAPUT IV, 

Vers. 1-18. — f Domini, quod jtistum est rt 

(30) August., in lib. Scntenl. Prosperi. 

(31) Id., super Geuesim. 



PAULI. — IN EP. AD COLOSS. 286 

A < aequum servis praestate* scientcs quia et vos Do- 
c minum habetls in coelo. Oralioni instate vigilan- 
c tes in ea , in gratiarum actione orantes simul et 
c pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium sermo- 
c nis ad loquendum mysterium Christi, propter 
c quod etiam vinctus sirm, ut manifestera illud ita 
c ut oportel me loqui. In sapientia ambulate ad eos 
c qui foris sunt , tempus redimentcs. Senno vester 
c semper in gratia sale sit conditns, ut sciatis quo- 
c modo oporteat vos unicuique rcspondere. Quae 
c ciroa me sunt omnia vobis nota facict Tycbicus 
c charissimus frater, et fidelis minister, et conser- 
c Yus in Domino , quem misi ad vos ad hoc ipsum, 
c ut cognoscat qiiae circa vos sunt, et consoletur 
c corda vestra cum Onesimo charissimo et fideli 
B c fratre, qui ex vobis est, qui omnia quae hic agun- 
c tur nota facient vobis. Salutat vos Aristarchus 
c concaptivus meus, et Marcus consobriniis Bar- 
c nabae , de qiio accepistis mandata. Si venerit ad 
c vos, suscipite illum. Et Jesus qui dicitur Justus, 
c qui sunt ex circiimcisione. Hi soli siint adjutores 
c mei in rcgno Dei , qui mihi fuerunt solatio. Sa- 
c lutat vos Epaphras , qui ex vobis est servus Jesu 
c Christi, semper sollicilus pro vobis in orationi- 
c bus, ut stetis perfecti et pleni in omni voluntate 
c Dei. Testimonium enim llli perhil)eo qui habet 
c multum laborem pro vobis , et pro his qui sunt 
c Laodiciae, et qui Uierapoli. Salutat vos Lucas 
c medicus charissimus , et Demas. Salutate fratres 
c qui sunt Laodiciae et Nympham , et quae in domo 
^ c ejus est Ecclesiam. Et cum lecta fuerit apud vos 
c Epistola haec, facite ut et in Laodicensium Ecclesia 
c legatur, et ea quae Laodieensium est, vobis legatar. 
c Etdicite Archippo : Videministerium quod accepisli 
c in Domino, ut illud impleas. Salulatio mea manu 
c Pauli. Memores estote vinculorum meorum. Gratia 
c Domini nostri Jesu Ghristi vobiscum. Amen. > 

Dominiy quod justum, elc. Quasi dicat : £t vos 
domini, profstate servis quodjustum est, pro servitio, 
et aquum per*nataram, ut scilicet homines repu- 
tetis, scientes quoniam et vos Dominum habetis m 
coslo, quasi non impotentem, et ideo talia exigite 
qualia vultis a vobis exigi, ila faciunt viri justi 
(33). Boni enim ex fide viventes, eliam adhuc ab 
ill.a civitate peregrinantes , qui imperant, serviunt 
eis,quibus videntur imperare, quia non cupiditate 
imperant dominandi , sed officio consulendi , d be- 
neficia providendi. Orationi, Quasi dicat : Singu- 
latim diversos monui, communiter autem omnes vos 
moneo, instate orationi vigilantes tn «a.Quasi dicat : 
Etiam nocle instate,.vel vigilantes, id est non pigri, 
in ea oratione facta de fuiuris. Vos dico manenles 
in actione gratiarum de pr%teriti$; instate, dico, 
orantes simul et pro nobis^ ut Deus aperiat nobis 
ostium sermonis , id cst os meum faciat aperlum 
quod ad hoc datum est ut indc prodcat verbom. 
Os autem apertum est, quoniam rouUa ct 

(32) Id.,in lib. Senl. Prosp. 

(33) hl, Deverb.Evang. 



iti 



PETRl LOMBARDI 



m 



dkit. Et ad quid velit sibi.aperiri os, ostendit di- 
cens : scilicet ad loquendum mtnterium Christi, \d 
est ad exponendum iilud, quod est secretuin de 
Cliristo, id est nativitateniy passionem, etc. Propter 
quod opus, scilicet quia Christi secreta expono, 
vinctut 9um, Dico aperiat mibi os ad ioquen^Ium 
my^terium, et ita loquendum ut manifestem, aperte 
illud quod absconditum est infidelibus ita, constan- 
ter et discrete, ut oportet me, qui Apostolus sum, 
loqui. Vos t^tiam ipsi, m sapientia Deij quam habctis, 
ambulate, id est proficite usque ad eos illuminan- 
dos, qui sunt foris^ id est extra Ecclesiam. Caute 
couversandum est inter perfidos ne scandalizentur, 
ne liat eis occasio blaspheraandi , et ne incitentar 
ad persequendum. Sapieiiter ambulate dico, non 
impedieutes, sed redimentes tempus^ id est aliquibus 
modis praeparantes opportunitatem pnedicandi eis : 
et habito tenipore, sermo vester semper sit in gratia^ 
td est talis ut gratus sit auditoribus. Vel, in gratia, 
praedicanda, non in lege, et sit conditus sale sa- 
pientiae, ita, ut sciatis quomodo oporleat vos respon • 
dere unicuique, quia aliter idiotae , alitor litterato, 
et aliis personis alitcr et aliter respondendum est. 
Omnia autem quw circa me sunt^ id est tribulationes 
quae undique sunt, vel quse non pertingunt usque 
ad« animam, nota faciet , et ideo non fuerit opus 
scribi, Tychicus (per bunc creditur misisse Episto- 
lam) charissimus frater , in fide , et fidelis minister^ 
in praedicatione, et conservus in adversis, et hoc, m 
Domifio, id est propter Dominum. Quem • ego misi 
ad 90S ad hoc ipsum^ id est ad simile aliquid, scilicet 
ut copioscai quw circa vos sunt, [Ambrosius] Ca- 
vete ergo vobis , magis sibi. cavere debet quum se 
videt cognosci. Misi dico, cum Onesimo charissimo 
nostro et fideli fratre qui est ex vobis^ qui scilicet, et 
Tycbicus, omnia mta facient vobis quas hic aguntur. 
Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, id est 
particeps , et socius laborum meorum ; et Marcus 
consobrinus Barnaba:, de quo , Marco vel Barnaba, 
aecepistis mandatOt ista, scilicet quod discessisset a 
roe, ct ideo non reciperetis illum ; sed si modo ve- 
nerit ad vos^ excipite itlum. Yel, accepistis mandata, 
ftcilicet quod rediit ad me et ideo, si venerit ad vos 
excipite illum. Et Jesus salutat vos, qui dicitur 
Justus; quif scilicet isti prxdicti, sunt ex circumci' 
ffone, et idem tamep mecum asserunt de gratia. 



A Hi soli de Judaeis, sunt modo adjutores mei in tegno 
Dei pradicando, ^Kt mihi^ posito in tribulatione, 
sunt solatiOf vicem meam supplendo. ^alutat vos 
Epaphras qui ex vobis est servus Christi Jesu , non 
legis , semper sollicitus pro vobis in oralionibus , in 
quibus pro vobis orat, ut stetis, id cst perseveretis, 
perfecti et pleni in omni voluntate Dei, scilicet veiitis 
omnia quae Deus vult, et nihil adjungalis praeier ea 
quae Deus vult. £t vere sollicitus est pro vobis. 
Testimonium enim illi perhibeo, quod kabet multum 
laborem pro vobis, non soluni orando, sed etiam 
aliis modis. Estote ergo et vos pro nobis soiliciti, 
et non solum pro nobis , sed etiam pro his qui sunt 
LaodicicSt et qui suut Hierapoli, Salutat vos Lucas^ 
evangelista , medicus charissimus, et Demas. Salu- 

^ tate fratres qui sunt Laodicimy et specialiter ngm- 
pham , qua: praedicatores reciplt et sustentat , et 
quas in domo ejus est Ecclesiam, id est familiam. Et 
cum fuerit iecta apud vos hocc Epistola , facile ut et 
in Laodicensium Eccldsia legatur, ct vobis legatur 
ea , vel vos legatis eam qua; Laodicensium est , id 
estquam ego illis misi, vel quam ipsi mihi mise- 
runt, ut videatis bic esse responsum qusstionibus 
illis. Ex boc loco intelligimus quod geucrules sunl 
instriictiones Apostoli , et ad hominum profeclum 
scriptae sunt Epistolae. £(, ipsi vos qui spiritu 
errastis olim, dicite Archippo : Yide ministeTinm, 
id est esto sollicitus circa ministerium, quod acce- 
pisti in Domino, id est in his rebus quae sunt Do- 

Q mini, ut illud impleas, ut sicut per inobedientiam 
istorum cessavit, ita per correctionem accingatur. 
Et nota quod praepositum eorum per eos ipsos 
commonet, «t qui regendam Ecclesiam eorum 
accepit sit sollicitus de eis, et quia plebis causa 
scribitur Epistola , ideo non ad rectorem destina- 
tur, sed ad Ecclesiam. Salutatio. Quasi dicat : Ut 
sciatis a me missam Epistolam, salutatio mea manu 
Pauli scripla est. Et anlequam saluiationem ponat, 
prsemittit exhortationem dicens : Memores estote 
vinculorum meorum, id est in mente habete qua 
causa patiar, scilicet quia solam fidem praedico. Hoc 
dicit ut tales se prajbcant, pro quibus non »gre 
ferat se pati fnjurias, ut slmpliciter patianiur, vel 
ut pro eo orent. ut necessaria ministrent. Quae autem 

|v sit saUitalio, ostendit addens : Gratia Domini Jesu 
sit vobiscum. Amen, 



IN EPISTOLAM I AD THESSALONICENSES. 



197 ARGUMENTUM. 

Thessalonicenscs sunt Macedoues, qiii accepto 

Terbo verilalis perstilerunt in fide , etiam in per- 

«eeutione civium suorum. Praelerea ncc receperunt 

lalM^ apostolos , ncc ea quae a falsis apostolis di- 

.£ve)}aiihfr. Hos collaudai Apnstolus scribens eis ab 



Athenis, per Tychicum diaconem, eC Onesimum 
acolythum. 

CAPUT PRIMUM. 
Vers. i-3. — < Paulus et Sifvamis, et Timotheus, 
c Ecclesiae Thessalonicensium in Dco Patre nostro 
I et bomino nostro Jesu Cfaristo , gratia vobis et 



m COLLEGTANEA IN EPIST. D. PALLI. — IN EP. I AD THESS. 390 

I pax. Gratias agimus Deo semper pro omnibus A ^■^im opus Gdei est confessio , ei iatorU vestri 
c vobis f memoriam vestri facientes in orationibus 



I nostris sine intermissione , memores operis fidei 
c vestrsc , et laboris , et cbaritatis , et sustinentiae 
c spei Domini nostri Jesu Christi > ante Deum et 
c Pairem nostrum, i 

Paulus et SUvanus, etc. [Hairao.] Hanc Epistolam 
scribft Apostolus Tbessalonicensibus. Tbessalonica 
metropolis est Macedoniae, quw est provincia Grse« 
corum. Thessalonicenses ergo sunt Macedones, qui 
facilc ab Apostolo conversi, ncc per tribulationes, nec 
per pscudopraedicatores potuerunt moveri a Odei 
veritate. [Ambrosius.] IIos collaudat Apostolus , eo 
quod in accepta gratia permanentes ad profecium 
praemii virtutibus aucti sunt meiiora sectando. 
Tantae cnim fidei imbiberant spiritum , ut spe fu* 
turoruro eliam a civibus snis non credentibus, pe- 
ricula devoto animo pro^ nomine Cbristi sustine- 
rent. Erant tamen inter eos aliqul otiosi et curiosi ; 
aliqul etiam de resurrectione minus sentientes , et 
ideo nimis temere de morte.amicorum dol^tes ; 
aliqul etiam eorum erant fomicatores. Hos ergo in 
hac Epistola corrigit Apostolus , et perfectos monet 
non cedere adversis pseudoapostolis , et ut alios 
corrigant. [Haimo.] Scripsit autem ab Athenis. Et 
est intentio Apostoli in hac Epistola pravos et in- 
correctos corrigere, et bonos ad perseverantiam 
aliorutnque correctionem cobortari. Modus talis 
cst : De more suo salutationem praemitiit : qua 
prsemissa de bonis eorum gratias agit, commc- 
morans non solum fidem et opera , sed etiam con- ^ 
versionis modum et malorum sustinentiam. Et nt 
ad perseverandum niagis eos provocet, de suis 
quoque iaboribns, et Kvangelii verilale, et pru- 
denti inter eos conversatione , et quanto aflcctu 
eos desideret videre , interserit. Dcinde pravos, ut 
a luxuria , et otio et curiositate contineant , obse- 
crat ; et mortuos resurrecturos confirm; t. Circa fi- 
nem moralis est instructio. Prasinitlit autem salula- 
tionem , dicens : Pautus^ et Silvanus, et Timotheus. 
lli coadjutores fuerunt Apostoli in illis inslruendis, 
et in profectu illorum pariter gaudebant. Et ideo 
nominibus illorum praescribitur salutatio , sed sen- 
sus et verba EpisiolaB solius ApostoU sunt. Hi , in- 



quem babuerunt pro se et pro proximis , et chari- 

tatii habit» in Deum et proximum , et sustiuen' 

tiof habitae contra mala, quae siistinentia est spei , 

qula eam facit spes gloriae. Non enim tanta mala 

possent sustinere , nisi spes eos conflrmai-et qu» 

spes non frustratur, quia est Domini nostri JesH 

Ckritti , qui bene potesl et vult implere ; spei , di- 

co , existentls ante Deum el Patrem nostrum , qnia 

iia certi estis « ac si jam videatis euni , et ita eos 

animat. Vel , ante Deum existit , quia ei bene pla- 

cct , non ad aspectum hominum , et eo auctore est. 

Vers. 4-10. — c Scientes, fratres dilecti a Deo, 

c electionem vcstram , quia Evangeliiim nostrum 

c non fuit ad vos in sermone tantum , sed et in vir- 

B c lute et Spiritu sancto, et in plenitudine mnlta , 

c siciit scitis quales fuerimus in vobis proptcr vos. 

c Et vos imitatores nostri facti estis ct Domini, 

c excipientes verbum in tribulatioue niulla cum 

c gaiidio Spiriiiis saucti, ita nt facti sitis forma 

c oinnibus credeniibus in Maoedonia et in Achaia. 

c A vobis enim difl^matus esl eermo Domini , non 

c solum in Macedonta et in Achaia, sed el in omnl 

c loco fides vestra quae est ad Dcum profeUa est, 

ita ut non sit nobis necesse quidquam loqui. Ipsi 

enim de nobis annuntiant qualcm-introitum ha- 

buerinius ad vos , et quomodo conversi estis ad 

Deum a simulacris servire Deo vivo et vcro , ex- 

spcctare Filium ejus de coelis quem suscitavit ex 

mortuis Jesum , qui eripuit nos ab ira ventnra. i 

Sdentes, Quasi dicat : De his agimus gratias Deo, 

quia scimus quod dilexit vos, et clegit sola gratia. 

Et hoc est quod ait : Agimus gralias Deo, scientes, 

fratres dileeti a Deo, electionem vestram, id est 

quod dilecti et electi estis a Deo : quod per hoc sci- 

mus , quia Evangelium nostruni non futt ad vos ir 

sermone tantum^ [Haiino.] id est in ostensione ver- 

l)orum, sed in virtute miraculorum , quia niulla fec it 

apud eos miracula , doctrinam ojus con(irmnntia , 

et in Spiritu sancto^ quia per me receplstis dona 

Spirilus sancti : Et non parcc, sed m plenitudine 

multa, Hoc ideo dicit ut in nullo videantur sibi 

minores Ecclesiis Judxorum , et gaudeant in dono 

Dei qui participcs illos facere dignatus est promis- 



quam , scribunt Ecclesio! Thessaionicensium , con- ^ sionis Abrahse. Sicnt , etc. Quasi dcat : Ita istud 



gregaUe in Deo Patre et Domino Jesu Christo, Quasi 
dicat : Quod est Ecclesia in iinitate fldei congre- 
gaia est, Deo Patre operante, et Christo ejus Fi- 
lio. Et ante alia salutant in hunc modum ; Gratia 
sit vobis et pax. Exposita ne exponas , ne actum 
agas. [Ambrosius.] Post salutationem primum con* 
firmat bonos, de profectu illorum referens gratias 
Deo a quo sunt oulnia bona , hoc modo : Gratias 
agimus Deo semper pro omnibus vobis , qnia sunt 
bona quas in vobis sunt, et a Deo sunt. Nos dico, 
fadentes memoriam vestri in orationibus nostris , ut 
perstetis in bono. Orationibus, dico, habitis sine m- 
termiuione certarum horarum. lludeautem gratias 
agat, ostendit, subdens : Nos, dico, memores ope^ 
ris, id est confecsionis , fidei vestra^, propriuni 



divinum scimus , scilicet quod estis a Deo electi » 
sieut vos scitis^ istud visibile, scilicet quales^ id 
est quam afflicti fuerimus in vobisj id est inter vos, 
et boc propter vos , id est pro vestra salute. Qoasi 
dlcat : Per hoc etiam quod non passi sunius ; in 
exemplum yjohh patet quod Deus ct vos dilexit et 
elegit. [Ambrosius.] Et vos, Quasi dicat : Nos passi 
sumus in exemplum vobis , et vot faeti esiis imita- 
toret nottri et Domini, qul sustinuit crucem. Pro- 
bra enim et injurias a civibus suis tolerarunt spe 
futororum. Unde semiiil dicuniur apostolonim el 
ipsius Domini , quia et Dominns eadem a Jndaeis 
passus est , et Apostoli Dominum sequentes perse* , 
cutiones passi sunt gaudentes, quia babiti sunt 
digai pro nomine Domini conlumclias pati. Tos, 



m PETRl LOMBARDl m 

dko, €XciftieHte$ terlmm in tribulatione mulia do- A < in medio yestrum, tanquamsi nutrix foveat filios 
•tra, sciiicet et vestra, quia tribulalto non fecit 



c 8U0S, ita desiderautes vos eupide, volebamus tra- 
c dere vobis, non solum Evangelium Det, sed etiam 
c antmas nostras , quoniam charissimi nobis facli 
c estis. > 

Nam ipti. Hic de laboribus suis commemoral. 
Quasi dicat : Ideo dico qualem introitum babneri- 
mus, et ejus qualitatem non expono, quia non est ' 
uecesse. Nam vos tpsi, o fraireSf scitis introilum «0- 
ilrum ad vot^ boc de illo scltis qma non fuit tmwii, 
id estTaciiis, idestnon fuit in prosperitate saecn- 
lari, quae iuanis est ; eed fuit m tiitt//a sollidludine 
pro adversis quas sustinuimus. £t propterea Ao^tii- 
Mf fidueiam^ non in adversis qui fragiles swnus» 
sedm DeQWMin /«fin ad vq$ EvangeUum Dei^ sic 



^s diinitere verbum. [Haimo.] £icipientes, dico, 

cum gaudio Spiritus sancti , quod , sciltcet fecit in 

vobis Spiriitis sanclus, imitatores nostri facti estls, 

ita ut siiis facti forma , id est exemplum confes- 

sionis el doctriuae omnU>us credenlibus , qiii sunt in 

Macedonia et Achaia , qui exemplo vestro uon ti- 

ment conGteri. Etvereformafacti estis omnibus. A 

vobis enim diffamatus, id est divulgatus cst, sermo 

Domini^ id est ab exjemplo patientiae vestne boc 

processil , qiiod alii verbuui Dei aperte praedicaut. 

[Ambrosius.] Divulgatus est, dico, quia iton soium 

iu Maeedonia et im Achaia^ »ed m omm /oeo, adja- 

ceuti vobis et vicino , non solmn sermo , sed fides 

vestra , id cst profectio fidci , profecla est , id est et vos facite. Gonfidite, seilicet iu Deo Mn in 

processil, quw fidcs est, ad Deum tantum ut est 

in martyribus quod non cst fides , est minus per- 

fectorum qui etquse muudi sunt, cogitant. Proces- 

sit , dico , ita ut non necesse sit nobis quidquam lO" 

qui de vobis ad alios incitandos. ipsi enim de vobis, 

id csl omnes alii annunliant qualem introitum hahue- 

rimus ad vos , Id cst quam aflUcti fuerimus quando 

venimus ad vos ; et tamen quomodo , id est quam 

vebementer conversi estis , licet nos afQicti fueri- 

mus , dico , ad Deum a simuiacris , ad veritalem a 

fcimulatione, ad uuuin a multis. Gonversi estis, 

dico, servire beo vivo et vero, el serviendo exspe- 

aare Filium ejus vcnturum de coelis , id est a Dea 

conversi estis ut serviatis Deo ila pure , ut conve- 

nit servire vivo et vero, qui in verilate est Deus, C Hppis, sicut scitis, et apud vos in multa sollicitu 



Nos dico, antequam, ad vos veniremus pasH 1 
el contumeliis affecti in Philippis sicut scitis. Ecce 
antequam veniremus ad vos et pqsl passi sumus, ut 
nou liceret confidere in nobis, et ita esset labor 
noster tnanis. [Ambrosius] Hauc pressuram quam 
nunc memorat passus est in Pliilippis propter spiri- 
tum pytbonem quem a puella dejecerat. Vel ita : 
Hoc deintroitu modoscitis, quia non fuitinania, id 
est propter nuUa mala cessavi ioqui verbum Dei , 
quod est signum devoti et fidelis pnedicatoris» sci- 
licet ne In pressura loqui verbum Dei limeat. Inanis 
enim est ilie qui terrore praescnti, formidinem pa- 
titur pncdicandi. Non fuii inanis, dico, sed, lioei 
anle, essemus passi et contumeliis aifecti in Phi- 



et vivit aeternaliter , et in bac servitulo cxspectetis 
videre Filium Dei quando veniet, let nou aliud 
desideretis dari vobis quam videre Gbristum se- 
Gundum divinitatem quem mali non videbunt. Unde 
dicit Scriptura : Tollatur impius, ne videat FiKum 
Dei. Quem Filium suscitavit Paler ex mortuis, Ipsun, 
dico , per lioc factuiu suis Dominum Jesum , id est 
regcm et salvatorcui suoruin. Qui, Filius, eripuit 
nos ab ira ventura , quia et iu baptismo diiuiltit 
peccalu<u , el iu fuliiro libcrabit a pcena. 

198 GAPUT H. 
¥ers. 1-8. — c Nauiet ipsi scitis, fratres, in- 
c troitum noslruiu ad vos, quia non inanis fuit, sed 



dine , id est multum solliciti : nec tamen extimui- 
mus, sed habuimus fiduciam tn Deo nostro loqui ad 
vos Evangelium Dei. Per haec de se relata, et per 
illorum bene coepta monet illos permanere in pa- 
tientia. Exhortatio enim» Hic contra pseudoaposto- 
los videtur incipere, commemorans de Evangelii 
veritate. [Haimo.] Deinde de sua inter eos prudentl 
conversatione. Quasi dicat : Meriio habuimus fidu- 
ciam in Domino, quia exhortatio nostra, id est pra&- 
dicatio qua exhortamur alios, non cst de errore , id 
est de mendacio, sed de veritate , neque de immun- 
ditia sicut sunt carnales 0. servaiilia; post Ghri- 
stum, vel usus mulierum , et qnoramdam aliomm : 



c ante passi mulu et coiitumeliis aflecti , sicut sci- d quae quidam praedicabant ; neque in dolo^ id est in 



c tis in Pbillppis, fiduciam babuimiis in Deo nostro 
c loqui ad vos Evaugeiium Dei in multa soUicitu- 
c dine. Exhortailo eoiin nostra non de errore, ne- 
c que de iiiununditia, neque in dolo ; sed sicut pro- 
c bati sumus a Deo ut crederetur nobis Evangelium 
c iia loquimur, non quasi hominibus placentes, sed 
c Deo qui probat corda noslra. Neque enim ali- 
c quando fuimus in sermone adulationis sicut sci- 
c tis, neque in occasione avaritiae, Deus testis est : 
< nec quasrenies ab hominibus gloriam , neque a 
€ vobls, neqiie ab aliis, cum possemus vobis oneri 
c esse ut Ghristi Apostoli. Sed facti sumus parvuli 



fraude, et astuta bypocrisi : eliam veritas est quan- 
doque in dolo, quando, scilicet non amore veritalis 
et utililate auditorum praedicatur, sed ut gloria vel 
quod lucrum acquiratur. Non in dolo, dico, sed po- 
tius ita vere et pura inlentione loquimur, sicut pro- 
bati et electi sumus a Deo, ad hoc ti^ credereiur no- 
bis, sicut fidelibus, £vaii{jfeitum. 

(i) LK>quimur, dico, fton^ttoii hominibus plaeentes, 
id est placere quaerentes, quia nec speciem placeiitis 
habemus, ted placentes I><o , quod probat corda 
uostra, id esi proi)ata facit, ut sibt non hominibus 
placeamus, ouod ni«i ipse operetur in nobis, vilam 



(f ) Aug., in lib. Sentent. Prosperi. 



893 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PA13LI. — IN EP. I AD THESS. 



294 



nequimus. Quasenimviresnocendihaberelhumafi» A « lis a nobis verbum aud.tus Del, acoepistis illud 



gloriaR amor non senlit, nisi qui ei belium indixerit, 
quiaelsi cuique facile est laudem non cupere, 
dum negatur, difllcile est tamen ea non deleclari 
cum oflerlur, et vere non quaero bominibus placere. 
Nec enim aliquando fuimus in sermone adulationis, 
per quod alii placent hominibus, iicutscitis. Et vere 
non est in dolo praedicatio nostra, quia neque in oc- 
casione avaritia, non dico in avaritia, sed nec feci, 
nec dixi eliam in quo esset occasio avaritise. Et 
iudo Deus testis est mihi qui novit corda. Iloc enim 
non ita patet. Avaritiam non sectamur, nec gloriam, 
ei hoc est, neque etiam sumus qucerentes gloriam ab 
hominibusj neque a vobis, neqtte ab aliis , sed a Deo 
tantum. [Ambrosius] In boc tangitpseudoaposlolos. 



I non ut vcrbum hominum , sed sicut est vere ver- 
c bum Dei , qui operatur tn vobis qui credidistis* 
• Yos enim imitatores facti estis, fratres, Ecclesia» 
c rum Dei quse sunt in Judaea in Gbristo Jesu, quia 
c eadem passi estis, et vos a contribuiibus veslris » 
c sicul et ipsi a Judseis qui et Domiuum occiderunt 
c Jesum et prophetas, et nos persecuii sunt, et 
c Deo non placent, et omnibus hominibus adversan- 
c tur, prohibentes nos gentibus loqui ut salvi fiant, 
c ul impleant peccata sua semper. Pervcnit enim 
c ira Dei super illos usque in finem. Nos autem, 
c fratrcs, desolati a vobis ad tempus horae, aspeclu 
c non corde abundantius festinavimus faeiem ve- 
c stram videre cum multo desiderio, quoniam vo- 



qui se potius quam doctrinam Domini commemlari H , i„i,|,us venire ad vos, ego quidem Paulus etsemel 

volebant. Apostolus autem qui gloriam non ad prae- 

sens, sed in futuro quaerebat, se humilem facicbat, 

ut Dei praedicalio exaltarctur. Cum possemus. Quasi 

dicat : Dico quod non in occasione avaritiae praedi- 

caviinus , cum, id est quamvis possemusy quod non 

pseudo, esse vobis oneri , ut nobis ministrarctis ne- 

cessaria. Possemus, dico, ut Christi apostoti. [Am- 

brosius] In tantum gravat pseudo causam , ut se 

abnuere dicat, cum liceret illi subsidia requirere ad 

comprimendum illos, quibus non facultas eral, nec 

pudor poscendi. Apostolicae autem potestatls debi- 

lum vocat onus , propter pseudoapostolos , qui illud 

indebite us rpantes importune a plebibus exige- 



c ct itorum, sed impedivit nns Satanas. Qu» est 
c enim nostra spes, autgaudium, aut corona glo- 
c ri;c ? Nonue vos ante Dominum nosf rum Jesum 
c Cliristum eslis in adventucjus? Yos cniu) estiii 
c glnria nostra et gaudium. i 

Memores enim estis , o fratres , laboris nostri et 
fatigationis, Hoc addidil, quia est labor sine fatiga- 
tione. Et recte dixi falignlionis et laboris, qnia 
prtedicavimus vobis Evangelium Dei operantes mani- 
bus nostris nocte et die, ne quem vestrum gravaremus^ 
accipiendo aliquid ab eo. Hoc etiam facieba» ut 
ps(;udo repelleret a priedicatione. Vos enim. Quasi 
dicat : Ita antc conversionem nos habuimus erga 



bat. Sed facti, Quasi dicat :NihiI horum quxrimus, r vos sicnt et post conversionem. Vos estis enim , et 



sed potius focti sumus parvuU^ id est humilcs, in 
medio vesirum , id est communiter ad omnes vos. 
[Haimo.] Et hoc pro bono ; et ita sollicite fecimus 
tanquam si nutrix foveat fiUos suos, non alienos. 
Alienosenimquandoque nulrit mullerpro mercede, 
r.on ex araore ; proprios vero ex dilectionc. Ideo 
congrue ait, tanquam si nutrix foveat filios suos. 
In boc enim nctaturlahor, et humiliatio, et dilectio, 
qnia nou pro mercede fit. floc autem ad intelligen- 
dam charitatem suam erga eos se dixisse significat, 
dicens : ita nos in toto labore nostro desiderantes , 
non vestra, sed vos, id est vestram salutem cupide 
volebamus tradere vobis , non solum Evangelium 
Dei, sed et ethim animas nostras, pro assertione 



teslis est Deus quam sancte , quar.tum ad vos , et 
juste, quantum ad proximum , faciendo debita, et 
sine querela, scilicet non faciendo indebita, affuimus 
vobis qui credidistis, quando adhuc erant educandi. 
Et ila hoc scitis sicut scitis, hoc aiiud, scilicet qua- 
Uter vos deprecantes unumquemque vestrum , dcpre- 
cantes, dico, tanquam patcr fiUos suos, id cst tnnto 
aflectu, quanto pater filios, et consotantes vos^ si 
quis vestrum de peccato, vel de alio soliicitus era!. 
Testificati sumus^ id est sub testimonio ipsorum 
sanctorum adjuravimus, ut ambularetiSf proficieudo, 
digne DeOy scquentes in operibus voluntatem ejus. 
Quod utique debetis, quia ipse est ^tii vocatit , vo- 
calione qu» est secundum propositum. [Augusti- 



Evangelii. Et hoc ideo quoniam charissimi nobis facti D nus] Vos^ cum essetis adversi insuumregnum etglo^ 



€Uis , ildem Dei recipiendo , et vos bene nobis ap- 
pHcando. £t recte dico quod facti sumus parvuli, 
sicut nutrix. 
VEas. 9-20. — c Memores enim facii estis, fra- 

< Ires, laboris nostri et fatigationis , noctc et dic 
« operantes, ne quem vestrum gravarenuis , pr$di- 

< cavimus in vobis Evangelium Dei. Yos lestes estis 
c et Deus, quam sancle et juste et sine querela vobis 
t qui credidislis affuimus , sicut scitis qualiter 

< unumquemque vestrum sicutpater filios suos dc- 

< precantes vos et consolantes, teslificaii sumus ut 
( ambuiaretis digne Deo qui vocavit vos in suum 

< regnum et gloriam. Ideo et nos gratias agimus 
* Deo sine intermissione, quoniam cum accepisse- 



riam^ scilicet ut csselis de regno suo quos hic re- 
geret, et post in gloria coronaret. 

199 ^^^^* scilicet quia vocavit nos, et nos^ non 
soium vos, oQimus gralias Deo, quia hoc fccit Dcus, 
agimus, dico, sine intermissione, Yocavit, dico, 
quia vosciio et firmiter recepistis. Quod ita att : 
Quoniam eum accepisselis a nobis verbum auditus 
Dei, id est cum accepissctis solo audilu ver- 
buni quod , de Deo est. Yel, verbum auditus Dei, 
id est quod audivimus a Deo loquente in n6- 
bis, vel, in quo auditur Deus. Cum, inquani, 
accepistis illud, non ut verbum hominum , scilicet 
quasi a sapientibus esset, sed sicut verbum Dei, ut 
vere est. [Ambrosins] Tanta enim devotione sosce- 



m 



PETRI LOMBARDi 



m 



penint verbum ul probareot se intellexUse Dei esse A aspectus ceaaant, quia vo6 alloqui non poMun, 

doctrinaiD. Qui Deu^ operalur in vobi$, quoUtUe 

opera bona, ^t credidiaii^ venturi per fidem in 

idipsum, quod credidistia. Vo$ enim. Multa dixit 

contra pseudo : hic jam monei ne pro sua vel apos- 

tolorum tribuiatione moveautur. Quasi dicat : In 

vobis operalur, ct hoc effectus indicat : vos ettim , 

fratres^ facti e$tis imitatores Ecelesiarum Dei quw 

sunt in Juda^a, xdificalae in Christo Je$u^ id cst in 

fide et iiislitulione ipsius Christi, imitalorcs facli 

estiSt in hoc utique, quia eadem passi estis^ et vo$ 

a coutribulibus vestris^ sicut el ipsi^ qui in Judsea 

sunt, passi sunt a Judmis^ qui^ Judasi adeo asperi 

fuerunl, quod et Christum Dominum occiderunt , et 

prcphetas ; et nos apostolos Chrihti persecuti sunt. 

2<os, dico, in quo putaut se obsequt et placere Deo. 

El Umen Deo non piacent, et omnibus hominibus^ id 

esi saluti omniuro hominum, adversantur prohibentes 

nos ioqui gentibus^ ut salva fiaut, Ideo hoc faciunt 

ut semper impieant peccata bua. id csl ut in peccatis 

permancndo ipsa pcccata siia cl parentum consuui- 

ment, secunduui illnd : Qui in sordibus est, sordescat 

adhuc (Apoc. xxii), ei vindictam peccatis suis et 

parentum dehitam in se provocent. 

Quadraginta quidein aimos post paesionem Do- 
minidedit Deus.Juda^is ad pceniientiam. Ulis trans- 
actis cum noilent credei*e, conipleta sunt peccata 
eoriHn. Unde dixit eis Doiuinus : ImpUle mensuram 
patrum vestrorum (Matth, xxiii). Qiiando autem 

hac dixit Apostolus, Jerus.ilem necduin erant iin- , , ^ , 

pleta peccata, sed conipleta suiit venientihus Roma- ^ tunc eritis oisrona nostra. Enim^ id est quia et 



nec videre; sed cordis affectus et aollicitudo i 
qnam cessat. Nos, dieo^ deaolali obundaniiMs^ quam 
si nihil pateremini, festinmmusy et ideo state, tidera 
faciem vestram^ propter majorem Instructionera , 
ut plene vos instruam , in quo vobis mala fierenL 
Festinavimus videre, dico, cum mullo desiderhf 
exhortandi vos. Et vera festinavimus, quoniam qui- 
dem, uos omnes voluimus venire ad vo$. Ego quidem 
PauiMs, qui plus aliis curo, et semel etiterum^ volui 
veuire, sed Satanas^ qui saluti adversatur, impedi' 
vit nos. Idoo magis cavetect timete, quod Deus per- 
inisit Apostoluin iinpediri, ne vcnirel ad eos. Ad 
majorem istorum est, si steterint eo absente. Qum 
enim, (Juasi dicat : Ideo venire volui, vel ideo Sa- 
" tanas impedivit, quia qum est spes nostra^ htc in 
pnesenti, aut in futuro quod erat, gaudium^ seilicet 
pneniium, qiiod eril commune oniiiium bonoroni, 
auteoronagioriffy scilioet pr»miuin quod tantnm 
erit victorum ? Nonne «m, si sleteritis ante Dan^ 
nnmnostrum Jesum Chrittum, id est in beneplaclto 
Dci. Vel quia vos estis ante Dominum nostrum, bene 
firmati. Nornie, inquam, estis, id est eritis, corona 
nostra in advenlu ejus^ id cst qiiando Dominns ve- 
nerit. Quasi dicai : Eritis. Maiiifestum enlm est 
quod perfectio discipuionim gaudium et coronr ea 
magistrorum. [Ambrosius] Ili suntenini qui labores 
fructuum Buoriun edituri sunt. Fructus eniin ina- 
gistri est obedicntia discipuli, cujus bona conver- 
satio, coronara dat magistm judice Christo. Et vere 



jiis. Unde siibdil : Pervenit enim, quasidicatiQiiod 
iuiplevei'unt peccala, elTectus indicat , qiiia pervenit 
ira Deiy id est vinditla Dei, super iiios, scilicet 
opprimens illos usque in finem. Ira Det est adventus 
Rotnanorum, quando perditi sunt gladio, fame, 
pestllentia, captivitate, quae ira durat eis usque in 
flnem sjeculi, quiasemper erunt captivi. Vel sicut 
quidam codiccs habent, prcevenit ira Dei^ id est 
vlndieta Dei ante venit in hoc sasciilo super iUos^ 
qfm durabit usque in finem, qucR ideo dicitur prae- 
venire, quia vindictam futuri judicli in qua iJli 
aeiernaliter puniantur, praevenit bsc teniporalis 
peena, et post sequitur «terna. Vel de vlndicta in- 
terlorl agit, qua Deus punivlt cos eicaecando. Quasi ] 
dicat ; Ideo iinplent, id est consummant peccata, 
quia pervenit ira, id est vindicu caecitatis super 
illos, opprlmens IUos ut excaecentur : et hoc usque 
in finem, id est usque in sternam poenam, vel, 
usque in flnem sseculi, quia in fine ssecurt conver- 
lentur Juda;i, quando Abraham reverteturadpueros 
exspectantes cuiu aslno. Nos autem. Hic commc- 
morat quanto afTcctn cos videre desideraverlt. 
Quasi dicat : Vos raulta passi estis. Nos autem, o 
fralres de$olati a vobis^ id esl causa veslra , non 
nostra, ad tempust i'l cst antequam scirentus con- 
fctantiam vestram. Nos dico, rcmotl a vobis, ore, id 
cst sermone, aspectu^ id est praescntia corporis ;non 
earde, id est dilectionis afiectu. Quasi dical : Os et 



moAo vos estis gloria nostra^ apud alias Ecclesias, 
et estis gaudium nostrum apud nos. Et sl modo 
gloria nobis estis, quid erilis nobis apud verura 
Judicem ? 

CAPUT III. 
Vers. i-i5. — f Propter quod non sustinenres 
amplius, placutt nobis remanere Athenis solis, el 
misimus Tiuiotbeum fratrem nostrura et minis- 
trum Dei in Evangelio Christi, ad confirmaiidos 
vos et exhoi-tandos pro fide vestra, ut nemo mo- 
veatur In tribuiationibus istis. Ipsi enim scitis 
quod in hoc positi surous. Nam et cum apud vos 
essemus, praedicebarous vobis passiiros nos tribu- 
lationes, sicut et factum est, et seitis. Propterea 
et ego amplius non sustinens nisi ad cognoscen^ 
dum fidem vestram, ne forte tentaverit vos i» qni 
tenlat, et iiianis fiat labor noster. Nunc autcra 
veniente Timoiheo ad nos a vobis, et annuntiante 
nobis fidem et charitatem vestram ; el quia roe- 
moriam nostri babetis bonam, semper desideran* 
tes nos vldere , sicut et nos quoqoe vos : Ideo 
consolati sumus, fratres, in vobis, iu omnl ne- 
cessitate et trlbulatioue nostra per fidem vestrann, 
quoniam nunc vivimus, si vos siatis in Domino. 
Quain enim gratiarum actionem possumus Deo 
retribuerepro vobts In omni gaudio quo gaudemus 
propter vos ante Deura nostrum, nocte ac dle 
abundamiusorautes, ut videamus faclem vestrain» 



i9t COLLECtANEA IN EPISt. D. 

f et cdmplesRiuft ea qu» desnnt fidd testr»? Ipee 
c autem Deas, et Pater nosler, et Dorainus lesus 

< Chrietus tfiHgal Tiam nostram td yos. Vos autem 
I lyoroinus raultiplicet et abnndare faeiat charila* 
I tem vestram in inlricem el in omses, qtfemadmo- 

< dum et nos in ¥ohis ad cenirmaBda corda vestra 

< sme querela in sanctilate anle Deum, et Patrem 

< nostrum in adventu Domini noslri Jesu Ghristi 
t cum omnibus sanctis ejus. Amen. » 

Propter ^od/scilicet quia estis gloria noslH, 
Tel quia sumus desolali pro vobis» fiufi HuitiieftfM 
nmplfui^ ignorare slatnm Testrum, quia quasl pon- 
dus erat, dum nescirem de constantia Tcstra, pheuU 
mobis $Qli$t scilicel mihi et Silyano rewumre Athe^ 
m$^ et mlrfmHi rtm^fAtem praitem noeifum $t mi* 
mjtmm M in EvoHgelio tkri^H^ pnedicando» nd 
^n/irmandoe 90$, addendo, si quid deeral Tobis, el 
'ejhor$mido$ tos, ulinquibus eratis bonis, staretis, 
et hoc ffro fide veetra^ defendenda, nl nemo Testrum 
mMiMl»r ab Integrilate fidei in iribuMoMn$4$H$ 
tr&nsitoriis. ip$i enim. Quasi dicat : Ncmo debeC 
mori pn^ler tribulatlones , quia ad boc deslinatl 
«umos, quod Ha ait : ipei aiim ififff (fuod in Aoe, id 
Bst in ferendis tribulationibus|»oitfJ s«miif , a Christo, 
id est destinati. Yel, in hoc,idest in tribolalionibus 
positi, stablles sumus : el Tcre in hoc positi sumue, 
nam eum apud vo$ rmmiM, praditibamu$ voM$ no$ 
po$$uro$ trikuiaiione$^ $ieut patet, et faetum e$t ei 
«elfif, si nos prttsciTimus et non fugimus, tunc el 
Tos patimini qui haee scitis. [Ambrosios] Propterea^ 
scilicel quia el nos passi sumus, ne pro nobis ler- 
renmini, non solum propler alia qu» supra dixii 
W ego ampiiu$ non $u$tinen$ nescire quid agerelur 
apud Tos, misi Tiraolheum, crealum ab apostolo 
eplscopum adisogno$tendum fidem vestnim,^ forfe 
t« qui tentat, id esl cujus officium est tentate, sci- 
iicet diabolue, nnilef voe, id esl deceperil : hoc do 
Mlrmis timendnm eral; «f neinaniefiat iaborveeterf 
id esl quidquid boni hucusque fedstls. IVime anfem^ 
quasi dical : Misl Timotheum ad cognoscendum 
idem Tcstram. Nune autem vetdente Timotheo a 
vobi$ ad nos» ef n^niiani€ nobi$ fidtm %t tkaHta^ 
tem re^tram, in adTcrsis, sdllcet quod non pro 
Tedtris nec pro meis Iribulaiionibus moti estis a 
flde etchariUte Dei, ef quin Itabetie bonam, Id esl 
T(^is tttilem , memortam noelrt, scilioet quod pro 
(Kbulalionibus non Tiluimus. Vos» dico, $emper 
ae$iderante$ viderenoe pro eiemplo, et ut de irobis 
gralularw, «taif icos gnoque, desideramus Tidere 
00«. ideo , scilicet quia annuntiaTil h«c non pro 
praesentia ejo8,iios qui prlus eramus desolati, eoii« 
sotati $nmu$^ id est consolaiionem accepfmus, o 
fratre$f in vobie, id estpro Tobis, in mnt iieeeietfaaf» 
id est penuria, ef frt^tifaiiene noifra, et quomodo 
dixerit pro Tobis, exponit, subdens, seilicel per 
fidem vietram quam audlTimus flrmaro. Vel, per 
fidem Testram, juro, consolatl sumus, dico, et Tcre, 
quoniam nunc in hac miseria mvimtff, quasi in coelo 
cssemus. Si vo$ $tati$, recti et Rrmi in Domino^ id 

Pathoi.. GXCII. 



PAULI. - IN EP. I AD THESS. 9^ 

A eal 900 «n ^^ DomiiiL Quam entm. Qnasi dicat : 
VereeonsoIaU Bumus; nam adeo, quod non dignas 
grales agere possumus, el hoc est quod ait, ^fimm 
etitm ^affiohim etfionem po$$unim$ Deo retribuere 
pro mbi$ f Nihil enlm est tam dignum quod suffl» 
c^re possit ad compensalloiiem acquisite salutls 
gentium. Nos« diCo> positi fn omni gaudio quo gam* 
demaM, quasi dleat : Qilod non cilo transit. Propter 
vos, stiintes anie Ikkm iiosimm,.id est In benepla- 
cMo Del. Nos, dico» nt^teettHe otantH, ut videamu$ 
faekm ve$(ram, tt eompleamu$ ea 4fum deeuni fidei 
veetrmy quae olim non poluimus docere tos, quia 
eratis parVuli^ Oranles, dico> abundanttu^ quam 
anlea, quia modo plus posBd addere eis. Nos ora- 
raitft Tidei« Vos. Ip$e Oktem tkuo, qnj potest, el 
B Pofer veeter^ qul tuU bonura, ef DomiitiM Je$u$ 
CArtsfirs, per quem omnla facil Pator, dirigat^ id esl 
faeiat diredam^ et ab impedimenlis liberam viam 
no$tram ad vo$. Sito «nfem, Tenerimus siTe non^ 
Domifme muitipiieei voa fai nmnere Hdelium el Tirtu- 
inmttta^undate /Maf eftmtotem, tcI TeHtatem 
oesfram tmm:em»inler tos, ef in omnee, ellam inl- 
micos, Ita perfecle, ^nemarfmoiliim tf itos tii vobi$^ 
abundamus charitate. Dico ul Aiciai charitalem 
vestram abundare, ad hoc, scllicet ad tonfirmandu 
Torda testra, ita ul sitls ifne guerbia, sdlicet ne toS 
de nrnlis conqueraminl. Vel Ha, innocentes silis, ne 
quis de Tobis posstl conqueri, 'd ul sitis tn Mineff- 
fafe, id est in Tirtutum consummalione. Pei^ hoc 
exislentes onfe ikum etPattem «Oflmm, id est in 
^ benephicilo Dei, non od ospednm horainura. Vosi 
dioo, poski menle tn adventu Ihmfni uoetH Je$u 
CAfttlt 'eum omnibue $aneti$ , id est sicul facinnl 
omnes sancli. Vel eti^nles anle Dominum nosirum, 
id est in beneplacito Dei, usque iii atfvenm Dominl 
noslW/esicCArislt, qni eritmim omnibu$ saneiis* id 
est cum quibus Tcniel ad JildiclttnK Amen. Quasl 
dicat': RocTereeril. 

CAPUT IV. 
Vbbs. MI. — t De cttlero erge» iViilrcs rogamut 
Tos et obsecramus in .Domino Jesu , ui quemad • 
modum accepistis a nobi» quomodo oporteat tos 
ambalareelplaeere Deo; sic el ambuletis, ui 
abund^is magls. ieilis enim qum prascepla 
dederim Tobis per Dominum lesum. B»c esl 
enlm Tolttntas Dei Bnncliflcatio Tcstra, vt ab» 
siineatls tos a fornicatione > ut scial unu»« 
quisque Tcstrum Tas suum possiderein sanctiflcn* 
tione et honore, non in passione desiderit , sicut 
el gentes quae ignoranl Deumi Et ne quis super* 
gredtatur neque eircumTeniat in negolio fratram 
suum, quoniam Tlndex esl Domlnus de hia om- 
nibus, sicut prs^fiximus Tobis, ei testiflcati m$* 
mus. Non enim TOcaTlt nos Deus in immundi- 
tiam , sed in sanctlflcationem. Itaque qui hmc 
spemit, non hominem spemit ; sed Deum, qnt 
etiam dcdHSpiritnm suum sanctum in nobis. Do 
charitale auiem fraternitatis, non necesse ha- 
buimus scribere Tobls* Ipsi cnim tos a Deo di- 

10 



t'^^ 



fETRl LOMBARDI 



soo 



f dicistis, ul diligalis inviccm. Elenim illud facilis A pnecepla dedi ne quis , violenlia superffrediatuT ne- 



« in omncs fratrcs, in universa Macedonia. Roga- 
« mus autcm vos, fratres, ul abundetis magis , et 
c operam detis ut quieti silis, ei nt veslram nego- 
« liQm agatis, el operemini nianibus vestris sicut 
« pi*a;cepimus vobis, et ut honeste ambuletis ad 
« cos qut foris sunt, et nullius aliquid desideretis. > 
De eatero ergo, Hactenus patientiam perfectts in 
stia vcl illonim tribtilaiione siiasil, nunc de mun- 
ditia minoribus suadct, exbortans cos ad continen- 
tiam. [Haimo] Quasi dicat : Quia abundamus cha- 
ritate in vobis, de cceUro ergoy o (ratret rogamut et 
obsecramus. Consuetudo cst Aposloli ut Tcrba du- 
plioct vel tr'plicet unum habentia intellectttni, sic- 
ut hic. Rogamus, dico , tit Domino Je$u, id est si 



que dolo circumveniat fratrem $uum in negotio pri- 
taio uxoris, vel in qtiolibel nogotio. Ideo «bstiiiele 
ab his , quoniam vindex eit Dominus de hit omni- 
bu$f id est de fornicalione, desidcrio, adullerij, vel 
Iraude. Vindex est, dico, sicut prtediximus vobie^ et 
testificati sumus, idest sub testimonio Scripluramm 
probavimus. Non enim, quasi dical : Ideo ab istis 
abslinendum est , qtiia non vocavit nos Deus in tm- 
munditiam^ scilicet nt immunditi» serviamut, s§d 
in sanctificationemf id est ut saucte vivamus. El quia 
Deus Tocavit uon in immunditiain, itaque qui hwe 
spernity quae praediximus, non hondnem solum sper-^ 
nity sed Deum ; cujus prseeepta sunt , ^i loquitur 
per os meum, qui etiam ad hsec peragenda , dedis 



eum amatis, «i, scilicct, ambuletis, perseverando b Spiritum suum sanclum in nobis, [Arobrosius] Ne 



in bono, ut eliam abmide:is magis^ id esl magis ac 
niagts crescatis in flde et bonis operibus. Ambule* 
tis , dico , sic , utique, quemadmodum aecepistis a 
nobis quomodo oporteat vos am6tc/are, id est vivere, 
el biijus yiUsi cursum pcrducere, in his siiie quitiis 
non est sajus , et placere Deo^ in bis quae consiiio 
perfectionis adduutur. lUe eitim placct Deo qui 
fidem rectam,.quam exsecutione virtutum et perfe- 
cts operalionis decorat. [Ambrosius, Haimo] Vel se- 
eundum aliam litteram quae est, sicut et ambulatis 
ut abundetis magis, Et est ordo : Rogamus ut 
ambttletis ; subaudi, quemadmodum accepistis, au- 
diendo el intelligendo, a nobis, id est a me, et a 
ftilvano, quomodo oporteat vos ambulare et pla- 



ergo tantum auditorem spematis, qui in corpoi^ 
subdito peccatis non habitat. Vel : dedit Spiritum 
suum sanctum in nobis , apostolis, ut major esset 
nobis auctoritas arguendi : contra cujus auctorita- 
tem agi, non est tutum. De charitate autem, Quast 
dicat : De his praedictis fuit opus ut scriberem yo- 
bis ; sed de charitate fratemitatis^ qua fratres dili- 
gatis, nonhabuimus necesse scribere vobis, Ideonon 
fuit necesse scribere : enim id esl quia, vos ip$i tfi- 
dicistis a Deo^ id est praeeepto ipsius Christii d^ 
centis, mandatum novum do vobis ( Joan, xiii ), ul 
ditigatis invicem» Vel : didicistis a Deo, per inspinH' 
tionein , vel per eOectum, quia ipse misertus esi 
Mobis. Et, ideo etiam non fuit necesse, enim, icl 



eere Deo, sicut et ambulatis, recte conversando : ^ esl quia vos facitis illud , scilicet opus dilectioiiis 



et rogamus ut a^undelis magis. Hoc non mutatur. 
Seiti$ enim, Quasi dicat : Ideo moneo vos abundare 
et placere Deo, quia scitis quas proecepia , id esl 
quam honestact quam utilia dederim vobi$, llla, dico 
homiuibus ostensa per Dominum Jesum, Anclor ipse 
Gommendat ea» et vere bona sunl. Haec est eniin 
volunus Dei, boc est praeceptum Dei, hoc est quod 
Deiis vuU,quia vobis prodest, non ipsi, scilicet 
santtifieattb vestra^ id est ut vos sanctiflcetis bene 
operando , et tii abstineatis, quasi dicat : Longe re- 
DAOtiyVOS, quiChristiestis, a fomieationeiomm, sci* 
licet carnali el spirituali : ita abstineatis , ut sciat 
unusquisque vestrum suum vaSf sciiicet corpus suum. 



inomnes fratres^ qui sunt in universa Macedonia* 
Rogamus autem, Quasi dicat : facitis opus dilectio- 
nis , sed tamen rogamus vos^ o fratres , nl magit 
abundetie^ in cbaritate, et operam detie^ ut quieti 
$itis a curiositate. Et nota quod ait, operam detis. 
Quasi dicat : Difficile est dimittere cousuetudiDem ; 
sed cogite vos etiam ut testrum negotium agatis^ 
dimissis aiienis, quod nobis utile est ia emenda- 
tione vit£ vestrae. Et operemini manibus vestris^ 
quod adjuvat vos quietos esse, illud enim malum 
ex otio venlt. £t haec faciatis ita, sieut prwdpimut 
ro6t«, et ideo operemini manibus, ut honeste am" 
butetis ad eos qui fori$ sun! ; et nuUius atiquidde^i" 



quod est vas animae, pos$ideref coercendo, in san- ^ dereti$, Quasi dicat : Ideo opus est agendum non 



ctifieatione virtulum, et honorct ne inhonoretur ali 
qoa torpitudine ; sed sicut studet ofiicionim suo- 
rum vasa munda servare, ita membrorutn suo- 
rum officinas studcat per continentiam honorabiles 
exhil>ere. Vel ita : ut $ciat, Quasi dicat : Ita ab iiii- 
cito abstinete, ut nec licito abutamini; sed sciat 
umsiiuisque vestruiu possidere vas, id cst uxo- 
rem dominando ei : et hoc, in sanctificatione , 
sciiicct -abstinendo a coitu , et honore , scilicet non 
turpiler abutendo. Ea possideat in sanctiflcationo, 
dieo , et non in paesione desiderii^ ut nec saltem 
«lesiderium sit quod csl passio et Ixsio aniinai ; ^ic' 
itl et gentee facitint, qnibus non debelis esse si- 
uiiies; quia ipsa^sitnt tiuos iguorant Deum. Et li»c 



otiandum, quia et honcstum est, el quasi lux ad 
iufldeies. Ei non desiderabilis rem allerius , nedum 
rogetis vel tollatis aiiquid. 
Vers. 12-17. — « Noiumus autem vos ignorare, 

< fratres , de dormientibus , ut nou coutristeniiui 
« sicut cl ca^tcri qui spem nou habent. Si enim cre- 

< dimus quod Jesus mortuus est et resurrexit, ita 
1 et Deus eos qui dormierunt per Jesum adducet 

< cam co. Hoc enim vobis dicimus in verbe Domi- 

< ni quia nos qui vivimus, qui residui sumus in 

< adventu Domini non praeveniemus eos qui dor- 
« inicrunt. Quoniam ipsc Dominus in jussu el in 
« voce arcbangeii, et in tuba Dei descendel de 
« i oclo, et mortui qui in Christo sunt, resurgout 



t^\ 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULl. — IN EP. I AD T1IE8S. 



Ml 



I priiui. Deinde nos i|ui ttYiiuus» qui relinquimtir, A sumpluosa diligentia sepultune, monumentoruni 



I simul rapiemur cum illis in nubilms obviam 
f Cbrislo in aera , et sic semper cum Domino m- 
i mus. Itaque consolamini invicem in verbis istis. t 
201 ^olumut autem vos, etc. Post exbortatio- 
bem de continentia, et post correctionem a curio- 
sitale mortiiDS resurrecturos conflrmat, et per 
Cbristi resurrectiosem, et sua auctorilatCi Quasi 
dicat : Non solum haec pnedicta tolumus vos scire, 
sed etiam nolumus vo$ ignorare jam de dormientibus, 
id est de mortuis, quia resurrecturi sunC. [Haimo] 
Unde et morluos recle dormicntes appellat, quia 
quasi domiientes int^ri, et cito de somno roortis 
resurgcnt, ul non contrtstemini, inconsolabiliter de 
tnorte amicorum, ticut et caeteri, id est infideies, 



opulenta constructio vivomm sunt qualiacunqae so- 
latia, non adjutoria mortuorum. Orationibus vero 
sancise Ecclesi», el sacrificio salutari^ et eleemosy- 
nis quae pro eorum spiritibus erogantur, non est du^ 
bitandum mortuos juvari, ut cum eis misericordius 
agatur a Domino quam meruerunt eorura peccata. 
Hoc enim a Patribus traditum universa observat 
Ecclesia, ut pro eis qui in oratione corporis et san- 
guinis Domini defuncti sunt, cum ad ipsum sacri^ 
ficium loco suo commemorentur, oretur» ac pro 
ilUs quoque id oOerri commemoreturi Cum vero 
eonim comroendandorum causa opera misericordi» 
celebrentur, quis eis dubitet suffragari, pro quibus 
orationes Deo non inaniter erogantur? Non est am-» 



qni spem non habeni^ resurrectionis et incorruptio- ^ bigcndura ista prodesse d^unctis, sed talibus qui 



nis aetemae. Admonet nos Apostolus, ut de mortjuis 
charissimis nostris non contristemur, sicut el cse- 
teri qui spem nbn babent. Non ait tantom, ut non 
cOntristeroini, Sed addldit, sicui et caeteri qui spem 
n6n babent, id est resurrectionis; Necesse cst enim 
ut contristeris, sed ubi contristaris, consoletur le 
ifez; nam ideo et dormienles eos appellat Scri- 
ptunc consuetodo verisslma, ut cum dormientes 
aiidimus, evigilaturos minime despetemus. Est ergO 
d6 mortuis eis qui dillguntur quaedam tristitia quo- 
dimmodo naturalis. Mortem quippe borret natura, 
nec mors bomini accideret, nisi ex cttlpa praece- 
dCDti. Hinc igitur neces&e l^st ut tristes simus, 



ita vixerunt ante mortem, ut possint eis baec utiiia 
esse post mortem. Nam qni sine fide operante per 
dilectionem \ ejusque sacramentis de corporibas 
exierunt, frustra illis a suis bujusmodi pietatis im- 
penduntur ofiicla) cujus dum bic esseat fidei pignura 
caruerunt, non misericordiam sibi Ibesaurizantes* 
sed iram. Non ergo mortuis nova merita compa* 
rantur, cum pro eis boni aliquid operantur sui, aed 
eorum praecedentibus meritis consequentia ista red» 
duntur. Non enim actum est, nisi cum vivere hie 
destitissent : et ideo istam finiens quisque vitami 
nisi quod meruerit in ipsa, non poterit babere po^ 
ipsam. Permittantuf itaque pla corda de saorunl 



qiiando nos morientes deserunt quos amamus. Qiia ^ charorum mortibus contrtslari dolore sanabili, el 



K si in xternum novimus eos noA relinquere nos 
)>idl[isUros, sed ftUquanlulum praeoedere secuturos, 
famen raors ipsa quam natura refugit cum occupat 
dilcctujn, ctmtristat in nobis ipsius dilectionis af* 
fo:tum. Conlristamur crgo in nostrorum moriibtis 
nccessitate aroiitendi, sed cum spe reciptendi. Inde 
argimur, bincconsolamur; inde iiini^mitas antmun 
s<1icit, hinc fides reficit; indedolct humana coiidi- 
tio, binc sanat divina promissio. Movcre aulem po- 
test quomodo Dominus flebat mortiium, conlinuo 
ed jubenie victurum ; non morluuro flebat quem ipse 
suscitavil, sed mortem quam homo pecfcaiido con- 
traxit. Si cnim peccatum non praecessissel, sine 
dubio mors hon subsecula fuisset. Secuta est ergo 



consolabiles hicrymas fundant eonditione mortalii 
quas tamen reprimat fidei gaudium, qua credonta^ 
fideles quando moriuntur, aliquando tandem a no^ 
bis abire, ct ad meliora transire. Sit pro viribas 
cura sepeliendi el sepulcra constmendi, quia haec 
in Scripluris inter opera bona deputata sunt : nec 
solum in corporibus patriarcharum el aliorum san« 
ctoram, sed eiiam in ipsius Domini corpore laudati 
sunt qui ista fecerunl. Impleant igitur haec hominet 
erga suos ofiicia postremi muneris, et sui humani 
lenimenta moeroris. Terum illa quae adjuvant spiri« 
fus defunctoriim , scilicct oblationes, erogaliones 
eleemosynamm multo pro eis observantius abiui^ 
dantiusque impendant« (2) Poterat enim Deua haec 



ei mors corporis , quam ptascessit mors animae. D ^^^^^^ credentibus, ul nec istius eiperirenlur cor- 



Mors anirnx prxcessit deserendo Deum, et mors 
corporis secuU est deserehte auima. Hac deseruii 
Deum volens, hac coacu est deserere cotrpus no- 
lens. Ac si illi dicereiur : l^ecessisti ab ed qnem di^ 
ligere debuisti, recede ab eo qiiod dileiisii. Ouis 
enim vult raori prorsus? Nemo, el iU nemo Ul Pe- 
tro diceretur : AUut te cingit, et ducet quo tu non 
vis {Joan. xxi). 8i nuUa essei mortis amaritudo, 
&ulla esset martyrum fortitado. Ideo non aii tan- 
lum, ul nott contrisiemini, sed addidit, sicut el cae- 
iefi qui spem non habent« 
Proinde pompa fuheris, agmina exsequiarumy 

&) August., iii lib. De bapi. parv« 



poris mortem ; sed si hoc fecisset, carai quaDdam 
feliciUs adderetur, minueretur autem fidei forll- 
ludo. Sic enim homines mortem istam timerenl, iil 
ndn ob aliud felioes dicerent csse Christianoi^ nisi 
quod omnino mori non possunt. Ac per hoc neroo 
propter vitam futuram ad Gbristi gloriam festinarel, 
sed propter mortis molestiam removendam : et sic 
ddlcate quodammodo crederelur in Christum. Plus 
ergo gratiae praeslitit fidelibus suiSi Quid enim ma^ 
gnum essel videndo non mori eos qui crederenli 
ccedere et se noh'moriturum? Quanto majus esl^ 
qilanio fortius, quanto laudabilius iu credere, ul s« 



'^-^: 



m 



PETRl LOHBAnm 



m 



spereC moriturum, quia sioe fine viclurumt Unde A timis ideo cemmemoral, qnik enm th unum corpu» 



et chari ejus superstites eonsolari queunt in tri- 
stitia mortis amici. (5) Quid enim mirum si conlrt- 
tf Skris, ubi corpus quod vivit ex anima, fit exanime 
diftcedente animat Qui ambulabat, jacet; qui lo- 
qnebatur, tacet; clausi oculi, luc(*m non capiunt; 
aures nolla voce patescunl ; oronia membrorum oF- 
licta conquieTerunt ; non estqui moveat gressus ad 
anibulandum, manus ad operandum, sensus ad per- 
cipiendum. Nonne ista est dornus quam netcio qoit 
invisibilis habitator omabalf Discessit qui non vi« 
detnr, remanstt quod cum dolore Tldeatar ; ista est 
eausa iristitiae, sed bujus trisliliae sit conselatiOy 
quod sequiiur : 
Si enim^ etc. Quasi dicait : Non inoonfolabiliter 



ost, et Apostoli illls ultiaila similes sunt in passio- 
nibiis. Et vere Tivi reperli non pra^enient niortuos 
in resurreciione, quin potius morim qui in CMtio 
sMnl, id est qui in Cbrisio itenim quieacunt, primi 
FMttf^l, quod poterit Christua ficere, ^ottiam 
ipseDominm e$t^ et ipse deuendet, in propria per* 
sona de cedo^ loealiter, vel, de caelQ, id est de oc- 
culto. Ueacendet, dico, non bumUiSt ul prins, sed 
in iueeu^ id est imperio, id est jubens ut Dominus« 
et in voee, qua dioet : SurgUe^ moriui. Yoce, dico« 
arehangeU, scilicet sui ipsius arcbangeli, vel ange- 
lorum, qu» faciet resui^ere mortuos : de qua voce 
addit, et in tuba^ tuba namque erit magna vox an- 
gelon» qu« dicitur Itibas» quia manifesta erii; vel 



debetis contristari, enim id est quia eredimue quod B ideo in luba dicHur detcendere» quia manifeste ve- 



Je$u$ mortuu$ e$t^ Hoc videturobesse resorreclioni, 
sed aitende quod sequitur : Et re$urrexit, Et si hoc 
est, debemus credere quod sicul Ghristus mortuua 
est et resurrexit, Ua et Deu$ eo$ qui dormieruMi 
morte, per Je$um addueet^ id est in fide Jeau. Te!, 
per iesuro , semper euntes, id est qui eum ae- 
quendo veiierunt ad somnum raortis. Quasl dicat : 
Non Bolum illoa qui Tivi InTeuientttr , aed eliam 
mortuos de quibua dubitatia, non solum ausi^itabtl, 
sed eiiam adducet : et si iiicinerati suntv tamen 
adducet, ut sint cii» «o, immortales, et in eadem 
beatitudine. [Uaimo] Miram rem ait Apoatolus, 
Cbristum enim qoi jam Tivit, et reaurgeos a bhnt- 



niet. Unde : Yidebit omnie eato $almtare Dei (Lue. 
iii). [Ambroaius] Yel ideo ait, in tuba, quia quasi 
ad bellum Teniet aicut tuba in bellis sonat, quia 
tunc inimicos debeliabit ; et sicul tuba infestis so- 
nat, sftc amicoa ad aolemnitatem aetern® gloris in- 
TitaL>it, 

Yox ergo illa erit quasi tub« suos exciuns, et 
maios terrens : qus tuba erit D^^ id est Cbrisli« 
Yel, Dei erit, quia ei Deus dabit efiicaciam. Dtico 
quod mortui resurgent primi, deinde no$ qui vivi' 
mu$ , et qui relinquimur , id est illi qui de 
Bobia Tivi erunt, et reaidiii Antichristo» rapie- 
mur SOS ^ ^elis $imui cum iUi$t [Hairoo] qui 



tiiis, jam non moritvr, dicit mortuum; et electos ^ nos praecesserunt ad requiero, in nubibu^^ quia nu- 



mortttos dicil dormieuftea. Christum ergo appellat 
mortunm, ut dum anidimna iUum raorluum fuisse, 
rt resurrexisse, nos qooque speremus tesurrectttroa 
per Tirtutem divinitatis ejua. Eiectos autem ideo 
dicit dorroientea, quia nemo lam facile poleat so- 
cium excitare a aomno, quam fadie omues excita- 
buntur a somno mortis. Boe emm. Quasi dical : Et 
vere adducet, iiam lioc oidine qaod vivi reperti, noo 
praevenient mortuos, et si iUoa magis putatis cum 
iesu adducendos : et lioc est quod ait, ho$ enim di-- 
ciinue vobi$ in verbo JBk»mint, quia boc Deus nos do- 
Guit, quia no$ qui mtmiu et qui reeidui $umu$ in 
adventu Domini non preneniemu$f resurgendo, eo$ 
qui dormierunt longo tempore, id est ilii de nobis 



iies suscipieut eos, vei nos ut Gbristiim in ascen- 
slone nvhes suscepit. [Ambrosius] Unde aiius inter- 
pres dicit, rapiemurl)ajulia nubibus. Rapiemur, di* 
co, obviam Chritto in aera^ in ipso autem raptu 
mors erit eorum et resurrectio, ut quasi anlma per 
soporem egressa de corpore, eidem in momento 
reddatur. [Aogustinos] Tidetur tamen Apostolus, 
quantum ad verba pertinet, asserere quosdam in 
ine saecuti advemenle Christo ciun futura est re- 
surrectio mortuorum, non esse morituros, s«^ vi- 
vos repertos iu imroortalitatein repente mutandos ; 
sed vellem de his verbis potius audire doctiores. 
(A) Quaeri enim solel utrum illi qiios vivos inveniel 
Christus, nunquam oronino morituri sintr an ipso 



qtii Tivi invenientur, et qui omnibua prascedenti- d teroporis piincto qiio rapientur obvfaro Cbristo ad 



Ims sanctis, tcI qui erunl feaidui tormentis Anti- 
christi, unde sunt digniaslmi, non praBvenient mor- 
tuos : adco erit festinala reaurrectio mortuorum. 
£t nota quoJ ait: nosqoi vivimiw. Sic enim viden- 
tur haec verba Aposioli sonare, quasi Apostolus suo 
tempore demonstraTerit diem judicii Tenturum. 
Quocirca et Thessalonicenses legentes hanc Episto- 
lam, putaveniat tempore ApQstoli dieni judicii veo* 
turum. Vnde et alia scribitur Epistoia, ubi hortatur 
eos ne terreantur, q^asi ^nOet dies Domini. ki per- 
sona ergo electorum loquitur qui Tivi itx coipore, 
inToniendi sunt in adTenta Domini; et se iUts ul- 

(3) August., in serm. de Tcrb. Apost. 
{i) Id., Decivit. Dei. 



iinroorlalitatem mira celeritale sint transituri. Non 
enim dicendum est fieri non posse ut super aera in 
subiiroe portentur in illo spatio, et moriantur et re- 
TiTiacaiit. (5) Ad hunc aulem sensum quo aeslime- 
mus illos quos hic Tiros iUTenlurus est Dominas in 
ipso parvo spalio, et passuros mortem, et acceptu- 
ros iroroorlalitatem, Aposlolus nos urgere videtur, 
ubi dicit : Jn Chfi$lo omne$ vivificabimur ( 1 Cor, 
xv). Et alibi : Quod $emina$ non vivipcatur , niii 
priu$ mofiatur (ibid.). Cur autem nobis incredibile 
videalur iUain muititudinem eorporuro in aere quo- 
dainroodo seminarer atque ibi protinus immortaUter 
(5) Id., incod. 



505 



COLLECTANEA IN EPIST. D, PAULI. - LN EP. I AD THESS. 



m 



et incorruptibiliter reviviscere, cum credamus in A De lemporibus autem. [Haimo] Qiiasi (JicaC : De 



ictu oculi futuram resurrectionem, et in membra 
sine fine victura tanta subtilitate, tanquam inaesti- 
mabili velocitate rediturum anliquissimorum cada- 
verum pulverem ? Nec ab illa seuientia illos arbitra- 
mur futuros immuaes qua dictum est, ierra m, et 
in terram ibis {Gen. iii), id est in boc ibis aiiiissa 
vila, quod eras antequam sumeres vttam. Hoc eris 
exanimatus, quod eras antequam esses animatus. Nos 
ergo electi, rapiemur obifiam Chrisio in aera et sic, 
id est immortales facti, semper cum Domino erimus, 
Quod enim ait, eC sic semper cum Domino erimus, 
uon ita accipiendum est, quasi in aere nos diierit, 
cum Domiuo semper mansuros, quia nec ipse ibi 
manebit ; sed ila, et sic, id est faabentes cerpora 



resurrectione indiguistis ut scribercm vobis, sed dc 
temporibus, Mest adventus Domini, id est an a^staic, 
vei hieme, an die, vel nocte, et de momentist sciU 
cet qua hora diei vel noctis venturus sit Christiis, 
non indigetis^ o fratres^ ut scribam wbis, quia nihil 
scriberem, nisi quod scitis, sciHcet clam venturum. 
Et hoc est quod ait : Vos enim tpst, diliyenter^ inqui- 
rendo Scriptdras, scitis qwia dies Domini^ id est 
tempus adventus Domini, quod dicitur dies, non 
pro tempore diei, sed quia tuncomnia aperta eriint ; 
et dicitur Domini, quia hic est dies hominuni pro 
libitu suo agentium, sed tunc erit Dei in virtute 
judicantis. Dies, inquam, ille ita improvisus veniet^ 
malis : tunc, quod etiam in obitu cujusque fit, sicui 



sempiterna, semper erimus cum Domiuo, ubicuoque ^ /tir, venit : non dico die, sed tn noctCf cum latentiiis 



cum illo fuerimus. (6) Habent autem omnes animsR, 
cum de saeculo exierint, diversas receptiones; habent 
gaudium bonae, tormenta malae ; sed cum facta fue- 
rit resurrectio, et bonorum gaudium amplius erit, 
et malorum tormenta graviora, quando cum cor- 
pore torquebuntur. Jtaquei ^- Quasi dicat : Quia 
omnes resurgemus, et cum Christo erimus. Itaque 
consolaminif de morte ainicorum, invicem, alter al- 
terum in verbif istis tantae spei. Pereat contristatio, 
ubi est tanta consolatio. Detergaturluctus ex animo, 
fides expellat dolorem. In tanta spe non decet esse 
triste templum Dei ; ibi habitat bouus consolator, 
ibi qui non fallit promissor. Quidenim mortuum diu 



venit, et homines dormiunt : tunc omnia subripit, ut 
qui divitem se putabat dormiens, evigilans nihil in« 
veniat. (7) Ita multi bene securi, nihil boni se ha- 
bere tunc iavenient. Propter hoc ccepit agere de 
temporibus ut moneret cavere sibi ne ita deprehen* 
dantur. Non ergo post quantum temporis hoc fuiu- 
nim sit, sed quomodo fulurum sit, opus cst scire, 
ut curent filii iucis esse, et parato corde vigilare, 
qui nolunt ab illa hora sicut a noctumo fure com- 
prebendi. Nam si ad cavendum hoc malum, id est 
ne hora Domini tanquam fur inveniat iinparatuin, 
bpus esset nosse temporum spatia, non diccret Apo- 
stolns non esse opus ut hoc scriberet, sed hoc potiiis 



plangimus? inquies, quia mors amara est, sed per ^ scribendum esse judicaret. Nunc autem non i 



illis 



illam transivit et Dominus. Consolemur ergo nos 
Sed dices : Potest non condolere cor humanum, de^ 
functo charissimo? Imo mclius cum dolet, sanatur 
cor humanum, quaro non dolendo sit inhumanum. 
Bf aria enim Dominum querebat, et mortuum fra- 
trem dolebat. 

CAPUT V. 
Ykrs. 1-H. — c De temporibus autem et mo- 
I mentis, fratres, non indigetis ut scribamus vobis. 
c Ipsi enim diligenter scitis quia dies Domini sicut 
fur in nocte ita veniet. Cum enim dixerint : pax 
et securitas, tunc repentinus eis superveniet inte* 
ritus, sicttt dolor in utero habentis, et non eflu- 
gient. Yos autem, fratres, non estis in tenebris, 



esse opus monstravit, quibus safHciebat ut scircn; 
iroparatis atque dormientibus horam Domiui sicut 
furem esse venturam, atque hoc sciendo vigilarent. 
Ciiin efitm, [Augustinus] quasi dicat : Vere sicut 
fur veniet, quia incautus veniet : et hoc est quod 
ait, eum enim. camales, non arescentes prx timore 
et exspectatione, sed madescentes pne libidine, 
dixerint, pax est nobis, nunc in praesenti, et securi- 
tas de futuro, tunc repentinus eis superveniet inte- 
ritus^ id est subilanea perditio diei judicii.Nam,sic- 
ut in verbis propberas Danielis mvenitur, regnabit 
Antichristus et ministri ejus tribus annis et dimidio, 
et interfieientur ab illo Elias et Enoch, sicut in Apo- 
calypsi habetur. Tunc erit talis tribulatio, qualis 



c ut yosdies ille Unquam fur coinprehendat. Om- d ante non fuit, necpost erit; et postea interficietiir 



c nes enim vos filii lucis estis, et filii diei. Non su- 
mu8 noctis neque tenebrarum. Igiturnon dormia- 
mus sicut et caeteri, sed vigilemus et sobrii si- 
mu8. Qui enim dormiunt, nocte dormiunt ; et qui 
ebrii sunt, nocte ebrii sunt. Nos autem qui diei 
sumus, sobrii simus ; induti loricam fidei et cha- 
ritatis, et galeam spem salutis, quoniam non po- 
suit nos Deus in iram, sed in acquisitionem sa» 
iiitis per Dominum iiostrum Jesum Christum qui 
mertuus est pro nobis, ut sive vigilemus, sive 
dormiamus, simul cum illo vivamus. Propter quod 
consolamini invicem, et sedificale alterutrum,sic- 
ut et facitis. i 
(6) August., supcr Joannem. 



Antichristus a Michaele, et maxima pars suorum. 
Post mortem ven) Anlicbrrsli, qua^lrngini^i dies 
concedeiitur boni^ ad pmiitcminni qui litubnvpruiii 
in persecutione illa. Mlruari auicm AniicliHsti gau- 
debunt illisdiebus duCRnies uxorcs, el convim rt- 
lebrantes, et joca diversi generis t-xerr cuti^s ac Ji- 
centes : Licet prinecps tmsu^r luoituns sit, TUmlo 
hal)emus pacem H sec-uriintem. Et citm taliii iliie^ 
rint, superveniet eis irLteriins ita graiis ei suLfiiui, 
sicut est dolor nitiUcris vcl iuulioH habentis^ y**i 
habenti in utero. Qax laiueii evatlli, sed illi noti ei- 
fugient pcenam xtcrnnm. 

Vos autem. [Ambrosiusl Quasi dicat : IHis erit imr 

(7) August., inepist, ad Ucsychiuni. 



507 rETRI LOMBARDI Wa 

proYidus diea Damini» ^ vobis non, qiiia vot^ o A Urulrum^ scilicet alius alium, tieut ei fticUit^ ui 

Bon minus post» quam roodo faciatis. 



fratretf npn ettit in tenebrit ignorantia". et infidelita 
|is, ut vos dies illa tanquarofur comprehendat, ad 
inortcm xternam. [Haimo] Et vere non estis in tc- 
nebris, omnet enim vot ettit filii tucis, id est fidei, 
et filii Dei, id est virlutum. Fides est lux quae facit 
diem, id est liabitum virtutum : contra, tenebne 
f unt infidelitati^ ; nox est babitus vitiorum, Unde 
subdit : Et non estis filii noctit neifue tenebrarum, 
IToc addidi^, ne quts putet parti>n posse esse diei, 
^t partiin noctis. Nemo enim (f^obut dominit tervire 
pjlett (Matih. vi). [Ambrosius] Igitur nqn dormia' 
mut, etc. GoinmonetnCt securi de nomine Salvato- 
^iSj negli^enler agamus, Idcoqiie tribus nps propu- 



{naculi.5, id est fidei, et spei et charitatis. miinit. , nwm uvM%w%i ^admjikuvi^, |7tv|Mi^»a9 uv»^^ op» 
Quasi dicat : Et quando non sumua fiUi mortis, '^ < nere. Oinnia autem probate, quod bonuin est te 



Vers. 12-22. — c Rogamusautem vos, fratres, u| 
I noveritis eos qui kiborant unter vos, et praesunt 
c vobis in Domino, et monent vos, ut habeatis illo& 
c abundantius in charitate propter opus illorum, et 
c pacem babete cum eis. Rogamus autem vos, fira- 
c tres, corripite inquietos, consolamini pusiUani- 
c mes, su6cipiteinfirmos,patientesestolead omnes. 
c Videte ne quis malum promalo alicui reddat, sed 
c semper quod bonum est, sectamini in invicem, et 
c in omnes. Semper gaudete, sine intermissione 
c orate, in omnibus gratias agite. Hxc est enim vo- 
c Inntas Dei in Ghristo iesu in omnibus vobis. Spi- 
c ritum nolite exstinguere, prophetias nolite sper- 



igiSur non dormiamut^ id est in praesentibus torpea- 
luus, ticut ca^teri^ carnalibus dediti : ted pigilemut 
e{ tpbrii timut, id esl yigilet inon^ nostra attendens 
^aec cadu^a, et sobrie eis utamur , non quasi bonis 
nostris, sed ad sustentationem datls. Qui entm, quasi 
dicat : Vere nos, qui non sumus filii noctis, non de- 
^emus dormire, quia illi qui dormiunt camis tor^ 
pore, nocte^ id est per noctem, dormiunt^ idest\itia 
ct peccata sua traxerunt eos ad hoc, ut oblili vitae 
xlemae in istis quiescant. Et qui ebrii tunt^ his 
\enf\por\bus imroofferat^ utendo, ng^te ebrii tuntf id 
^st ex nocte vitiorum Y\xc hab^t, illi per noctem 
^.ic habent. Not autem qui diei t^mut^ id est virtu- 



c nete, ab omni specie mala abstinete vos. i 

Rogamut autem. Hueusque communiter ad omneg 
locutus est, nunc ad subditos spedaliter, moraliter 
eos instracns de honorificenlia praelatis exhibenda. 
[Haimo] Quasi dicat : Omnes hoc facite quod dixi, 
vot autem^ minores, frairet^ etsi subditi sitis, ro^a- 
fiitts ut noverititf id est ostendatis vos nosse eot qui 
laborant inter vot, id est in regimine vestro et do- 
ctrina, e( pr(Fst(fi< vo^ts dignitate : et boc tn Dommo, 
id est ordinaiione Domini, et sui offlcii debito mo^ 
ii«R( vot^ ut parcs ad recta ita noveritis eos, ut ha^ 
beati9 Hiot in charitaU abundantiut caeteris. Vult ut 
ex charitate honorent presbyteros necessaria eis mi- 



(ibus lucentes, non solqm vigilemus, sed sobrii »i- q nistrando,et reverentiam digniuti exhibendo. [Aro- 



t^tts, moderate his utentea, et ad pugnani coiitra 
^ostes parati. Per hoc simus sobrii, quia sumus inr 
^uti loricam fide\ et charitatity et galeam tpem ta^ 
(tt/is. Recte loriqc fidem comparat et charitatem, et 
^aleac spem. Sicut enim lorica munit vltalia, ita fides 
^l charitas vos muniunt contra appetitum terrena- 
^um. Sii cnim attendimus quod Ghristus pro nobjs 
ppssus cst, et resurrexitt et nobis vitam paravit, qiii 
sunt quasi coherentes hami fidei, si ct charitati iii- 
^istiinus, nunquam mentes nostras vincet tempora- 
)is appetitus ; sed etiam spes aeternae salutis ad sii- 
perna tendens ut galea mentem obvolvit, non lae- 
^etur 203 temporali appetitu. Qttontam no», quasi 
dlcat : Vere per spem yeniemus ad salutem, quo- 



brositts] Quid enim prodest honorcm sine fructu 
habere? Sicut divitiae negligentiam pariunt salutis, 
ita egestas, dunisaturari quaerit, a justitia declinat. 
Ideo in alia Epistoia praecipit presby teros duplici ho- 
nore esse honorandos. £i, si quandoqite graviter in-. 
crepant, vel puniunt, habete pacem cum eit propter 
oput iHorutUf id est scientes opiis illorum boc ^xi- 
gere quod faciunt. Rogamut. Hie admoitct praelatos 
ut subjectorum improbitatemctimpatientiam patien*^ 
terfcrant, dum in aliquo contra eos murmurant. 
Quasi dicat : Haec minores debent majoribus facere, 
vot autem, praelatos et majores tamen fratret roga-- 
mtt«, hoc : Jnquietott idest curiosos, et gyrova|os, 
corripite. A quo qui cessat, ne perdat quod illi dare 



tifam noii potuit not Deut \n iraniy t$d in aoquititio- ^ solebant, mercenarius est. Et contolamini putillani^ 



pem tatutit^ id est non posuit no^ I)eus in fide et 
^pe, ut habeamus iram,id est poeiiam aelernam, sed 
Ut^ acquiramus salutem bene operando. Non enim 
gtiosis dabitur salus, cl hoc per Domiuum nottrum 
ietum Chrittumt sine quo, nec spes., ne^ Sialus, nec 
§liu4 nos juvaret. [Ilaimo] Qui Ghri^ius^ uiorlttus 
(ist pro not^itt ut tive (iormiamut, td est si mortui 
fuerimus, tive vigileniut^ in c^ne vivamus, timul 
cum iUo. id est ad similitudinem ejus juncti viva- 
tmt, Propter quod, id est quia liaec spes est nobis, 
epntolamini vos in bac miseria invieemj alii alios de 
in^rte suoruin dolentes, et adificate nescientes al- 



met, contra adversa, vel dcspcrantcs pro peccatis; 
et infirmat in fide tuseipite, ut medici ad salvan- 
duin. Et si in hoc officio aliquid vobis infertur, pa- 
tientet ettote ad omnet, et non solum paliamini, sed 
etiam videte ne quit malum pro mato alicui reddat, 
Quasi dicat : Ncc bonum pro malo subtrahatis, ut 
negligHtis corripere. (^) Tunc enim malum promalo 
redditur, si corripiendus non corripitur, sed prava 
dissimulatione negligitur. Sed temper, scilicet in 
prosperis et in adversis, tectamini qtiod* bonum ett^ 
id est utile. Sectamini, dico, inter vot ihvicem ei in 
omnet, etiam non credeiitcs ; et non modo patsanii 



(8) Augustinus» De cor. et grat. 



m 



COLLECTANEA IN EWST. D. PAULf. - IN EP. 1 AD THESS. 



310 



111« sed eUam 9emper gaudeUf qtiidquid fiat vobis. A < nostrl Jesii Cbrisii servetur. Fideiis est qui vocaT 



Unde alibi : /n tribulatione gawientei (Rom. xii). 
Yel boc ad omnes generaliter dicit : Semper gaudeie 
spe, et «111« intermiiiione certanim borarum orai^, 
etiam pro persequentibus. [Haimo] Vel» sine inter- 
raissione orate, id est semper juste vivite, et aeCeriia 
dsaiderate. Justusenim nunquam desinii orare, niai 
desinat justus esse. (9) Semper orat, qui semper 
bene agit. Ipsum enim desiderium bonum, oratio 
est ; et si continuuin est desiderium, continna est ct 
oratio. El in omnibuf, etiam in advelrsis gratias agite 
Dea. Ha^c enim omnia facere est voluntat Dei^ id est 
piacet Deo. Yoluntas dico, ostensa in Christo JesUy 
quia hoc docuit Deus per Christum. Vel in Christo 
est ostensa ha^ voluntas Dei, quia hffic fuerunt in 



c vit vos, qui etiam faciet. Fratres, orate pro nobis. 
I Salulate fratres omnes in osculo sancto. Adjuro 
c vos per Dominum ut legatur Epistola haec omni- 
c bus sanctis fratribus. Gratia Domini nostri Jesu 
c Christi vobiscum. Amen. i 

Ipse autem. Quasidicat : Egoprselatos etsubditos 
liSLmoneOyipseautem Deus^ dator pacis, [Haimo] quasi 
dicat : Qai potest inquietudinem removere, sanctipcei 
vosperomnia, quaedocui, ita, scilicei «( sptrt/tf< ve- 
ster, de quo alibl : Renovamini spiritu mentis vestra 
{Ephes. iv), qui scilicet est mens quae servit legi 
Dei, servetur integer^ id est ratio vestra servetMr in- 
tegra, non consentiendo carni : et hoc usque in ad- 
ventum Domini nostri Jesu Christi^ id est usque ad 



Chrislo Jesu, in qno nihil displicuit per Jesum Chri- '' finem vttse vestne. Et animay id est sensualitas ser 

sium. Non tantum hic est oslensum, sed etiam fa- 

ctum, in omnibus vobis^ seilieet majoribus et mino- 

ribus. Et quia voluntas Dei est facere haec omnfa, 

ideo, vos m'ajores,qui per Spiritum sanctum habetis 

donum intelligentlae, nolite exstinguere spiritum, id 

est donnm abscondere Spiritus sanctlquo merito et 

vos illud nerderetis. Huic sensui concordat alia iit- 

tera, scilicet graUam nolite celare. Et vos subditi, 

nolite spemere iUorum prophetias. Ecce quid dixit, 

Spirituro. [Ambrosius] Vel, spiritum nolite esstin- 

guei^e, id est sicut Spiritus sanctus ad horam quid 

Fcvelai, nolite prohil)ere loqui quod sentil, [Haiino] 

quia Deus qui os asinae aperuit, revelntsspe minori 



vetur integra, serviendo rationi, et corpus servetur 
sine querela^ ut, scUicct nihU agatis ejus ministerio» 
unde aliquis conqueratur. fAmbrosius] Haec tria 
ideo posuit, ut totus homo sit perfectus. Aliquando 
enim inquinatur anima per cogitationem malain, et 
est mundum totum corpus : ideoque spiritum in ho> 
mtne mundum dicit esse dcbere; si aulem mala 
vita vel cogitalio intercedat, non erit integcr spiri- 
tus. (II) Et nota quod ait, sine querela, non sine 
peccato. Aliiid est enim esse sine peccoto, quod dc 
solo inhac vita Untgenito dictum est; aliud esse sine 
querela, quod de multis justis etiam in hac vita dici 
potuit, quia est quidam modus bonse vitae, de quo 



quod melius est. [Augustinus] Vel, Spiritum san- -, eiiam in Ista conversatione jusla querela csse noa 



ctum nolite exslinguere, id est malis operibiis a vo- 
bis excludere. (10) Non hoc ideo dicit, quod Spiri- 
tns sancuis, qui iinius substantiae est cum Patre et 
Filio exstingui possit, sed quantum in ipsis est, ex- 
stiiictores ejus merito vocantur qui sic agunt ut ex- 
stinctum velint. Spiritum ergo sanctum qui datus 
est nobis, non quantum in se est, sed in nobis ex- 
stinguimus, dum p«.'!r)ndo a nobis fugamus. Et pro- 
plietias nolite spernere» [Haimo] id est si quis dic(a 
prophetarum explanat, etad aedificaiionem praecUcat, 
nolite eum despicere, neque contemnere i non tamen 
omnia indiscrete recipiatis. Sed probate^ id est ra« 
tione discvtjte omnia probanda; sed certa enim 
iion cgent disQussione, etquod bonum est^ idest qiiod 



possit. Quis eniip qiteritur juste de homine qui ne- 
mini malum vult, et quibus fideliter consulit? nec 
cotttra cujusquam iiijiirias tenet libidinem vindi- 
candi? ut veraciter dicat : Dimitle nobis, sicut et nos 
dimittimus debitoribus nostris {Matth, vi). (12) Et ta> 
men eo ipso quod liic dicit, sine peccato se non 
esse, declarat. In multis enim offendimus omnes (Jac. 
iii). Item, nota quod tria posuit quibus homo con* 
stat, id est spiritnm, animam et corpus, scilicet iU 
lud quo inteUigimus, et illud quo vivimus, ct tllud 
quo visibiles et contractabiles sumus : quae rursus 
duo dicuntor, quia saepe anima cum spiritu nomi- 
natur. [Haimo] Vel spiritiis ponitur bic pro donis 
Spiritus sancti. Et est sensus : Ita sanctificet 



bonum ess.e inyenitur, tenete^ et abstinete vos ab D vos, ut spiritus vester sit integer, id est ut gra- 



oitint specie mala^ id est ab omiii re quae speciem. 
niali pnetendit, ut apravaexpositione. Quasidicat : 
Si quis speciem mali praetendit, etsi non sH ma- 
luin, noUte pnecipitanter agere. [Ambrosius] Solet 
cniin spiritus mundi fallaciter dicere bona, et in- 
ter haec subinducere prava, ut per haec qnae bona 
sunt, accipiantur et mala. Ideo monet omnia pro- 
hare, et quidquid sobrie et bene dictum fuerit re- 
tinere. 

Vers. 25-28. — c Ipse autem Deus pacis sancti- 
c Uce( vos per omnia, ut integer spiritus vester ct 
€ anigia et corpus sine querela in adventu Domiiii 

;9) Angust., in psal. xxxtiii. 
(10) Id., 9d Bomf. 



tia Spiritus sancti, quae data est vobis in baptipmo, 
scrvetur integra et incomipta, ne vestro vitio et im- 
mundilia corrumpatur, vel minuatur, vel fugetur. 
[Ambrosius] Nam dum agit homo quae odit Spiritus 
saiictus, recedit ab eo ejus gratia penitus, vel mi- 
niiitur, Et anima servetur munda, et corpus siiie 
qiiercla usque in adventum Domini nostrl Jesu Chri-% 
sti fidelis. Quasi dicat : Oro ut sanctificet, et san-^ 
ctificatos servet ; nec inde dubiUndum est quia Deus. 
est fidelis, id est verits in promissis, qui vocatit vos 
ad vitam, qui etiam faciet. in vobis, id est perficiel 
opus gratia^ implendo promissa. Fratres, orate pso^ 

({{) Id.inUb. Deperfect. 
(12; Id., in serni. syinboU. 



51 i PETRI LOMfiAil&l 3M 

9qM$, SatMtM e\ moftlra parte /raim omnes in A ^^ tn baptigmale MncliflcJitts. ?el, sanctis, fd esi 
9Mculo ioncio^ noD 8i»iiiila|o, sed saBClo, qnod esl perfeclls, ut Inde proflciant, eC ut In bonis operibaa 
^gniim dilecUanis, Saiulaie» dico, el Episiolani proflcialis.Craital^of»liiin0slH/^«CM<ff sil9o6ia 
osteadile. Et inde oi^ro 9oi jnr Ihmmum, scrlicei c«m. Amm, 
9,1 tegahir EpistotMhmc mnitms ftattih» smctit^ i4, 



«WIN EPISTOLAM II AD THKSSALONICENSES, 



AAGUMENTUll, 
Ad Thessalonicenses seciNMiain acribilElplaloLiiiB 
Aposlolns, el nulum facii eis de lemporibna novia* 
fimis ei de adveraarii dejeclione. Seribit banc Epi- 
Slolam ab AMienis per Tilum diaconem el Onesimum 
acolytbuQu 

CAFUT PWMUM. 

Yees. i-i2.-- € Paulus, elSilvanus, et Timolbesa» 
c Ecclesiae Tbessalonicensium in Deo Palre nostro el 
i Domino. Jesu Christo, gratia vobis et pax a Deo 
4 Patre noslro e| Domino Jesu Cbrislo. Graiias 
c agere debemua temper Deo pro vobis, fralres, Ita 
i ul dignum esl, quoniam supercrefsil fides veslrn, 
c et abundal cbarilaa uniuscujasque vestrmn m 
c invicem , ila ul e| nos ipsi la vobis g^oriemur in 
c Ecclesiis Dd pro palienlia vesira, el flde, el in 
c operibus» [el perseculionibus vealris, el iribula- 
« lionibus quan ausUnelis in ei^emplum jusli Judicii 
c Dei,, u| digne babeaniii^i in regno Dei pro quo el 
c patimlni , si |amen Justnm esl apud Deum relri- 
c buere relribulionera his qoi vos tribulanl, el vo* 
c bis qui tribulamlQi requiem nobiscnm in revela-* 
c tione Domini leau de coelo cum angelis virtiitis 
c ejua in flamma ignis, dantis vindiclam his qul non 
f noverunt Deum , el qui non obediunl Evangelio 
c Domiii^noslri Jesu Chrisli. Qui poenas dabunl in 
\ imieritu selernaa a facie DQmini, ^ ^ |loria virtu* 
« tis ejus, cum venerit gloriflcari in sanc|is auis, el 
^ admirabiMs fleri in omnibus qui erediderunl, quia 
i credilum esl lestlmonium noslrum super vos in die 
i illo. In quQ e|iaiu oramus semper pro vobls ut 
I dignelur yoa TOca(io^e B^i Det|S , e| impleal om- 
( nem voluntatem bonilntif suae , e| opuSt fidei in 
( virlule, ut clariflcelur noroen Domini nostri J[esu 
c' Chrisli in vobis, el vos in illo, ^uqdvm gralianc^ 
i Dei nosdri el Domini Jesu Cbristi. » 

fauias etSihfan>aSi e^c, Hancepis|oiam i|em acri- 
bit Apostolu& TfaessaliMucensibus. Qrta enim apud 
Grxcoa graviori tribulalione iten^ monei eos ad pa- 
|ien|iai|i, ostendens Justum Dei Judicium ut boni 
glpriam consequantur, et maii peenam. [Ambroslus] 
i,\ quia in prima epistola quaedam dixtl de advenlu 
pom.ini, de resurrecltone mortuorum, unde pulaba- 
li^r diea Domini instare, nunc aliam scrlbil epislo- 
lam in qua idem signitfcal , Heel obscure. Nee enim 

(ijjAugust.i De grat. etlib. arbit^ 



apertb polest de aboliiione llomam regni, el de A»* 
liehrisli apparentia e| damnaiione, elde qQom»*^ 

£ 4am fvalrumiaquietudine. Seribil eUam aoa insure 
diem Domini , sicut occasione prioris Epiatol» rl- 
debaiur. [Haimo] Com enim Thessalonlcenses pric- 
ren Episiolam legendo pervenlssenl ad lihim lo- 
cum» ubi dicll Apoalohis : Jforml in CAritio Ai ad- 
uentu eiut rmrge^ primi; ieimde nos qui wimuty 
qui retmsciiati tiunm^ timui rapiemur cum iitit, con- 
turbati sunt nimlumqtie perlerritl, pntanies vicmun^ 
esse dlem Domini, el limenles ne damnarentur cum 
diaboh), eo quod larde ad fidem venienles impcr^ 
fecli essenl, Ideoque hoc comperlo acripsil eis non 
imminere diem judieii suo lempore, ne Apostolus in 
hoc mentiius per omnia reprobarelur , vel ne dia* 
bolus boc exspeclanlibus aliqua Araude llluderet. 
Corriglt ellam asperins in«]uiet08. Et est Intentia 

G Aposloli in hac Epistola bom.c el quielos ad paiien-r 
tiam monere, et inquieloscorrigere, eiquae obscuro 
in prttcedenli Epislola dixcral bic aliqualenus ape- 
rire. Hodua Ulis : primum salntat, deinde gratias 
agHde bonis eorum, poatea monel ad paiientiam et 
ad conslantiam. inde asserit quod adventum Christi- 
Anllcbrialus praevenit, et aliqua adventus Chrisli 
aigna Ueet ebscun^ denuntiai , agena de abolitione 
Romani regni el de Interfectione Anlicbristi ; circa 
flnem vero ul curiosos atque otiosos corriplanl ob- 
secrat. Praemillit autem salutalionem dicens : Pau-^ 
kitf et Sitvawtt^ a Timotheut. [Ambrosius] Isli iresL 
sunt quorum nomine scribitur baec el prima epi« 
stola, scribunl Eceletia Thettaloni^ntiumt existenti 

D in Deo Patre et Domino Jetu Chritto. Et anle alia sa-. 
lutat more soiito : Gratia sit 9obit el pox a Deo Pa- 
tre nottro et Domino Jetu Chritto. llaec supra expo- 
sila sunl, (i) Gratiat. Hic agil gratias Deo de bouia 
eorum, ne forte de tanto bono eorum quod ex Dea 
tiabebant, exloilerentur, tai^quam a seipsis baban- 
tes. Quasi dical : Quod lenetli tenete , quia bonum 
esl; de qm debemus aemper gratias agere Deo , et 
nunquam soivere possumus ul dignum est. Ei hoc 
esl quod alt : Fratret^ senkfter debemu^ fro tobis gra- 
tiat agere Deo^ a quo haec bona sunt, non a vobis. 
Agere dioo, ifa ut digHum ett^ quia pro magnis bonisi 
magn» graliae agendae sunt. Inde .debemus gratilaa 
agere Deo, quomam fide$ vettra tuper^retei^f \i tsjt 



S15 



COLLECTANEA IN EPIST. D. PAUU. — I